Дементияны булдырыу мөмкинме? Фәндәр нимә әйтә

Әгәр һеҙ дементия менән йәшәгән кешегә ҡарайһығыҙ, йәки ата-әсәгеҙҙең был ауырыу менән йәшәүен күргәнһегеҙ, бәлки, уны туҡтатыу мөмкин инеме, тип уйлағанһығыҙҙыр, һәм үҙегеҙгә лә уның килмәүен теләрһегеҙ. Был биттә фәндәр нимә әйтә икәне ябай телдә аңлатыла. Ҡыҫҡаһы: дементияны булдырырға вәғәҙә итеп булмай, ләкин ҡайһы бер ҡурҡынысты кәметеп буласаҡ. Ә уларҙы бөтә халыҡ араһында кәметеү дементия осрақтарын кәметергә йәки уның һуңыраҡ башланыуына ярҙам итергә мөмкин.

Был — дөйөм мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел. Зинһар, медицина иҫкәртеүебеҙ менән танышығыҙ һәм үҙегеҙҙең сәләмәтлек хаҡында табип менән һөйләшегеҙ.

Дементияны булдырыу мөмкинме?

Бер кешегә лә дементияны булдырыусы иҫбатланған ысул юҡ. АҠШ Ҡартайыу институты (NIA) әйтеүенсә, Альцгеймерҙе булдырыу өсөн әлегә бер нәмә лә иҫбатланмаған, ләкин ғалимдар перспективалы ысулдар тапты һәм нимәләр эшләргә мөмкин һәм нимәләр эшләмәҫкә лә мөмкин икәнен өйрәнә.

Тикшеренеүҙәр шуны күрһәтә: ҡайһы бер сәләмәтлек хәлдәре һәм ғәҙәттәр дементия ихтималлығы менән бәйле. Был ҡурҡыныстар халыҡ араһында кәмегәндә, дементия менән ауыраҙар кәмерәк булыуы мөмкин, йә уны һуңыраҡ аласаҡтар. Был — кепилдек түгел.

Өмөт биреүсе бер билге: 2024 йылғы Lancet комиссияһы ҡайһы бер юғары килемле илдәрҙә, мәҫәлән, АҠШ һәм Бөйөк Британияла, олраҡ йәштәге кешеләр араһында дементия дәрәжәһенең кәмеүен хәбәр итте. Авторҙар был, ихтимал, яҡшыраҡ белем, яҡшыраҡ медицина ярҙамы һәм ғүмер буйы ҡан тамырҙарының әҙерәк зарарлануы арҡаһында булырға мөмкин, тип иҫәпләй. Был тураҡта Лондон университет колледжының (UCL) кәңәше яҙа.

Lancet комиссияһы 2024 йылда нимә тапты?

Дементияны профилактикалау, дауалау һәм ярҙам күрһәтеү буйынса Lancet комиссияһы — ҡайһы бер йылдарҙа дәлилдәрҙе тикшерә торғон 27 дементия тикшереүсеһенән торған төркөм. Уларҙың 2024 йылғы отчеты үҙгәртелә алырлыҡ 14 ҡурҡыныс факторын атаны һәм улар бергә дементия осрақтарының яртыһына яҡын (яҡынса 45%) өлөшөн тәшкил итә, тип иҫәпләне. Авторҙар һүҙҙәре буйынса, ҡурҡыныстар бөтөрөлһә, был осраҡтар теорияға ярашлы булдырылырға йәки һуңлатырға мөмкин ине (2024 йылғы Lancet комиссияһы отчеты).

14 факторҙың, дәлилдәр иң нык булған йәшәү осоро буйынса төркөмләнгәне:

• Бала сағы: аз белем.
• Урта йәш (яҡынса 40-тан 65 йәшкәсә): ишетеү кәмлеге, юғары LDL («насар») холестерин, депрессия, баш миенең травмаһы, физик хәрәкәтһеҙлек, сахар диабеты, тартҡы, юғары ҡан баҫымы, артыҡ ауырлыҡ һәм ныҡ эсеү.
• Ҡарт йәш: социаль изоляция, һауа сафлығы, һәм дауаланмаған күреү кәмлеге.

