MIND тата Средиземномор диетӑсем тата деменци: тӗпчевсем мӗн каласа параҫҫӗ

“Миҫе суллӑш тӑрӑх ҫӗрӗ йӗркелӳллӗ апатлану” деменципе чарса лартма пултарать тесе вуласа пыратӑр. Чи тӗрӗс картина — сахалрах. Хӑш-пӗр апатлану юрӑмӗсем вӑхӑт иртрекен тӗпчевсенче деменци тӑвӑмлӑх хисеппе ҫыхӑннӑ, анчах вара чи ҫирӗп тӗпчев пурин те пӗлтерӗш кӑтартман. Ку страницӑра иккӗшне те пӗлтерсе, тепӗр енне — деменципе пурӑнакан ҫын валли чи важлӑ мӗн пулнине каласа паратпӑр: тивӗҫлӗ тын тата ҫиҫе ыйтса илсе ҫити, кайран вара ку апатран кӑмӑл тупни.

Ку — пӗтӗмӗшле пӗлӗм кӑна, медицина советӗ мар. Апатлану юрӑмне хуратма е тепӗр ҫын валли хуратма вырӑслас пулсан, врачпа е диетологпа калаҫма кирлӗ. Пирӗн медицина ӗҫне кӑтартнипе ҫыхӑннӑ пӗлтерӗшне пӑхӑр.

Мӗн вӗсем — Средиземномор тата MIND диетӑсем?

Карттин каялли нывӑрӑш институчӗ (NIA) вӗсене ку пек ӑнлантарать (NIA апат тата Альцгеймер чирӗ пирки):

• Средиземномор диета: нумай йывӑҫҫи, кӑвакал, пӗтӗм тум тумламӑш, хӑяр, чӗр чӳрӗпе диңгез чӗр чӳрӗ, зӗрӗт майӑп, сахалтан хырӑ чӗр чӳрӗ, чӗкеҫ тата тӗттӗмсем.
• MIND диета (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay, шухӑш пӗлтерӗшӗн тӳпемӗнчен сарӑлтса тӑракан чирсем хыҫҫӑн): Средиземномор диета тата ҫӗрӗ кунлӑх вӗри тӑрӑх DASH диетӑн пӗрлешӗвӗ. Кунта тӗрӗсех кӑвакал, чылайрах — симӗс кӑвакал япала, курӑк янтӑрӗсем; пӗтӗм тум тумламӑш, хӑяр, чӑрмӑш, эрнере чӗр чӳрӗ кемӗншӗн; зӗрӗт майӑп. Хырӑ чӗр чӳрӗ, тӗттӗмсем, сыр, пуҫ савӑрни е сарӑ туни, сарӑлса туяннӑ е чапартан илнӗ апатсене сахаллан тытать.

Ку диетӑсем деменци тӑвӑмлӑх хисепне чакартарать-и?

Пӗлтерӗшсем пӗр пек мар. NIA калать: хӑш-пӗр вӑхӑт иртрекен тӗпчевсенче Средиземномор тата MIND диетӑпа апатланни хырӑ чӗр чӳрӗ, тӳпмелле йывӑр, сахара пуян Америкӑ тӗсӗ апатлану юрӑмӗпе танлаштарнӑ чухне деменци тӑвӑмлӑх хисепӗ сахалрах пулнине ҫыхӑнтарнӑ. Анчах пур тӗпчев те пӗр пекех каламаҫҫӗ.

2024 ҫулхи Lancet комиссия вӗрентекен тӗпчевсене тӗрӗсрех тишкернӗ (Lancet комиссия):

• Когорт тӗпчевсен пӗр тишкерӗвӗпе апатлану хаклавӗ лайӑхрах пулнӑ ҫынсен хушшинче деменци тӑвӑмлӑх хисепӗ 20% кӗрех пахаллах пулнӑ тесе кӑтартнӑ.
• Виҫӗ когортпа ирттернӗ пысӑкрах тишкерӗвӗ MIND диетӑна тӗрӗсрех тытнӑ ҫынсен хушшинче деменци тӑвӑмлӑх хисепӗ сахалрах пулнине ҫыхӑнтарнӑ.
• Анчах вара вӑтам ҫулта 28 025 ҫынпа пӗр 20 ҫул хушши тӗрӗсрех пӑхса тӑракан Швеци тӗпчевӗре сунӑтлӑ диета тытни е Средиземномор диетӑна тӗрӗсрех кирекенни деменци тӑвӑмлӑх хисепне чакартман тесе кӑтартнӑ.

