Irnaqaña ukat Amuyu: Yatiñanakax Kunsa Siwa

Irnaqañax yatiñ amuyu uñjañ taqi uñt’ayatañ sarnaqäwinakan walja yatiñanakax uñjapxi. Yatiñanakax yatiyapxi jupanakax demencia jan lup’ayañ ch’amañ uñjapxi, ukampisa janiw chiqpach yatiyapkiti irnaqañax demencia jan utjañataki. Chiqpach uñjasiwa irnaqañax ch’amap, jark’añ, ch’ikhatañ ukat puripxañ sum uñt’ayi, kunapachatix jaqix kawkir maranakanisa. Akan qillqatax yatiñanakax kunsa siwi, kunak jaqi machaq maranakan irnaqañ taqi uru, ukat demencia utjir jaqi jark’añ sum irnaqañ sarañ.

¿Irnaqañax demencia jan lup’ayañ ch’amañchaspati?

Yatiñanakax yatiyi irnaqañ walja jaqinakax demencia jan lup’ayañ sum utjaraki, ukampisa yatiñanakax jan walt’äwinakaniwa. 2024 Lancet Commission on dementia yatiyi jan irnaqañax 14 lup’ayañ uñt’ata utjañ jaqinakar yatiyi. Ukanakax taqi chiqpachaxa, mundo uñtataki, demencia 45% kun ch’ankha utjaraki.

Akax yatiñanakan uñjañapawa:

• Uñjañanakax maya thakiw uñt’ayi. Commission yatiñanakax 58 yatiñanakan uñjañapa uñt’ayi: irnaqir jaqinakax demencia 20% jan lup’ayañ utjaraki. Walja jan irnaqir jaqinakan ukat sapa irnaqañax demencia jan lup’ayañ sum utjaraki.
• Sarañax mayjt’ayañ utjaraki. Commission yatiyi jan irnaqañax demencia ch’amañchañ utjaraki. Demencia amuyu chiqanakax walja maranak nayrat qalltaraki, ukatwa jaqix jan irnaqañ munaraki.
• Yatiñ chiqanakax janiw sumpuniti. Maya yatiñanakan, 945 maranak sipan jaqinakax, 78 maranak tukuñ, phisqa maranakan irnaqañ ukat jupanakan mayni jaqinakan uñjañapa. Tukuñkamax, amuyu ch’amanakax janiw wali sum jukʼampiskiti. Mayni jaqinakax irnaqañ uñt’apxi, ukatwa yatiñax jan sum uñjañapawa.

National Institute on Aging (NIA) yatiyi: janiw irnaqañ Alzheimer jan lup’ayañ utjañ yatiyatäkiti, ukat janiw irnaqañax jan ukax sarañ jan lup’ayañ yatiyañ yatiñ utjkiti. Ukampisa irnaqañax jark’añ, ch’ankha, sipan ukat yaqha qullaqanak lup’ayañ ch’amañchi. Ukanakan walja amuyu chiqanakanakan uñjañapawa.

Chiqapar yatiñax akawa: irnaqañax jiwasatakix ch’amañchaspa, ukatwa sarnaqañ sum uñt’ayañatakiw. Ukax jaqi walikiñ utjañ yatiyi, janiw nayra jaqimpi qhepa jan ukax jan ch’ankhañ.

¿Kunjamsa machaq jaqinakax irnaqañ?

CDC yatiñanakax 65 maranak sipan jaqinakataki yatiyi kimsa irnaqañ taqi uru:

Akanakax amtanakawa, janiw mantañ wakiskiti. CDC yatiyi jan ukhamaraki utjan, machaq jaqi kunapachatix ch’amapax ukat utjañapax yanapaski ukhama irnaqañ. Sapa irnaqañax janiw utjkiti sipan sum utjaraki.

Machaq jaqinakan sum irnaqañ sarnaqañanakax

• Jupanakampi sarañ. Uru uru amigo, vecino jan ukax sarañ grupo jupanakampi sarañax parlañ ukat jark’añ sum utjaraki.
• Silla ukan irnaqañanakax. Silla ukan amparanakar jaytaña, tobillo ch’iqhañ, chakiwa lup’iña ukat silla ukan yoga ch’amañchi.
• Uta ukan tusuña. Jaqi ch’ik yatiyatap, 15 ukat 20 maranakan uñjañapa sum, tusuña jan ukax lupiña. Musica uñjañanakax walja ideanakaniwa.
• Uta ukan lunthatañ. Yaku nayrat jan ukax sopa latanak alzaña, jupanakaru uñjañapa uñt’ayañ.
• Qullaqanak lurañ jan ukax uta lurañanakax. Qullaqanak yaku umayaña, rastrillo, escoba ukat isi qhatuña, taqi kunapachatix irnaqañaw jiwasataki. Uñjañanakax: uta ukat qullaqa irnaqañanakax ukat uta lurañanakax.
• Yaku ukan irnaqañ. NIA yatiyi yaku aerobico, jupanakataki ch’ankha jan ukax mayjt’a irnaqañ sum uñt’ayañatakix.