2024 йылда ике яңы фактор өҫтәлде: юғары LDL холестерин һәм дауаланмаған күреү кәмлеге. Осрақтар иң күп өлөшөн тәшкил иткән факторҙар — ишетеү кәмлеге һәм юғары LDL холестерин (һәр береһе яҡынса 7%), аҙаҡ аз белем һәм социаль изоляция (һәр береһе яҡынса 5%).

Беҙҙең ҡурҡыныс факторҙары буйынса киңәш бөтә 14 факторҙы табликала, уларҙы тикшереүҙәр нимә менән бәйләй һәм нимә эшләп буларын күрһәтә.

45% һаны нимәне аңлатмай

Был һанды ңаңлау еңел, шуға күрә асыҡлыҡ кәрәк:

• Ул халыҡ буйынса баһа. Ул донъялағы дементия осрақтарын һүрәтләй, һеҙҙең йәки ата-әсәгеҙҙең ихтималлығын түгел.
• Ул сәбәп-һөҙөмтә бәйләнешен фараз итә. Авторҙар ышанғыһыҙ дәлилдәре булған факторҙарҙы ғына индерелгәнен яҙа, ләкин ҡайһы бер бәйләнештәр өлөшләтә генә сәбәпле булыуы ихтимал. Миҫал өсөн, ҡарт йәштә депрессия кәрәк-яраҡ сәбәп түгел, ә дементияның алғы билгеһе булыуы ла мөмкин.
• Ул бер кешегә лә кепилдек бирмәй. UCL кәңәшендә әйтелгәнсә, ҡурҡынысты кәметеү халыҡ кимәлендә эшләй һәм һәр айырым кешенең дементияһыҙ булырына кепилдек бирмәй.
• Ҡалған өлөшөн был факторҙар аңлатмай. Йәш, генетика һәм ғалимдар әлегә аңламаған сәбәптәр ҡалғанын тәшкил итә.

«Ҡурҡынысты кәметеү» һәм «булдырыу» айырмаһы нимә?

Ҡурҡынысты кәметеү — ихтималлыҡты түбәнәйтеү. Әгәр ҙур төркөм кеше ҡан баҫымын түбәнәйтһә, улар араһында дементия бер нисә он йыл эсендә, уларһыҙ булғанға ҡарағанда, азыраҡ кешегә килеүе мөмкин. Ә был төркөмдәге ҡайһы берҙәре бәрәбәр дементия алыр.

Булдырыу — нәмәнең бөтөнләй булмауын аңлата. Дементия өсөн ғилем бөгөн береһенә лә был тураһында вәғәҙә бирә алмай.

Ғалимдар һуҙыу тураһында ла һөйләй. Lancet комиссияһы яңы дәлилдәр килтерә: ҡурҡынысты кәметеү дементияның башланыуын һуңлатырға һәм кешенең сәләмәтлек хәлдәре менән йәшәгән ваҡытын ҡыҫҡартырға мөмкин. Бер нисә йыл һуҙыу ҙа кеше һәм уның ғаиләһе өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булырға мөмкин.

Беҙҙең сайтта «ҡурҡынысты кәметеү» һәм «бәйле» һүҙҙәрен маҡсатлы ҡулланабыҙ. Әгәр продукт, добавка йәки программа «Альцгеймерҙе булдырырға» вәғәҙә итһә, уға иғтибар менән ҡарағыҙ. NIA кисәтә: Альцгеймерҙе булдырырға вәғәҙә иткән теләһә ниндәй таблетка йәки дауа алдынан табип менән кәңәшләшергә кәрәк, сөнки андай продукттар хәүефле, аҡсаны юғалтыу, йә икеһе лә булырға мөмкин.