Вӑхӑт иртрекен тӗпчевсем тӑвӑмлӑха ҫирӗп пӗлтерме пулмаҫҫӗ. Ку тӗсӗ диетӑпа апатланакансем ытти майӗпе те уйрӑмлӑ пулма пултараҫҫӗ, мӗнле пулин те кирлӗ вырӑн, вӗренӳ, физикӑлла активлӑх тата медицина пулӑшу çине.

Комисси тӗпчевсене пӗтӗмлетсе калать: лайӑх диета деменципе чарса лартма пултарать тесе ҫирӗп пӗлтерӗш ҫук, анчах нумай йывӑҫҫи тата кӑвакал çине, ультра-обработаннӑ апатсенчен сахаллан тытни нумай сывалӑш валли аван тата пире тивӗҫлӗ тӑвӑмлӑх хисепсене, мӗнле пулин те тăваттăм, диабет тата ҫӳллӗ ҫан вӗри, хускатма пултарать. Диета вара комисси каланӑ 14 тӑвӑмлӑх хисепӗ хушшине кӗртмен.

2023 ҫулхи MIND диета тӗпчевӗ мӗн кӑтартрӗ?

Чи ҫирӗп тӗрӗс тӗпчев 2023 ҫулта New England Journal of Medicine журналӗнче вырнаҫнӑ (MIND диета тӗпчевӗ):

• Кампа: Чикаго тата Бостон тирӗпе пурӑнакан, шухӑш тӗлӗвӗ те савӑнтарман 604 ҫын, 65 ҫултан пысӑкрах. Вӗсен хушшинче деменципе чирлӗ тата, йывӑрлӑх тытнӑ, апатлану юрӑмӗ те лайӑх мар ҫынсем.
• Мӗн тумлӑ: виҫӗ ҫул хушши икшер йышӑн: пӗр йыш MIND диетӑна тытнӑ, тепӗр йыш — хӑйсен йӗркипе апатланнӑ. Иккӗ йышӗн те кунти 250 килокалори сахаллатма, диетологсемпе яланах консультаци тумалла пулнӑ.
• Тӗп результат: шухӑш тӗлӗвӗ тӗрӗслевӗ иккӗ йышӑн те сахалтан лайӑхланнӑ. Йышсем хушшинче уйрӑмлӑх пӗчӗк пулнӑ тата статистика тӑрӑх чӗнтермесӗр пулнӑ. Миҫе сканированире те иккӗ йышӑн пӗр пекех улшӑнусем курӑннӑ.
• Йывӑрлӑх: иккӗ йышӗн те пӗр пекех тӗрлӗшпе 5 килограмм (пӗршер 11 фунт) йывӑрлӑх ҫукленнӗ.

Мӗншӗн тӗпчевре уйрӑмлӑх тупӑнман?

Тӗпчевҫисем хӑш-пӗр сылтӑмсене кӑтартнӑ:

• Контроль йышӗн те апатлану юрӑмне лайӑхлатнӑ, хӑйсен йывӑрлӑхне пӗр пекех ҫукленнине ку пӗлтерме пултарать.
• Яланах пӗр тӗс тӗрӗслев тумалла пулни тӑвӑмӗнчен те тӗплӗв пулма пултарать: ҫынсем тӗрӗслеве виҫевлӗ туса пымалла.
• Виҫӗ ҫул — улшӑнусене курма сахалрах вӑхӑт пулма пултарать.
• Тӗпчевре пуян вӗренӳллӗ, Европа ывӑл-емӗрӗ пуҫтаракан ҫынсем кӑна пулнӑ, ҫавӑнпа результатсем пур ҫынна та кирлӗ мар пулма пултараҫҫӗ.

Тӗрӗс пӗтӗмлетӳ: MIND диета виҫӗ ҫул хушши калори сахаллатнӑ тӗрӗс апатлану юрӑмӗнчен лайӑхрах пулман. Ку — лайӑх апатлану пӗлтерӗшсӗр тесе пӗлтермест. Ку пӗлтерет: пӗр конкретлӑ диета деменципе чарса лартма пултарать тесе кӗтеҫҫӗн пулмалла мар.

Пӗр-пӗр апатсем е хушма тӗрлӗхсем пирки мӗн калать?

