Ҡыҫҡа яуап .
Тикшеренүҙәр ҡартлыҡта яңғыҙлыҡ һәм социаль айырылыу менән деменция ҡурҡынысының артыуы бәйле булыуын күрһәтә. 2024 йылғы Lancet комиссияһы уны осраҡтарҙың яҡынса 5%-ы менән бәйләй, әммә ҡайһы бер бәйләнеш ауырыуҙың иртә фазаһы булыуы ихтимал: кеше үҙе аралашыуҙан һуҙыла. Аралашыуҙы дауам итеү, уртаҡ хоббилар һәм ишетеү менән ярҙам бәйләнешкә булышлыҡ итә. Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн уртаҡ эшмәкәрлек рәхәт кисереү һәм тормош сифаты өсөн мөһим.
- Lancet комиссияһы ҡартлыҡтағы социаль айырылыуҙы деменция ҡурҡынысының 14 үҙгәртелергә мөмкин булған факторы араһына индерә, уның яҡынса 5% осраҡҡа ҡағыла.
- АҠШ Хирургының 2023 йылғы кәңәше даими яңғыҙлыҡ һәм айырылыуҙы ҡартлыҡ йәшендәге кешеләрҙә яҡынса 50%-ға юғарыраҡ деменция ҡурҡынысы менән бәйли.
- Был дәлилдәрҙең күпселеге байҡау характерында, һәм иртә деменция үҙе кешене башҡаларҙан ситләштерергә мөмкин.
- Ишетеү һәм күреү проблемалары, яңғыҙ йәшәү һәм ҡарау айырылыу ҡурҡынысын арттыра.
- Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн рәхәт уртаҡ эшмәкәрлек тормош сифатын хуплай; маҡсат — бәйләнеш, ҡаҙаныш түгел.
Был биттә (6 бүлектәре)
Кешеләр компания өсөн яратылған, һәм был ҡартайғанда ла үҙгәрмәй. Тикшеренүҙәр ҡартлыҡта яңғыҙлыҡ һәм социаль айырылыуҙың деменция ҡурҡынысы менән, шулай уҡ йөрәк ауырыуы һәм депрессия менән бәйле булыуын күрһәтә. Тикшеренүҙәр әлегә был бәйләнештең ҡайһы өлөшө сәбәп-һөҙөмтә икәнен әйтә алмай. Был бите дәлилдәр нимә күрһәткәнен, бәйләнештә булыуҙың ғәмәли юлдарын һәм деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн уртаҡ эшмәкәрлек ни өсөн шулай мөһим булыуын аңлата.
Яңғыҙлыҡ һәм айырылыу деменция менән бәйлеме?
Эйе, күп тикшеренүҙәр уларҙы бәйли, әммә йүнәлеш тулыһынса асыҡ түгел. 2024 йылғы Lancet комиссияһы ҡартлыҡта социаль айырылыуҙы 14 үҙгәртелергә мөмкин булған ҡурҡыныс факторының береһе итеп атай. UCL-ның отчет буйынса ҡыҫҡа мәғлүмәте был факторҙың донъяла деменция осраҡтарының яҡынса 5%-ына ҡағыла тип иҫәпләй.
Дәлилдәр нимә күрһәтә:
- Аҙыраҡ аралашыу — юғарыраҡ ҡурҡыныс. Комиссия ике тикшеренүҙе һүрәтләй, улар сирәк социаль аралашыуҙың деменция ҡурҡынысы менән бәйле булыуын күрһәткән. Береһе яҡынса 57%, икенсеһе яҡынса 18% юғарыраҡ ҡурҡыныс тапҡан.
- Яңғыҙлыҡ та. Яңғыҙлыҡ, йәғни башҡалардан өҙөлгән тойғо, күп тикшеренүҙәрҙә деменция ҡурҡынысы менән бәйле булып табылған.