Ҙур сынауҙар нимә тапты?

Күҙәтеү тикшеренеүҙәре (кешеләрҙең вакыт буйынса нимә кисергәнен күҙәтеү) бәйләнештәрҙе күрһәтә ала. Рандомлаштырылған сынауҙар, ҡайҙа кешеләр шансы менән программаға йә сағыштырыу төркөмөнә бүленә, нығыраҡ тикшереү. Иң билдәле сынауҙар нимә тапҡаны менән танышығыҙ.

FINGER (Финляндия)

FINGER сынауына дементия ҡурҡынысы юғарыраҡ булған 60-тан 77 йәшкәсә 1260 ололо ҡатнашты. Яртыһы ике йыллыҡ программаны алды: ашамлыҡ буйынса кәңәш, физик күнекмәләр, компьютер мейе күнекмәләре һәм йөрәк менән ҡан тамырҙары сәләмәтлеген тикшереү. Икенсе яртыһы ғәҙәти сәләмәтлек кәңәшен алды. Программа төркөмө фекерләү тестарында бер аз яхшыраҡ нәтиже күрһәтте, был кесе, ләкин статистик яғынан мөһим айырма (FINGER сынауы The Lancet журналында). Сынау тест һөҙөмтәләрен үлсәне, дементия диагноздарын түгел.

US POINTER (АҠШ)

US POINTER сынауына 60-тан 79 йәшкәсә 2111 ололо ҡатнашты. Улар хәрәкәтһеҙ, ашамлығы сәләмәт булмаған һәм башҡа ҡурҡынысы булған кешеләр ине. Ике төркөмдә лә физик һәм аҡыл эшмәкәрлеген арттырырға, яҡшыраҡ ашарға, социаль бәйләнештәрҙе һаҡларға һәм йөрәк сәләмәтлеген күҙәтергә һораны. Бер төркөм структуралаштырылған, тренер етәкселегендәге программаны алды, икенсеһе үҙе йүнәлеш алды. Ике йыл дауамында фекерләү тесты һөҙөмтәләре ике төркөмдә лә яҡшыраҡ булды, структуралаштырылған төркөмдә бер аз күберәк (US POINTER сынауы JAMA журналында). Авторҙар әйтеүенсә, айырманың көнкүреш өсөн мөһим булыуын белеү өсөн күберәк күҙәтеү кәрәк. «Һис нәмә эшләмәгән» төркөм булмағанғалыр, сынау ике программаның ҡайһыһы ла бер нәмә үҙгәртмәгән хәлгә ҡарағанда нисек ярҙам иткәнен әйтә алмай.

SPRINT MIND (ҡан баҫымы)

SPRINT MIND тикшеренеүенә 50 йәш һәм унан өлкән, юғары ҡан баҫымы булған 9361 АҠШ ололоһо ҡатнашты. Улар түбәнерәк ҡан баҫымы маҡсатына (өҫкө һаны 120-нән аҫта) йәки стандарт маҡсатҡа (140-тан аҫта) бүленде. Түбәнерәк маҡсат еңел когнитив бозолоуҙы — дементияға тиклем килергә мөмкин булған хәфизә һәм фекерләү проблемаһы баҫҡысын — мөһим дәрәжәлә кәметте. Ықтималлы дементия өсөн түбәнерәк маҡсаттағы төркөмдә осраҡтар аҙыраҡ булды, ләкин айырма статистик яғынан мөһим түгел ине. Сынау вакытынан алда туҡтатылды һәм көтөлгәнгә ҡарағанда дементия осраҡтары аҙыраҡ булды, шуға ла был һорауға яуап биреү өсөн ул бик кесе булырға мөмкин (SPRINT MIND сынауы JAMA журналында).

