MIND һәм Урта диңгеҙ ашау режимы һәм деменция

Һеҙ, ылым “мейе өсөн файҙалы” ашау режимы Альцгеймерҙы ситтә тота ала, тип уҡыған булыуығыҙ ихтимал. Ысынбарлыҡ был тиклем ҙур түгел. Кешеләрҙе оҙаҡ күҙәтеүгә нигеҙләнгән фәндәрҙә ашау стилдәренең кайһы берҙәре түбән хәүеф менән бәйле булыуы күрһәтелә, әммә әлегә иң яҡшы һынау асыҡ файҙа күрһәтмәне. Был биттә ике яҡ та аңлатыла, һуңынан иһә деменция менән йәшәгән кеше өсөн иң мөһим нәмә тураһында әйтелә: етерлек ашау һәм эсеү, һәм ашаған ризалыҡ алыу.

Был — гомуми мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел. Ашау режимын үҙгәртер алдынан йәки кемдеңдер ашауын үҙгәртер алдынан врач йә дietolog менән кәңәшләшегеҙ. Беҙҙең медицина иҫкәртеүен ҡарағыҙ.

Урта диңгеҙ һәм MIND ашау режимы нимә?

АҠШ-тың Картлыҡ институты (NIA) уларҙы былай тасвирлай (NIA Альцгеймер һәм ашау тураһында):

• Урта диңгеҙ ашау режимы: емеш, яшелсә, тулы орлоҡло ашлыҡтар, борсаҡ, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтары, зәйтүн майы күп; ҡыҙыл ит, йомортҡа һәм татлы ризыҡ аҙ.
• MIND ашау режимы (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Урта диңгеҙ ашау режимы менән ҡан баҫымы өсөн DASH режимының кушылмаһы. Унда яшелсә, айырыуса йәшел япраҡлы яшелсә; емеш-еләк; тулы орлоҡло ашлыҡтар; борсаҡ; еүеш еләк; аҙнаға кәм дегәндә бер тапҡыр балыҡ; зәйтүн майы бар. Ҡыҙыл ит, татлы ризыҡ, һыр, май йәки маргарин, майлы һәм тиҙ ашарлыҡ ризыҡ сикләнә.

Был ашау режимдары деменция хәүефен кәметәме?

Фәндәр төрлөсә. NIA әйтеүенсә, кайһы бер күҙәтеү фәндәре, барыһы түгел, Урта диңгеҙ һәм MIND ашау режимдарын ҡыҙыл ит, туҡ май һәм шәкәр күп булған Көнбайыш стиле ашауына ҡарағанда деменция хәүефенең түбәнерәк булыуы менән бәйләгән.

2024 йылғы Lancet комиссияһы фәнни эштәрҙе тәфсирлерәк ҡараған (Lancet комиссияһы):

• Когорта фәндәренең бер шәрхе юғары ашау сифатын деменция хәүефенең якшамат 20% кәмеүе менән бәйләгән.
• Өс когортаның ҙурыраҡ анализы MIND режимын ныҡлы тотоу менән хәүефтең түбәнерәк булыуын күрһәткән.
• Әммә 28 025 урта йәштәге кешене яҡынса 20 йыл күҙәткән Швеция фәне ҡушылған ашау режимдары йәки Урта диңгеҙ стиленә яҡын ашау менән хәүефтең кәмемәүен табҡан.

Күҙәтеү фәндәре сәбәп-һөҙөмтә бәйләнешен иҫбатлай алмай. Был рәүешле ашаған кешеләр күп осраҡта башҡа яҡтан да айырыла: керем, белем, физик хәрәкәт, медицина ярҙамына инеү мөмкинлеге кеүек. Комиссия һөҙөмтәһе буйынса, һаулыҡлы ашау деменцияны туранан-тура килтермәүен әйтергә етерлек дәлил юҡ. Ләкин күберәк емеш һәм яшелсә ашау, ултыраҡ ультра эшкәртелгән ризыҡ ашау күп сирҙәр өсөн файҙалы, һәм туҡлыҡ һәм ҡан баҫымы, сахар диабеты кеүек хәүеф факторҙарына йоғонто яһай. Комиссия ашауҙы 14 хәүеф факторы исемлегенә индермәне.

2023 йылғы MIND режимы һынауы нимә күрһәтте?