- АҠШ Хирургының фекере. 2023 йылдың майында АҠШ Хирургы яңғыҙлыҡ һәм айырылыу тураһында кәңәш биргән. Унда әйтелгәнсә, даими яңғыҙлыҡ һәм айырылыу ҡартлыҡ йәшендәге кешеләрҙә деменция ҡурҡынысын яҡынса 50%-ға арттыра ала. Шулай уҡ ҡайғырмаған бәйләнеш йөрәк ауырыуы ҡурҡынысын 29%, инсульт ҡурҡынысын 32% юғарыраҡ итеү менән бәйләнгән.
- Ул нисек таралған. Милли фәндәр академияһы отчеты АҠШ-та йәшәүсе 65 йәш һәм олораҡ кешеләрҙең яҡынса 24%-ының социаль айырылған булыуын табып.
Иҫкәртеү: Lancet комиссияһы иҫкәртә, кешеләр деменцияның иртә, билдәләнмәгән осоронда социаль эшмәкәрлекте кәметергә мөмкин. Шулай итеп, бәйләнештең ҡайһы өлөшө деменцияның кешене үҙенән ситләштереүе булырға мөмкин, ә тик айырылыуҙың ҡурҡынысты арттырыуы ғына түгел. Был дәлилдәрҙең ярайһы ғына күпселеге байҡау тикшеренүҙәренән.
Яңғыҙлыҡ һәм айырылыу — айырмаһы нимәлә?
Ҡартлыҡ буйынса милли институт (NIA) был айырманы былай аңлата. Социаль айырылыу — даими аралашыу өсөн бик аҙ кешенең булыуы. Яңғыҙлыҡ — башҡалардан өҙөлгән йәки ялғыҙ ҡалған тойолған ауыр кисереш. Кеше яңғыҙ йәшәп тә һәйбәт кисерергә мөмкин, ә кеше тулы бүлмәлә лә яңғыҙлыҡ кисерергә мөмкин.
NIA ике ҡурҡыныҡ факторын да арттыра торған факторҙар исемлеге бирә:
- Ишетеү йәки күреү проблемалары
- Йөрөү ауырлығы йәки транспорт булмауы
- Яңғыҙ йәшәү, йәки ҙур юғалтыу, мәҫәлән, парҙың вафаты йәки пенсияға сығыу
- Хәтер йәки фекерләү үҙгәрештәре
- Сирле яҡын кешене ҡарау
- Аҡса мәсьәләләре йәки тел киртәләре
Ишетеү — төп фактор. NIA иҫкәртә: ишетмәгән кешеләр һөйләшеү ауыр йәки ояла торған булғанда ситләшергә мөмкин. Беҙҙең ишетеү һәм мейе сәләмәтлеге буйынса биҙмә ишетеү тикшереүҙәре һәм ҡулланыусыларға һатыла торған ишетеү аппараттары тураһында яҙа.
Бәйләнештә булыуҙың ғәмәли юлдары
NIA төрлө фекерҙәр тәҡдим итә. Береһен йәки ике яраҡлыһын һайлағыҙ:
- Даими аралашыуҙы планлаштырығыҙ. Көн йәки аҙна һайын билдәле ваҡыт: ғаиләһе, дуҫтары йәки күршеләре менән шылтыратыу, яҙыу йәки открытка ебәреү.
- Видео шылтыратыу йәки аҡыллы колонкаларҙы ҡулланығыҙ. Технология яңы булһа, күп йәмәғәт китапханәләре һәм үҙәктәр дәрестәр үткәрә. Беҙҙең шылтыратыу һәм видео-һөйләшеү буйынса биҙмә ҡарағыҙ.
- Берәй нәмәгә ҡушылығыҙ. Дәрес, дини йәмәғәт, йөрөү клубы йәки волонтер ролендә аралашыу һәм маҡсат тойғоһо бирелә.
- Иҫке хоббиҙы торғоҙоғоҙ йәки башҡалар менән яңыһын өйрәнегеҙ.