NIA калать: Альцгеймер чирӗ е ҫул тултарнӑ вӑхӑтра шухӑш пӗлтерӗшӗн тӳпемӗпе чарса лартма пӗлтерекен пӗр конкретлӑ апат е апатран тухса ярни ҫинчен ҫирӗп пӗлтерӗш ҫук. Курӑк янтӑрӗсем, симӗс кӑвакал тата куркума тӗрлӗ те тӗпчеме пулнӑ, анчах ҫирӗп пӗлтерӗш тупӑнман. NIA те калать: Альцгеймер чирӗпе чарса лартма витаминосем е хушма тӗрлӗхсем ҫирӗп пӗлтермен тата вӗсем ҫав вӑхӑтри тӗллевпе советланмаҫҫӗ. Ку юрӑмпа каялла ҫукласа ярнӑ, Альцгеймер чирӗпе чарса лартма тата мӗн те пулиншӗн сата янӑ продуктисем хӑрушлӑ пулма, акча ҫухатма е иккӗшне те тумалла пулма пултараҫҫӗ, вӗсем хирӗҫре вырнаҫнӑ медикаментсемпе пӗрле усӑ курма теветле пултараҫҫӗ. Ҫавӑнпа пӗрнине те пробамалла пулсан — врачпа калаҫма кирлӗ (NIA Альцгеймер чирӗпе чарса лартни пирки).

Апатлану лайӑх тата кӑмӑлпа ярӑнма мӗнле пулӑшма пулать?

Пӗтӗмӗшле пуҫтарнӑ ҫултан пысӑк ҫынсем валли тӗллев — чӑнлӑха май, юлташлӑ тата савӑнтарас килнӗ апат, тӗрӗс план мар:

• Юлташлӑ апатсем ҫине куҫ тӑвӑр. Средиземномор юрӑмӗнче пулнӑ апатсене усӑ курӑр: кӑвакал, йывӑҫҫи, хӑяр, пӗтӗм тум тумламӑш, чӗр чӳрӗ, зӗрӗт майӑп.
• Юратнӑ тӗттӗмсене усӑ курма пӑрахӑр. Кӑмӑл тата апат ыйтни тӗлӗп тытни — чылайрах ҫултан пысӑк вӑхӑтра особӑнно важлӑ.
• Малалла пурӑнакансемпе пӗрле ҫитӗр. Мӗншӗн те пулин пӗрле апатлану — лайӑх компан.
• Пӗрле пусӑр. Кӑвакал сурса тӑвасси е хӑйла варма ҫӳреме хушма — лайӑх пӗрле ӗҫ; пӑхӑр киҫе ӗҫӗсем. Юратнӑ ҫемье рецепчӗ те асӑрхану ҫине халӑх килтерме пултарать.

Ҫултан пысӑк ҫынсем врачпа калаҫмасӑр калори ҫуклетме е йывӑрлӑх ҫуклетме тытӑнмалла мар. Пост та ҫав тӗслӗхпе хӑрушлӑх ҫитермелле. Пирӗн пост пирки ҫулчӗ пӑхӑр.

Деменципе пурӑнакан ҫынна апатлантара пӗлме мӗнле пулӑшма пулать?

Деменципе пурӑнакан ҫын валли чи важлӑ — тивӗҫлӗ тын тата ҫиҫе ыйтса илни. Альцгеймер ассоциаци калать: ҫын апат ҫине асран ӑнланмаҫҫӗ, упраса илнӗ тесе шутламаҫҫӗ, е суйлавсем хыҫҫӑн аталанмаҫҫӗ, ҫавӑнпа апатлану тӳпемӗ ҫукланни поведени улшӑнусемне хускатма тата йывӑрлӑх ҫуклетме пултарать (Альцгеймер ассоциаци апат тата апатлану пирки). Ку советсем Альцгеймер ассоциаци, NIA тата Альцгеймер общество ҫинчен илнӗ:

