Manq'a MIND ukat Mediterráneo, dementia ukat yatiñanakax

Jumanakax yatintasktawa “uñjañ suma” manq’a Alzheimer jaytayañ sasa. Chiqapax juk’a jan ukax jani wali uñjatawa. Kunapachatix jaqinakan jakawipa qhipa maranakan yatxatañanakax, kunanak manq’añax jan askinak yatxatañanakax uñt’ayi, ukampisa jichhürunakan wali yatxatañ jan ukax janiw askinak uñjatänti. Aka qillqatax ambos uñt’ayi, ukat jupanakax dementia jakawir jaqinakatakix kunas wali utjaspa uñt’ayi: manq’añ ukat umañ taqi kuna sum, ukat kusisiñ.

Aka qillqatax yatiñ aski sasa, janiw amuyt’awi jan ukax yatiñ sasa. Manq’a jan ukax umaña sarnaqañ uñjañ mayjt’aña jan ukax jumanakan yatxatañ sarnaqañ kuna tiempo, doctor jan ukax registered dietitian parlañamawa. Uka jan ukax jupanakan jakawi uñjañ medical disclaimer uñjañamawa.

¿Kunas Mediterráneo ukat MIND manq’anakax?

National Institute on Aging (NIA) sasaw uka manq’anakax kunjamsa sapxi (NIA on diet and Alzheimer’s):

• Mediterráneo manq’a: hortalizas, frutas, trigo intiru, habas, challwa ukat mar, oliva aceite, ukat jan ukax juk’a waka aycha, huevo ukat azúcar.
• MIND manq’a (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Mediterráneo manq’a ukat DASH manq’a, sirk’ata jan walt’añatakix. Qhulla hortalizas, berries, trigo intiru, habas, nuez, sapa simana mä challwa ukat oliva aceite utjaspa. Waka aycha, azúcar, queso, manteca jan ukax margarina ukat fritura jan ukax comida rápida jan utjañ sapxi.

¿Ukhamarak manq’anakax dementia utjañ juk’a jan ukax jani?

Yatxatañanakax jan ukhamäkiti. NIA sapxi, taqi jan ukax janiw taqi yatxatañanakax Mediterráneo ukat MIND manq’a dementia utjañ juk’a sasa uñt’ayi, waka aycha, saturada manteca ukat azúcar juk’amp manq’a Western sarnaqäwinakat jukʼamp.

2024 Lancet Commission juk’amp yatxatañanakax uñjäna (Lancet Commission):

• Mä yatxatañan cohort yatxatañanakan manq’a suma sasa uñt’ayi, dementia utjañ 20% juk’a jan utjañ sasa.
• Mä juk’amp yatxatañan kimsa cohortanakan MIND manq’a suma apnaqañax dementia juk’a jan utjañ sasa.
• Ukampisa Suecia yatxatañaxa 28,025 chachanakax 20 maranakan sarnaqäna, ukhamarak janiw kuna juk’a jan utjañ uñjatänti, janiw recomendado manq’anakan ni Mediterráneo manq’an.

Observational yatxatañanakax janiw uñt’ayañ atinisktanti kuna mayjt’awinakan utjki sasa. Ukham manq’anakan manq’irinakax jukʼamp kuna jan ukax jukʼamp kunanakan jakapxi, akjama yänaka, yatiña, sarnaqaña ukat salud utjañ. Commission sapxi janiw yatiñ utjkiti manq’a suma dementia jan utjañatakix, ukampisa frutas ukat hortalizas manq’añax, ultra-procesados manq’anakax jan manq’añax, achachilanakan salud utjañatakix sum, ukat obesidad, diabetes ukat sirk’ata jan walt’añ ukanakan yanapt’asi. Commission janiw manq’a 14 risk factors lista uka yatiñanakar mayjt’ayañäkiti.

¿Kunas 2023 MIND manq’a luratax uñjäna?