- Башҡалар менән хәрәкәт итегеҙ. Дуҫ йәки төркөм менән физкультура. Беҙҙең физкультура буйынса биҙмә еңел варианттарҙы бирә.
- Хайуан тотоуҙы уйлағыҙ, әгәр уға ҡарай алһағыҙ.
- Урындағы хеҙмәттәрҙе ҡулланығыҙ. Ҡарттар үҙәктәре, урындағы ҡарттар буйынса агентлыҡтар һәм социаль хеҙмәт бүлексәләре программалар һәм транспорт буйынса ярҙам күрһәтә ала.
Деменцияла уртаҡ эшмәкәрлек ни өсөн мөһим?
Деменция менән йәшәгән кеше өсөн бәйләнеш ҡурҡынысты кәметеү түгел, ә рәхәтлек, тыныслыҡ һәм үҙеңде кәрәкле тойоу тураһында. Lancet комиссияһы эшмәкәрлек деменция менән йәшәгән кешеләргә рәхәтлекте һәм маҡсатты һаҡларға ярҙам итә, тип яҙа. Альцгеймер ассоциацияһы әйтеүенчә, тормош сифатын яҡшыртыуға өҫтәп, эшмәкәрлек ҡайһы бер тәртиптәрҙе, мәҫәлән, юлдан яҙыу йәки борсолоуҙы кәметергә мөмкин. NIA өҫтәй: Альцгеймер менән йәшәгән кешеләр хәрәкәтлә булырға һәм рәхәт тойған эштәр менән шөғөлләнергә тейеш.
Яҡшы эшләгән фекерҙәр:
- Һүрәттәрҙе бергәләп ҡарағыҙ. Һөйләшеү карточкалары «Миңә һөйләп бирегеҙ…» кеүек асыҡ, имтихансыҙ һорауҙар тәҡдим итә. Беҙҙең иҫтәлекле эш буйынса биҙмә ҡарағыҙ.
- Яндан-ян уйнағыҙ. Рәсем парҙары рәсемдәрҙе күренеп торғоҙа тота, таймер йәки иҫәп юҡ, шуға ла баҫым юҡ. Бергә уйнау буйынса биҙмә кәңәштәр бирә.
- Ғаилә фотоларын ҡулланығыҙ. Фото парҙары һайлаған фотоларығыҙҙы парлап уйнау уйынына әйләндерә, фотолар ҡорамалда ҡала.
- Кешеләрҙе берләштерегеҙ. Рәсемле бинго ғаилә йыйылыштарына һәм ҡарт йорттар төркөмдәренә яраша.
- Моңдо, эште йәки баҡсаны уртаҡлашығыҙ. Ҡарағыҙ: моң эшмәкәрлеге, йорт эштәре һәм эшмәкәрлек фекерҙәренең тулы исемлеге.
- Ҡунаҡлашыуҙы еңелерәк итегеҙ. Беҙҙең ҡунаҡлашыу буйынса биҙмә һәр кем өсөн рәхәт булған ҡыҫҡа, тыныс ҡунаҡлашыуҙар тураһында яҙа.
Бәләкәй һәм рәхәт итегеҙ. Бер-ике кеше менән тыныс бүлмә күп ваҡыт ҙур төркөмгә ҡарағанда яҡшыраҡ эшләй. Әгәр кеше арыһа йәки ҡыҙыҡһыныуын юғалтһа, туҡтау бик тәүфиҡлы. Бергә сәй эсеү ҙә яҡшы һөҙөмтә.
Деменция менән яңғыҙ йәшәгән кеше өсөн NIA ышанып тороусы кешене табыу тәҡдим итә: ул даими рәүештә ҡунаҡлаша йәки видео шылтырата алһын һәм ғәжәп хәлдә контакт булып торһон. Шулай уҡ урындағы хәтер кафеһы тураһында әйтә — хәтере бозолған кешеләр һәм уларҙың ғаиләләре өсөн рәхәт социаль урын.
