Хӑнӑхлавпа миме сывлӑхӗ: тӗпчевсем мӗнле ҫыхӑннӑ тата мӗнле хӑрушсӑр хускӑлмалла

Хӑнӑхлав — миме сывлӑхӗ тӗпчевӗсенче чи нумай тишкернӗ хӑнӑхусенчен пӗри. Тӗпчевсем ӑна деменци рискӗ чакнипе ҫыхӑнтараҫҫӗ, анчах хӑнӑхлав деменцирен сыхланине ҫирӗплетмен. Паллаканни: хускану кашни вӑхӑтра та вӑйне, виҫене, кӑмӑл туйӑмне тата ҫывӑрма пулӑшать. Ку страница тӗпчевсем мӗн каланине, ватӑ ҫынсем валли мӗн чухлӗ хускану сӗннине тата деменципе пурӑнакан ҫынпа мӗнле ҫӑмӑл хускӑлма пултарнине кӑтартать.

Хӑнӑхлав деменци рискне чакарма пултарать-и?

Тӗпчевсем хӑнӑхланакан ҫынсен деменци сивӗчлен пултарни сахалрах пулнине кӑтартма пултараҫҫӗ, анчах ҫак сӑнсен те чикӗсем пур. 2024 ҫулти Ланцет деменци комиссийӗ хӑнӑхламасть ҫынсене улшӑнмалли 14 риск факторӗсенчен пӗри пек палӑртать. Вӑл моделӗ тӑрӑх, ҫак 14 фактор пӗрле тӗнчери деменци случакасен 45% ҫывӑхне тивӗҫтерме пултараҫҫӗ.

Ҫак сӑнсем мӗнле курӑнаҫҫӗ:

• Сӑнаса пӑхнисем пӗр енне кӑтартма пултараҫҫӗ. Комисси сӳтсе явнӑ 58 тӗпчеве пӑхни тӑрӑх, хӑнӑхланакан ҫынсен деменци рискӗ 20% ҫывӑх чакрах. Чи пысӑк уйрӑмлӑх нихӑҫан та хускӑлман ҫынсемпе сахалта пулсан та хускӑлакан ҫынсем хушшинче пулнӑ.
• Ҫыхӑну икӗ енлӗ те пулма пултарать. Комисси палӑртни тӑрӑх, хӑнӑхламасси риска ӳстерме те пултарать. Тата деменци диагнозӗ умӗн ҫулсем кая пуҫланакан миме улшӑнӑвӗсем ҫынна сахалрах хускӑнма та май пама пултараҫҫӗ.
• Экспериментсем чи уҫӑмсӑррах. Пӗр экспериментра вӑтамӗ 78 ҫул танлаш пулнӑ 945 ватӑ ҫынна пилӗк ҫул хушши эрнере икӗ хут тӗрӗслевпе хӑнӑхлав е танлаштару ушкӑнне пайланӑ. Вӗҫӗнче шухӑшлав хӑвӑлӗсем хушшинчи уҫӑмлӑ уйрӑмлӑх курӑнман. Танлаштару ушкӑнӗнче те нумай ҫын хӑнӑхланӑ, ҫавна май результата йӗркелеме йывӑррах.

Millӗт Авалланнин институчӗ (NIA) куна уҫӑмлӑн калать. Хӑнӑхлавпа Альцгеймер чирӗрен сыхланни хушшинчи уҫӑмлӑ ҫыхӑну курӑнман, тата хӑнӑхлав ӑна сыхлать е чакарть теме эксперимент сӑнӗсем те ҫителӗксӗр. Анчах та хӑнӑхлав ӳкнине, депресси, сахарлӑ диабета, пысӑк артери пусӑмне тата инсульта чакарма пулӑшать. Ҫак хальсен хӑш-пӗрисем шухӑшлав чакнипе те ҫыхӑннӑ.

Чӑн сӑмах: хускӑнӑр, мӗншӗн тесен вӑл паян хамӑра лайӑхрах туйма тата лайӑхрах ӗҫлеме пулӑшать. Миме валли усӑлӗ пулма пултарать, анчах ку шанчӑк мар.

Ватӑ ҫынсем мӗн чухлӗ хускӑнмалла?

65 ҫултан иртнӗ ҫынсем валли CDC рекомендацийӗсем кашни эрне виҫӗ тӗсӗл хӑнӑхлав сӗнеҫҫӗ:

Кусем — тӗллевсем, пуҫламалли условисем мар. Ҫак тӗллевсене ҫитме май ҫук пулсан, CDC хӑвӑрӑн хӑватпа сывлӑх тивӗҫнӗ чухне хускӑлма ыйтать. Кашни пекех хӑнӑхлав хӑнӑхламаннирен лайӑхрах.