Обзорҙар нимәгә килә

2021 йылғы Cochrane обзоры бер үк waqытта бик күп ҡурҡынысты ҡағыҙған программалар буйынса туғыз ҙур сынауҙы, 18 мыңдан ашыу кешене берләштерҙе. Ул фекерләү тестарында кесе файҙа тапты, ләкин дементия менән ауырыу кешеләр һаны буйынса ике сынауҙа, ул тикшерелгәндә, асыҡ айырма юҡ ине (Cochrane обзоры буйынса күп өлкәле интервенциялар).

2017 йылғы АҠШ Фәндәр, инженерия һәм медицина академияһының обзоры, NIA тарафынан йомғаҡланған, өс ысул өсөн «дәрт биреүсе, ләкин тулы түгел» дәлилдәр тапты: юғары ҡан баҫымын контролдәү, физик хәрәкәтте арттырыу һәм аҡыл күнекмәләре.

Башларға ваҡыт мөһимме?

Lancet комиссияһының кәңәше: ҡурҡынысты мөмкин тиклем иртә кәметергә һәм мөмкин тиклем оҙаҡ түбәнләтеп тороп: «ҡанса иртәрәк, шулҡадар яхшы» һәм «ҡанса оҙаҡ, шулҡадар яхшы». Шулай уҡ ҡурҡынысты кәметеү өсөн ваҡыт бер ваҡытта ла иртә йәки һуң түгел, тип әйтә. Күп дәлилдәр урта йәштәге, яҡынса 40-тан 65 йәшкәсә кешеләргә ҡағыла, ләкин күреү кәмлеге һәм социаль изоляция кеүек ҡайһы бер факторҙар — ҡарт йәштәге ҡурҡыныстар, улар буйынса эш итеү әле лә мәғәнәле.

Отчетта ҡурҡыныска оҙаҡ дусар булыу тәьҫире ҙурыраҡ булыуын раҫлаған көслө дәлилдәр бар. Миҫал өсөн, урта йәштә башланған сахар диабеты ҡарт йәштә башланғанына ҡарағанда ҡатмарлыраҡ һанала.

Дементия ҡурҡынысы бөтәһенә бер төрлөме?

Юҡ. Комиссия түбән һәм урта килемле илдәрҙә йәшәгән, миллэт азсылығына ҡараған һәм аҙ аҡсаһы булған кешеләрҙә был ҡурҡыныстар күберәк булыуын һәм, шуға күрә, дементия яштәрәк йәштә килеүен билдәләне. Күп ҡурҡыныстар кеше һайламаған шарттар менән бәйле: бала саҡтағы мәктәп сифаты, йәшәгән урындағы һауа һәм һаулыҡлы ашамлыҡтың аҡсаға тура килеүе һәм яҡын булыуы.

Шуға күрә Комиссия тәҡдимдәре ғәҙәти кешеләр генә түгел, дәүләттәргә лә йүнәлтелгән: барлыҡ балаларға яҡшы белем, таҙараҡ һауа, тартҡыны кәметеү саралары, ашамлыҡ менән тәмлеләү һәм кибеттәрҙә һәм ашханаларҙа һатылған аш-һыуҙағы шәкәр һәм тоҙҙы кәметеү, кәрәкле кешеләргә ишетеү аппараттары. Шәхси тырышлыҡ мөһим, ләкин кешенең йәшәгән донъяһы ла мөһим. Был — диагноз өсөн кемде лә булһа ғәйепләмәү сәбәптәренең береһе.

Был тикшеренеүҙең асыҡ сиктәре нимә?