Ҡарағыстар ҙа яңғыҙлыҡ кисерә
NIA яҡын кешене ҡарауҙы айырылыу ҡурҡынысы факторы итеп атай. Үҙегеҙҙең дуҫтарығыҙ, ярҙам төркөмдәре һәм ял өсөн ваҡыт ҡуйығыҙ. Беҙҙең ҡарағыс үҙ-үҙеңде ҡарау буйынса биҙмә ғәмәли кәңәштәр бирә.
Табип менән һөйләшегеҙ
Әгәр һеҙ йәки һеҙ ҡараған кеше күп ваҡыт яңғыҙлыҡ йәки айырылыу кисерә икән, табибҡа әйтегеҙ. NIA кешеләрҙе hayat-та булған ҙур үҙгәрештәр тураһында әйтергә дәртләндерә, мәҫәлән, ғаилә ағзаһының вафаты, шулай итеп табип тулы күренеште аңлаһын. Берничә аҙна дауамында түбән кәйеф депрессия булырға мөмкин, ә уны дауалап булә. Әгәр ҡарт кеше элек яратҡан дуҫтарынан йәки эшмәкәрлектән яңыраҡ һыҙылһа, был үҙгәреш тураһында ла табибҡа әйтеү яҡшы. Иртә билдәләр һәм табибҡа ҡасан барырға уҡығыҙ.
Был бите — дөйөм мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел. Медицина иҫкәртеүен ҡарағыҙ.
Дөйөм һорауҙар .
Яңғыҙлыҡ деменцияға сәбәп буламы?
Был дәлилләнмәгән. Күп тикшеренүҙәр яңғыҙлыҡ һәм айырылыуҙы деменция ҡурҡынысы менән бәйли, әммә мейе үҙгәрештәре иртә башланып, кешеләрҙе башҡалардан ситләштерергә мөмкин. Бәйләнештә булыу кәйеф һәм сәләмәтлек өсөн башҡа күп файҙа килтерә, шуға күрә уны ҡайһы хәлдә лә хуплау кәрәк.
Яңғыҙлыҡ менән социаль айырылыу айырмаһы нимәлә?
Социаль айырылыу — даими аралашыу өсөн бик аҙ кешенең булыуы. Яңғыҙлыҡ — башҡалардан өҙөлгән йәки ялғыҙ ҡалыу тураһындағы ауыр кисереш. Кеше яңғыҙ йәшәп тә үҙен яңғыҙ тоймаҫҡа мөмкин, йәки тулы бүлмәлә лә яңғыҙлыҡ кисерергә мөмкин.
Деменция менән йәшәгән ата-әсәгеҙҙе бәйләнештә тотоуға нисек ярҙам итергә мөмкин?
Ҡыҫҡа, даими контакт яҡшы эшләй. Аҙнаға бер тапҡыр ҡуйылған шылтыратыу йәки видео-һөйләшеү, аш өҫтәле артында уртаҡ эшмәкәрлек, «хәтер кафеһы» йәки хайуан менән йәки ейән-ейәнсәре менән осрашыу менән ҡарағыҙ. Төркөмдәрҙе бәләкәй һәм тыныс тотоғоҙ, темпты кеше үҙе билдәләһен.
Яңғыҙ ҡарт кешегә урындағы ярҙамды ҡайҙан таба алам?
Урындағы социаль хеҙмәт бүлексәләренән, ҡарттар үҙәктәренән һәм йәмәғәт программаларынан мәғлүмәт алығыҙ. Ҡала йәки райондың социаль хеҙмәт бүлеге, медицина йәки ҡарттар үҙәге ҡайҙа ярҙам һорарға кәрәк икәнен белергә ярҙам итә ала.
Сығанаҡтар
Беҙ был биттә таянған ойошмаларға һәм тикшеренеүҙәргә һылтанма яһайбыҙ. Һәр береһе бит яңыртылғанда тикшерелде.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association