Әлегә иң ҡеүәтле һынау 2023 йылда New England Journal of Medicine журналында баҫылған рандомлаштырылған һынау булды (MIND режимы һынауы):

• Кемдәр: Чикаго һәм Бостон төбәктәрендәге 65 йәш һәм унан өлкән 604 оло кеше. Уларҙа фекер йөрөтөү мәсьәләләре булмаған, туғанының береһенең деменциясы булған, артыҡ ауырлыҡлы һәм башланғыстан һаулыҡлы булмаған ашау режимы булған.
• Нимә эшләнде: өс йыл дауамында яртыһы MIND режимы буйынса, яртыһы үҙ ғәҙәти ашауы буйынса ашаны. Ике төркөмдән дә көнөнә яҡынса 250 калория кәмерәк ашау һорала, һәм улар регуляр рәүештә диетологтар менән кәңәшләште.
• Һөҙөмтә: фекер йөрөтөү һынауҙарының һөҙөмтәһе ике төркөмдә лә бәләкәй генә яҡшыра. Төркөмдәр араһындағы айырма бәләкәй булды һәм статистик яҡтан мөһим түгел ине. Мейе һүрәттәре лә ике төркөмдә лә оҡшаш үҙгәреш күрһәтте.
• Ауырлыҡ: ике төркөм дә яҡынса 5 килограмм юғалтты.

Һынау ни өсөн айырма табылмауы мөмкин?

Тикшереүселәр бер нисә сәбәп әйтте. Контроль төркөм, ауырлыҡ оҡшаш кимегәнгә күрә, үҙ ашауын да яҡшыртҡан булыуы ихтимал. Ҡабат тикшереү үҙе лә һөҙөмтәне яҡшыртырға мөмкин, сөнки кеше тестҡа күнегә. Өс йыл бик ҡыҫҡа булыуы мөмкин. Ҡатнашыусыларҙың күпселеге белемле һәм Европа токомона ҡарай, шуға күрә һөҙөмтәләр һәр кемгә тап килмәүе мөмкин.

Шулай итеп, ысын һығымта: MIND режимы өс йыл эсендә аҡыллы калория кәметеү режимын еңә алманы. Был һаулыҡлы ашаудың мәғәнәһеҙ икәнен аңлатмай. Был шуны аңлата: беркем дә конкрет ашау режимының деменцияны килтереүен көтмәҫкә тейеш.

Конкрет аш-һыу һәм ҡушымталар тураһында нимә әйтелә?

NIA әйтеүенсә, кайһы бер аш-һыуҙы ашау йәки ашамау Альцгеймерҙы йәки йәш менән бәйле аңлау һәләтенең кәмеүен килтермәүгә дәлил юҡ. Ҡара еләк, йәшел япраҡлы яшелсә һәм куркума ла өйрәнелгән, әммә иҫбатланмаған. NIA шулай уҡ әйтә: бер ниндәй витамин йәки ҡушымта ла Альцгеймерҙы килтермәүе иҫбатланмаған, һәм уны был маҡсатта тәҡдим итмәйҙәр. NIA иҫкәртә: Альцгеймерҙан һаҡлау өсөн һатыла торған иҫбатланмаған продукттар хәүефле, аҡсаны юҡҡа сығарырға һәм дарыуҙар менән бәйләнештә булырға мөмкин, шуға күрә бер нәмә лә алыр алдынан врач менән кәңәшләшегеҙ (NIA Альцгеймерҙы иҫкәртеү тураһында).

Ашау нисек һаулыҡлы һәм рәхәт булырға мөмкин?

Күпселек оло кешеләр өсөн маҡсат — ҡәтғи план түгел, ә туҡландырған, таныш һәм рәхәт ашау:

• Ризыҡты ярата торған нәмәләрҙән ҡороғоҙ: Урта диңгеҙ стиленән яшелсә, емеш, борсаҡ, тулы орлоҡло ашлыҡтар, балыҡ һәм зәйтүн майы.
• Яратҡан татлыларығыҙҙы ҡалдырығыҙ. Рәхәт алыу һәм ашарға теләк, айырыуса картайғанда, мөһим.
• Мөмкинлек булғанда башҡалар менән бергә ашағыҙ. Уртаҡ аш — яҡшы компания.
• Бергәләп пешерегеҙ. Яшелсә йыуыу йәки ҡаҙан ҡайнатыу — уртаҡ яҡшы эш; ҡарағыҙ: йорт эштәре. Яратҡан ғаилә рецепты иҫләүгә сәбәп була ала.

Картайған кешеләр врач менән кәңәшләшмәй калория кәметмәһен йәки ауырлыҡ юғалтмаһын. Ә аслыҡ ултырыу өҫтәмә хәүефтәр килтерә. Ҡарағыҙ: аслыҡ ултырыу буйынса ҡулланма.

Деменция менән йәшәгән кешегә нисек ашарға ярҙам итергә?

Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн иң төп мәсьәлә, ғәҙәттә, ашау һәм эсеү етерлек булыуы. Альцгеймер ассоциацияһы әйтеүенсә, кешеләр ашарға онотор ала, инде ашағанын уйлай ала йәки һайлауҙарҙан арығып китә ала, һәм туҡлыҡ етмәү ҡылыҡ симптомдарын арттырыр һәм ауырлыҡтың юғалыуына килтерер мөмкин (Альцгеймер ассоциацияһы ашау тураһында). Түбәндәге фекерҙәр Альцгеймер ассоциацияһынан, NIA һәм Альцгеймер жәмғиәтенән:

1. Ҡулдан ашарлыҡ ваҡ ризыҡтар тәҡдим итегеҙ. Ҡулға алырға еңел ваҡ киҫәктәр, мәҫәлән, бутерброд киҫәктәре, тауыҡ киҫәктәре, балыҡ таяҡсалары, апельсин бүлекләре йәки бешерелгән брокколи, ашау ҡоралһыҙ ҡулы менән кешегә үҙе ашарға мөмкинлек бирә.
2. Өҫтәлдә контраст ҡуллanығыҙ. Күреү үҙгәрештәре ризыҡты таҙалыҡтан айырыуҙы ауырлаштыра ала. Аҡ таҙалыҡтар йә кәсә, контрастлы ағас йә матур ҡапҡыс өҫтөнә ҡуйыу ярҙам итә ала. Нәҡышлы таҙалыҡтан һәм өҫтәл ябынысынан ҡасығыҙ.
3. Бер үк ваҡытта бер йә ике ризыҡ ҡуйығыҙ. Тулы таҙалыҡ арыҡтырырға мөмкин.
4. Аш ваҡытын тыныш тотоғоҙ. Телевизорҙы һүндерегеҙ, өҫтәлде ябайлатығыҙ, бик күп ваҡыт бирегеҙ. NIA ашығырға йәки көсләп ашатырға ярамайҙар, тип кәңәш итә.
5. Аҙ-аҙ ашау һәм еңел ашарлыҡ ризыҡтар йыш тәҡдим итегеҙ. Әгәр кеше етерлек ашамаһа, NIA кесерәк, йышыраҡ ашауҙы һәм калорияға бай ашарлыҡтарҙы тәҡдим итергә кәңәш итә (NIA ашау тураһында кәңәштәр).
6. Эсеүгә ярҙам итегеҙ. Көндө бәләкәй кәсәләрҙә һыу йәки башҡа эсемлектәр бирегеҙ, шулай уҡ һыуға бай ризыҡтар: емеш, шүрпә, ҡуйыртылған һөт, смуфи. Әгәр кеше һыу теләмәһә, NIA шырпы, тәмле һыу, ҡаҡ-һыу, һөт йәки кофе яҙмаһы йәки сәй әҙерләргә кәңәш итә.
7. Температураны тикшереп ҡарағыҙ. Кеше ризыҡ йә эсемлек бик ысынлап ҡайнар булыуын һиҙмәҫкә лә мөмкин.
8. Ашау ҡоралдарын һәм кәсәләрҙе тәңгәлләштерегеҙ. Таҙалыҡтар урынына кәсәләр, оҙон ҡулы булған ҡалаҡтар, ҡапҡысы булған кәсәләр ашауҙы еңеләйтә ала. Таҙалыҡ тәртибенә иғтибар итмәгеҙ.
9. Ризыҡты сәйнәүгә һәм ятыуға еңелерәк итегеҙ. Ризыҡты бәләкәй киҫәктәргә бүлегеҙ йә ятыуға еңел ризыҡ бирегеҙ. Әгәр кеше ашағанда йүткерә йә бутала, уның врачына әйтегеҙ.
10. Көсләп ашатмағыҙ. NIA белдерә: Альцгеймерҙың һуңғы стадияларында ашарға теләк табиғи рәүештә кәмей.

Врачҡа хәбәр итергә тейешле билдәләр

Ауырлыҡтың төшөүе, ашаудан баш тартыу, арыу йәки көсһөҙлөк кешенең ашау етмәүенең билдәләре булырға мөмкин. Альцгеймер жәмғиәте әйтеүенсә, теш ауырыуы йәки протездар, депрессия, ҡатыу ҡоро эш һәм дарыу үҙгәрештәре лә ашарға теләкте кәметергә мөмкин (Альцгеймер жәмғиәте ашарға теләк тураһында). NIA һанаған һыуһыҙланыу билдәләре: ауыҙ ҡороуы, баш әйләнеүе, йөрәк тибешенең тиҙләүе һәм галлюцинациялар (NIA уртаҡ медицина проблемалары тураһында).

Врач менән кәңәшләшегеҙ

Үҙегеҙҙең йә кемдеңдер ашауында ҙур үҙгәрештәр яһар алдынан врач йә дietolog менән кәңәшләшегеҙ, айырыуса сахар диабеты, бөйөр ауырыуы, ятыу мәсьәләләре йә яҡында ауырлыҡ юғалтһағыҙ. Деменция менән йәшәгән кеше өсөн врачтан һорағыҙ: көнөнә ни тиклем ашарға һәм эсергә кәрәк, һәм диетолог йә ҡушымталар ярҙам итә алалыр мы.

Кеше бутала йә, туҫыҡлы теләһә ниндәй яңы ҡыйынлыҡ тойолһа, шунда уҡ ярҙам һорағыҙ.