• Дементия ундар йылдар буйы формалаша, ә ҡайһы бер сынауҙар ике-биш йыл дауам итә. Тест һөҙөмтәләрен генә түгел, дементияның үҙен үлсәү өсөн бик оҙон һәм бик ҙур тикшеренеүҙәр кәрәк.
• Күп сынауҙар фекерләү тестарын үлсәй. Тестта кесе яҡшырыу дементия осраҡтарының кәмеүен йәки көнкүрештең еңелләшеүен аңлатмай.
• Ихтыярлы ҡатнашыусылар, һәм ул кешеләр, күбеһенсә, халыҡтың ғәҙәти өлөшөнә ҡарағанда сәләмәтерәк һәм белемлерәк була. Lancet комиссияһы әйтеүенсә, дәлилдәрҙең күбеһе әле юғары килемле илдәрҙән килә, ә миллэт азсылыҡтары етерлек яҡтыртылмаған.
• Ҡайһы бер бәйләнештәр ике яҡлы. Аҙ хәрәкәтләнеү йәки аҙ аралашыу дементияның алғы билгеһе булыуы ла мөмкин, сәбәбе генә түгел.
• Ашамлыҡ сынауҙары әлегә өмөтһеҙләндереүсе. MIND ашамлыҡ рәжиме буйынса өс йыллыҡ сынау контроль рәжим менән сағыштырғанда фекерләүҙә мөһим айырма бирмәне. Ҡарағыҙ: беҙҙең ашамлыҡ буйынса кәңәш.
• Мейе өсөн уйындар дементияны булдырыуы иҫбатланмаған. Ҡарағыҙ: беҙҙең мейе уйындары һәм дементия буйынса кәңәш.
• Аслыҡ тотыуҙың кешеләр өсөн дәлилдәре бик аҙ, ә өлкән кешеләр өсөн хәүефле булырға мөмкин. Ҡарағыҙ: беҙҙең аслыҡ тотоу буйынса кәңәш.

Әгәр кем дә булһа «дөрөҫ» йәшәһә, ни өсөн әле дементия алған?

Сөнки дементия һайлауҙарҙың ғына һөҙөмтәһе түгел. NIA әйтеүенсә, йәш Альцгеймерҙың иң мөһим билдәле ҡурҡынысы һәм уны кеше үҙгәртә алмай. Генетика ла рольдә уйнай. Ә ғалимдар күп кешеләрҙә Альцгеймер сәбәбен әлегә тулыһынса аңламай. Әгәр 14 ҡурҡыныс факторының һәр береһе лә юҡ ителһә лә, Lancet комиссияһының үҙ иҫәпләүе буйынса осраҡтарҙың яртыһынан күберәге аңлатылмаған ҡала.

Шуға күрә әгәр һеҙ физик хәрәкәт иткән, дөрөҫ ашаған, тартҡы тартмаған, әммә бәрәбәр дементия алған кемгәлер ҡарайһығыҙ икән, уның да, һеҙҙең дә ғәйебе юҡ. Әгәр һеҙ үҙегеҙ дементия менән йәшәйһегеҙ, был һеҙҙең ғәйебегеҙ түгел. Ғаиләләрҙә ғәйеплелек хисе ешрак була, ләкин ул хаҡлы түгел. Хәҙер мөһимe — рәхәт булыу, аралашыу һәм яҡшы көндәр. Беҙҙең эшмәкәрлек фекерҙәре һәм ҡарау бирәүсе өсөн үҙ-үҙеңде ҡарау буйынса кәңәш башлау өсөн яҡшы урын.

Табип менән нимә хаҡында һөйләшергә мөмкин?

Был — иң күп өйрәнелгән өлкәләр. Табип менән тикшереү ваҡытында иҫкә алырға яраҡлы, сөнки улар дементияға ниндәй йоғонто яһауына ҡарамаҫтан, йөрәк сәләмәтлеген, кәйефте һәм бәйһеҙлекте лә яҡшырта.