Kunjamsa demencia utjir jaqi irnaqañ

Demencia utjir jaqinakataki, amtanakax sum jaqi jan kusisiñ, ch’amañchañ ukat ch’iqa irnaqañ, janiw wakisiñ jaqi uñjañ. NIA yatiyi jark’añ ch’amañchi uñjañ, ukat jaqi kusisiñ, ukhamarakiw. Qalltañ mayjt’a jaqi doctor uñjañ. Akanakax NIA caregiver guide yatiyawinakawa:

1. Uru uru sarañ. Sum, uñt’ata thaki ajlli. Jaqi jaypach sarasa, teléfono numero ukax brazalete uñt’ayañax sum.
2. Maynit irnaqañ videos uñjañ. Machaq jaqinakataki irnaqañ videos, silla ukan jan ukax sayt’asa.
3. Pisi pisi irnaqañ. Kimsa jan ukax pusi pisi “mini-workouts” wali sum, sapa juk’ampi.
4. Tusuña. Taqi uñt’ata yatiñ, sarañ jan ukax tusuña. Jaqi kusisiñ uñt’apxi ukhax tusuña.
5. Yaku ukat sum sapatunaka. Irnaqañ ukat qhepat yaku jan ukax juga churañ, sum isinaka ukat sum sapatunaka apnaqaña.

Sarañax jan utjkaspa ukhax, NIA guide yatiyi silla ukan irnaqañanakax: silla ukan yoga, frijol bolsa jaytaña, balón jan ukax jisk’a bola jaytaña, jamach’i chimpunaka, pedal aparatunaka ukat escoba ukat qullaqa lurañanakax. Sapa jaqi uñjaña ukax taqi uru yanapaski.

Irnaqañax kunsa lurañ utjaraki uñjasiwa. Lancet Commission yatiyi janiw irnaqañax jaqi jan kusisiñ jan ukax ch’iqhañ lup’ayañ yatiyañ utjkiti. Jupanakampi irnaqañax walikiwa, janiw jan wali ukhax sum uñt’ayañatakiw. Jaqi janiw munkaspa ukhax sum utjaraki. Jan munañ uñjañat yatiñanakax yanapaski. Qhepat jupanakampi uta ukan jamasiña ukat jaqi irnaqañ sum.

Irnaqañat qhepat, Calm Breathing sum samayaña yanapaski. Silla ukan irnaqañ ukat amparanakan jamach’i irnaqañanakax, Sort Together ukat Picture Bingo mesa ukan sum.

Jark’añ ukat jan ch’ankha uñt’ayaña

Jark’añax walja ukat wali chiqapa. CDC yatiyi phaxsi 65 maranak sipan jaqinakax kimsa tunka jan ukax ukat lunthata jark’apxi, ukampisa phisqa tunka jupanakax doctor yatiyapkiti. Sapa jark’añax jupa jark’añ mayni chiqa jark’añ ch’amañchi. CDC lista:

• Kayunakan ch’iqhañ
• Sarañ ukat amuyu ch’amanakan ch’iqhañ
• Yatiñ jaqinakax, qullqi ukat jan ch’ankha khuchhinakax
• Uñjañ ch’amanakax jan sum
• Kayu ch’iqha ukat sapatunaka jan sum
• Uta chiqanakan uñjañanakax, kunjamtix qullaqa, uywa kanaka ukat jan sum escalera

Sum irnaqañatakix:

• Silla sum apnaqaña, ruedas janiw utjañapa, ukat maya amparanakax nayraqata utjañapa.
• Sapa lugar jaytaña alfombra, cable ukat qullaqa nayraqata.
• Chiqapar sarañ, ukat sayt’añ jaqi ch’iqhañ jan ukax jan ch’ankha ukhaxa.
• Sum sapatunaka apnaqaña, medias jan ukax chapa sapatunaka janiw.
• Amparanakan ch’amañchañ. Silla ukat sarañ CDC yatiñanakawa.

CDC yatiyi jaqi machaq jaqi jark’ataspa uma ukax doctor uñjañ wali sum, khititix anticoagulante apnaqi ukhax.

Doctor parlañ

Irnaqañ machaq qalltañ mayjt’a doctor uñjañ, khitinakatix kayu jan ukax uywa ch’iqha, jark’añ ch’amañ jan ukax demencia uñt’apxi ukanakataki. Doctor jan ukax fisioterapeuta yanapaspa sum irnaqañanakax yatiyapxi. Jark’ataspa sapa jark’añ yatiyañ. Ch’ikhatañax jan ch’iqhañ ukhaxa mayjt’a. Jan ch’ax ch’iqhañ, samaraña jan ukax amuyu jan sum ukhaxa, qhayaña ukhaxa jupanakax niyaw. Jan sum utjañatakix, jan ukax uñjañax jan kusisiña, jupa ukax mayjt’a.

Akax taqi yatiñawa, janiw sum uñjañ utjkiti. Medical disclaimer uñjañ. Walja yatiñanakatakix, uñjañ demencia lup’ayañ yatiñanakax ukat demencia jan lup’ayañ utjañax.