1. Чиперле пуҫлӑ апатсем парӑр. Алпа илме ҫӗтеслӗ кусӑксем, мӗнле пулин те сандвич кусӑксем, тавра кусӑксем, чӗр чӳрӗ вӗреннӗ кусӑксем, апельсин хушӑмӗ е варнӑ кӑвакал кусӑксем — ҫын алпа кӑна илсе ҫиерме пултарать, хӗрринчен усӑ курмасӑр.
2. Стол ҫинче контраст усӑ курӑр. Курӑм улшӑнни апатпа тӑваткал хушшинче уйрӑма кирлӗх тӑвать. Ак ҫӗр пӗлӗк е чашка контрастлӑ салфетка ҫинче — пулӑшма пултарать. Ӑшӑ рисуноклӑ пӗлӗксемпе салфеткӑсемпе усӑ курма чарӑр.
3. Вӑхӑтри кӑна икӗ е пӗр апат парӑр. Тулли пӗлӗк — аталанма тӑвать.
4. Апатлану лӑпкӑ пултӑр. Телевизор сӳнтерӗр, стол ҫине сахал кӑна вырнаҫтарӑр, ҫите пӗрремӗш вӑхӑт парӑр. NIA калать: аванрах пырса е тимлӗмелле хӑнӑхтарас ҫинчен шухӑшлама пултарать.
5. Пӗчӗк чӗрӗпе питле илме парӑр. NIA калать: пӗчӗк пӗчӗксемпе питле илме парни, апат сахал илсе тӑракан чухне лайӑхрах пултарать (NIA лайӑх апатлантара пӗлме советсем).
6. Ҫиҫе парнине манӑшмар. Кун хушшинче пӗчӗк пӗчӗкпе шыв е ытти эсир юратнӑ унта парӑр, шыв пуян апатсем те — мӗнле пулин те йывӑҫҫи, суп, коктейль, пюре. Шыв кӑмӑл килмест пулсан, NIA калать: сок, хупӑ шыв, бульон, сӗт, кофе е чәй кӑвакан тумламӑшне проба тумалла.
7. Температурана тӗрӗслӗр. Ҫын апат е ун чи ытла ыйтнине тӗрӗс пӗлмесен те пулма пултарать.
8. Усатма хастарлантарӑр. Тарелка вырӑнне кӳрпе, пысӑк туйӑмлӑ алӑпа хӗрри, кӑверчӗк унта пуҫлӑ чашка — пулӑшма пултараҫҫӗ. Тӗрӗс мар пулнипе пичетлеме кирлӗ мар.
9. Апат чавса ҫиме тивӗҫлӗ туса парӑр. Кусӑксене пӗчӗкленсе парӑр е нимӗн тата ҫӗпленӗ апатсем парӑр. Ҫын апат ҫине ыйтса тӑрӑх ашӑ тытсан е ялкка пӑхсан — врачпа калаҫма кирлӗ.
10. Мӗншӗн те пулин хӑнӑхтарас ҫинчен шухӑшлама. NIA калать: Альцгеймер чирӗн вӗҫӗ ҫулӗнче апат ыйтни естественно сахалланать.

Врачпа калаҫма кирлӗ палӑртусем

Йывӑрлӑх ҫуклени, апатран чарӑну, вӑй ҫукланни е чӑрса пыни — апат тата ҫиҫе тивӗҫлӗ мар пулнине пӗлтерме пултараҫҫӗ. Альцгеймер общество калать: шӑл тисем е протезсем хыҫҫӑн аван мар, кӑмӑлсӑрлӑх, кӗреке тата медикамент улшӑннисем те апат ыйтнине чакартаратаҫҫӗ (Альцгеймер общество апетит тата деменци пирки). Сывлӑх ҫукланнин палӑртусем — кӗтес хушши курӑк, ҫуйхӑрланни, чӗре хӑвӑрт пыни тата галлюцинацисем (NIA деменципе пурӑнакан ҫынсен тин медицинӑлла проблемӑсем пирки).

Врачпа калаҫӑр

Хӑй валли е тепӗр ҫын валли апатлану юрӑмне пысӑкран хуратма вырӑслас пулсан — сехетлӗхпе врачпа е диетологпа калаҫма кирлӗ, чылайрах пулин диабет, пӗрне чирӗ, йӗтерме аван марлӑх е юхса кайнипе ҫыхӑннӑ. Деменципе пурӑнакан ҫын валли кун хушши мӗн чухлӗ апат тата ҫиҫе ыйтса илмелле тесе ыйтма тата диетолог е хушма тӗрлӗх пулӑшӗ пултаракан пулнине тӗрӗс пӗлме советлас пулать.

Яланах хӑрушлӑ пулсан пулӑшӗ ыйтӑр: ялкка пӑхсан, сасартакан шухӑшлану, тӗттӗм ҫуйхӑрлану е тасалса каю.