1. Ҡан баҫымы. Һандарығыҙ нисек икәнен һәм һеҙгә ниндәй маҡсат тура килгәнен һораған. Lancet комиссияһы яҡынса 40 йәштән өҫкө һаны 130 йәки аҫтараҡ булырға тәҡдим итә, ләкин өлкән кеше өсөн дөрөҫ маҡсат уның сәләмәтлек торошона бәйле.
2. Ишетеү. Ишетеү тикшереүе һәм ишетеү аппараттары ярҙам итеүен һорағыҙ. Беҙҙең ишетеү буйынса кәңәш тикшеренеүҙәрҙе аңлата.
3. Күреү. Регуляр күҙ тикшереүенән үтегеҙ һәм катаракта кеүек проблемалар дауалана алыуын һорағыҙ.
4. Холестерин. LDL холестериндың тикшерелергә тейешлеген һәм үҙгәртергә кәрәклеген һорағыҙ.
5. Ҡан шәкәре. Әгәр сахар диабетыңыз булһа, уны хәүефһеҙ контролдәү ысулын һорағыҙ.
6. Кәйеф. Депрессия булыуы ғәҙәти һәм дауаланыусан. Ике аҙнанан күберәк ваҡыт кәйефегеҙ төшкән йәки нәмәләргә ҡыҙыҡһыныу юғалған булһа, табибығыҙға әйтегеҙ.
7. Тартҡы һәм аҡыр эсемлек. Тартҡыны ташлау өсөн ярҙам һәм аҡрын эсемлек өсөн хәүефһеҙ сиктәр тураһында һорағыҙ.
8. Хәрәкәт. Һеҙгә ниндәй физик хәрәкәт хәүефһеҙ булыуын һорағыҙ. Беҙҙең физик хәрәкәт буйынса кәңәш идеялар бирә.
9. Баш һаҡлауы. Велосипед һәм контакт спорт ваҡытында шлем кейегеҙ, һәм йығылыуҙан һаҡланыу тураһында һорағыҙ.
10. Бәйләнештә булыу. Башҡа кешеләр менән ваҡыт үткәреү сәләмәт тормошҡа кәрәкле. Беҙҙең социаль бәйләнеш һәм йоҡо буйынса кәңәшкә ҡарағыҙ.

Дарыуҙарҙы, ашамлыҡты, добавкаларҙы, аслыҡ тотоуҙы йәки физик хәрәкәтте үҙгәртер алдынан, табип менән алдан һөйләшегеҙ, айырыуса йөрәк сирем, сахар диабеты, йығылыу тарихы булһа йәки дементия менән йәшәһәгеҙ.

Табип менән һөйләшегеҙ

Әгәр һеҙҙе үҙегеҙҙә йәки башҡа кешелә хәфизә йәки фекерләү үҙгәрештәре борсой икән, табипҡа яҙылығыҙ. NIA әйтеүенсә, хәфизә проблемаларының башҡа сәбәптәре лә булырға мөмкин: дарыуҙың яҡ тәьҫирҙәре, ҡалҡанһыман бер биҙҙә проблемалар, кәйефһеҙлек йәки В12 витамины етмәү, һәм ҡайһы бер проблемалар сәбәбе дауаланғас юғала. Беҙҙең алама билгеләр буйынса кәңәш нимәгә иғтибар итергә кәрәклеген аңлата.

Шуғалыҡ ярҙам кәрәк булған ҡапыл үҙгәрештәр өсөн: ҡапыл аңһыҙлыҡ, бер яҡтың көсһөҙләнеүе йәки ҡалтырауы, һөйләшеү кыйынлығы, йәки ҡаты баш ауыртыуы инсульт йәки башҡа ғәжәп хәл билгеһе булырға мөмкин. 112 номеры буйынса шылтыратығыҙ.

Golden Moments ни урында тора

Golden Moments — ябай уртаҡ эшмәкәрлектәр яһай, мәҫәлән, аралашыу карталары, сурәтле бинго һәм тын алыу тынлығы. Улар рәхәтләнеү һәм бергә вакыт үткәреү өсөн. Улар дауа түгел, һәм дементияны булдырмай йәки һуҙмай.