Ватӑ ҫынсем валли ҫӑмӑл хускану меслетӗсем

• Пӗрле утма ҫӳрӗр. Туспа, кӳршӗпе е утма ҫӳрекен ушкӑнпа кулленхи ҫӳрев калаҫма тата хӑрушсӑр пулма пулӑшать.
• Пуканпа упражненисем. Ларса алӑсене ҫӗклени, ура тупӑнне унккӑра ҫавӑрни, вырӑнта ҫӳрени тата пукан йоги виҫене хӑрушсӑр вӑй параҫҫӗ.
• Кухньӑра ташӑр. Ҫын ҫамрӑклӑхӗнче илтнӗ кӗвӗсене лартӑр та ӑнлантарса, алӑпа тап туса е утса хускӑлӑр. Кӗвӗ ӗҫ-хӗлӗсем пирки руководствӑра сӗнӳсем пур.
• Килти япаласемпе вӑй ӗҫӗ. Юратнӑ передачӑна пӑхнӑ чухне шыв тулли бутылкӑсене е суп консервисене ҫӗклеттерӗр.
• Садра ӗҫлӗр е кил ӗҫне тӑвӑр. Ӳсен-тӑран ӑшӑтни, сапӑ-сухалӑк ҫумни, шӑлани тата кӗмӗл ҫӗмлени те хӑнӑхлав шутланать. Тулашри тата садри ӗҫ-хӗлсем тата килти ӗҫсем страницисемпе паллашӑр.
• Шывра хӑнӑхлав. Ҫӗр ҫинче хӑнӑхлав сӑмсене ыратнӑ ҫынсем валли NIA шывра аэробика занятийӗсене вариант пек палӑртать.

Деменципе пурӑнакан ҫынпа мӗнле хускӑлмалла

Деменципе пурӑнакан ҫын валли тӗп тӗллев — хисепе ҫитесси мар, хӑтлӑх, килӗшӳ тата кулленхи хӑвӑлӗсене упрамасси. NIA каланӑ тӑрӑх, хӑнӑхлав Альцгеймер чирӗпе аптарнӑ ҫынӑн мускулӗсене, сӑмсене тата чӗрене лайӑх халӗпе упрама пулӑшать, кӑмӑл туйӑмне тата ҫывӑрма та лайӑхлатма пултарать. Ҫӗнӗ режима пуҫламас умӗн врачӗпе сӳтсе явӑр. NIA пӑхса тӑракансем валли руководство ҫак сӗнӳсене парать:

1. Кашни кун пӗрле утма ҫӳрӗр. Хӑрушсӑр, паллӑ, чӑрмавсӑр ҫул суйлӑр. Ҫын хӑй тӗллӗн ҫӳрет пулсан, ун ҫинче телефон номерӳллӗ ID-браслет лайӑх пулӗ.
2. Ватӑ ҫынсем валли хӑнӑхлав видеосене туса пӑхӑр. Пӗрле, ларса е тӑраса тӑвӑр.
3. Вӑхӑта кӗскен тытӑр. Темиҫе кӗске «мини-хӑнӑхлав» пӗр вӑрӑмринчен лайӑхрах пулма пултарать.
4. Кӗвӗ хушӗр. Паллӑ юрӑсем хусканӑва ӗҫ мар, ӗҫ-хӗл тума пулӑшаҫҫӗ. Ҫын килӗшсен, ташӑр.
5. Шыв тата килӗшӳллӗ атӑ-тупа парӑр. Хӑнӑхлав вӑхӑтӗнче тата ун хыҫҫӑн шыв е сок сӗнӗр, хӑтлӑ кӗмӗл тата хӑнӑхлава тивӗҫтернӗ атӑ суйлӑр.

Утма йывӑр пулсан, NIA Альцгеймер чирӗпе аптарнӑ ҫын пирки пӑхмалли руководстви ларса тума пултаракан вариантсене сӗнет. Вӗсем хушшинче: пукан ҫинче упражненисем е йога, пуҫмак ҫаккине ырӑни, ҫӑмӑл мяч е шарикпа выляни, ҫӑмӑлтату йӗрӗсем, ҫӑмӑл килти япаласене ҫӗклени тата педаль тренажёрӗ. Шӑлани, тӑпранни пек ансат ӗҫсем те шутланаҫҫӗ.

Хускану мӗн тума пултарнине тӗрӗс йышӑнӑр. Ланцет комиссийӗ хӑнӑхлав хытӑ хускану е канӑҫсӑрланни пек хӑвӑртлӑх улшӑнӑвӗсене чакарть тенӗ сӑн тупман. Пӗрле хускӑнӑр, мӗншӗн тесен вӑл ҫынна лайӑх туйӑм парать, йывӑр каҫа тӳрлетес тесе мар. Ҫын ҫук тесе каласан, вӑл та юрӑхлӑ. Ҫын ҫук тенӗ чухне пирки страницӑра каярах тепре туса пӑхмалли ҫӑмӑл меслетсем пур. Малтанах чарӑнни е тулашра пӗрле ларасси те лайӑх результат.

Хускӑннӑ хыҫҫӑн иккӗшӗ те лӑпланма Лӑпкӑ сывлани пек кӗске тынӑ пауза пулӑшма пултарать. Ларса, алӑсене ҫӑмӑл хускӑлатакан ӗҫ-хӗл валли Пӗрле уйӑрӑр тата Сӑнлӑх бинго сӗтел хушшинче лайӑх пыраҫҫӗ.

Виҫе тата ӳкнинчен сыхланни

Ӳкни час-часах пулать тата йывӑрлӑх кӑларма пултарать. CDC хыпарлавӗ тӑрӑх, нумай пулмасть тӑваттӑ ватӑ ҫынран пӗрри кашни ҫул ӳкет, анчах ҫурринчен те сахалрах ҫын ҫакна врачне пӗлтерет. Пӗрре ӳкни тепӗр хут ӳкме май парать. CDC палӑртнӑ риск факторӗсем:

• Урапа пӗҫӗ ҫӑмӗнченни
• Утнӑ чухне тата виҫенӗ чухне йывӑрлӑх
• Хӑш-пӗр эмелсем, сӑмахран, ҫывӑртакансемпе хӑш-пӗр антидепрессантсем
• Куҫпа курма йывӑрланни
• Ура ыратни е лайӑх мар атӑ-тупа
• Килти хӑрушлӑхсем: йӗркесӗр вырнаҫнӑ япаласем, вылякакан килемсем, ҫӗмрӗк вырӑнсем

Хӑрушсӑрах хускӑлма:

• Чӑтлӑхсӑр пукан усӑ курӑр, тата тӑнӑ чухне упражненисем валли сӗтел е йӗр айӗнче тытмалли вырӑн пултӑр.
• Вырӑна малтанах тирпейлӗр: килемсене, сутӑсемпе йӗрсене, йӗркесӗр япаласене кӑларӑр.
• Тӑнӑ чухне майӗпен иртӗр; ҫын пуҫӗ ҫаврӑнса е виҫенмесӗр туйӑнсан, чарӑнӑр.
• Чӑтлӑхлӑ атӑ-тупа тӑхӑнӑр, нускипе е ҫӑмӑл тапочкӑсемпе мар.
• Тытмалли вырӑн айӗнче виҫене хӑвӑртлатӑр. Пуканран тӑни тата тупӑн ҫӗр хыҫҫӑн утни — CDC палӑртнӑ виҫе упражненийӗсем.

CDC ӳкнӗ чухне пуҫне сукнӑ ватӑ ҫын хӑй тӗлнех врач патне каймалла тет, уйрӑмах юн сирӗплетекен эмелсем ӗҫнӗ чухне.

Врачпа сӳтсе явӑр

Ҫӗнӗ хӑнӑхлав режима пуҫламас умӗн врачпа сӳтсе явӑр, уйрӑмах чӗре е ӳпкев чирӗсемпе, сӑм ыратӑвӗпе, виҫе йывӑрлӑхӗпе е деменципе пурӑнакан ҫын валли. Врач е физиотерапевт хӑрушсӑр хӑнӑхлавсене сӗнме тата эмелсем виҫене витӗм кӳмеҫҫӗ-и тесе тӗрӗслеме пултарать. Кашни ӳкнине, сусӑр пулсан та, врачне пӗлтерӗр. Хӑнӑхлав вӑхӑтӗнче мӗн те пулин ыратать е йӗркесӗр туйӑнать пулсан, чарӑнӑр. Кӗтменни чӗре ыратни, сывлама йывӑрланни е кӗтменни шухӑш пӑтӑлни пулсан, 112 номерӗпе шӑнкӑравлӑр.

Ку страница — пӗтӗмӗшле информаци, медицина сӗнӗвӗ мар. Медицина ятарлӑхӗ страницине пӑхӑр. Анлӑрах паллашма деменци риск факторӗсем пирки тӗпчевсем мӗн каланине тата деменцирен сыхланма пулать-и страницисене вуласа пӑхӑр.