Maya juk’amp yatxatañax 2023 maranxa New England Journal of Medicine uñtat luratawa (MIND diet trial):

• Khitinakas: 604 jaqinakax 65 maranakat jukʼamp, Chicago ukat Boston chiqanakan, amuyu jan walt’ayaña janiw utjkiti, mä jaqi dementia utjirimpi, sipansa wakisiñ, ukat manq’a jan suma apnaqirinakax.
• Kuna lurañ: kimsa maranak, phisqa chachanakax MIND manq’a apnaqapxäna, phisqa chachanakax taqi uru manq’a apnaqapxäna. Taqinipax 250 kaloría jukʼamp manq’añ sapxäna, ukat registered dietitian yatichaña.
• Resultado: amuyu yatxatañanakan sapa jaqi juk’a suma sarañ utjäna, ambos grupos. Grupos chikanakan diferencia juk’a, ukampisa janiw estadísticamente significativa. Cerebro uñakipañanakan ukhamarak taqi grupos similar sarañ uñjatänti.
• Peso: taqi grupos 5 kilo (11 libra) jaktañ utjäna.

¿Kunatsa yatxatañax janiw diferencia uñjatänti?

Yatiri jaqinakax sapxi chiqapax taqi control grupo manq’a suma apnaqañ utjañapa, peso jaktaña jan ukax sarañ mä. Yatxatañanakax jan ukat sapa uka yatxatañ suma sarañ utjaraki. Kimsa maranak juk’a sasa. Taqi qhipa jaqinakax yatiñ wali, European ukat jupanakax jan ukat amuyu sum uñjatänti.

Ukhamasti chiqapa: MIND manq’a janiw kimsa maranak calorías jukʼamp manq’a control manq’a sipansa juk’amp askinak lantinti. Ukax janiw suma manq’a jan sum sasa. Ukax yatiñ jan utjañapa dementia utjañ taqi suma manq’a ukat yatiñ.

¿Kuna manq’anakat jan ukax suplementonakat?

NIA sapxi janiw kuna manq’a jan ukax jan manq’a Alzheimer ukat amuyu jan walt’ayaña jan utjañatakix yatiñ utjkiti. Blueberries, qhulla hortalizas ukat turmeric yatxatañ utjapxi, ukampisa janiw chiqa uñjatäkiti. NIA sapxi janiw kuna vitamina jan ukax suplemento Alzheimer jan utjañatakix yatiñ utjkiti, ukat janiw recomendado. NIA sapxi Alzheimer jan utjañatakix uñt’at janiw yatiñ utjkiti, ukax jan askinak jan ukax qullañ jan ukax taqi ukanakax janiw wali sum, ukat recetanakan medicinanakampi sarnaqañ atinisi, ukatpï doctor tuqi parlañamawa (NIA on preventing Alzheimer’s).

¿Kunjamsa manq’añax suma ukat kusisiñ utjañapa?

Juk’a jaqinakatakix, amtañax manq’a suma, wali uñjata ukat kusisiñ utjañapa, janiw ajjsarañ plan ukhamäkiti:

• Manq’anakax amuyt’añ Mediterráneo sarnaqat: hortalizas, frutas, habas, trigo intiru, challwa ukat oliva aceite.
• Kusisiñ manq’anakax katuqañ. Kusisiñ ukat manq’a amtaña jukʼamp utjaspa, jiwasan machaq mayaknakan.
• Maynikamp manq’añ kunapachatix sumaraki. Chiqpachansa wali sumapunirakiw sumaraki.
• Chika luraña. Hortalizas q’uñaña jan ukax olla ch’iqañ sum chikat luraña; household tasks uñjañamawa. Familiar receta mä sarnaqata reminiscence amtañatakix yanapt’aspa.

Jaqi machaqanakax janiw manq’a jaytañ jan ukax peso jaktañ doctor tuqi parlañ mä jan utjaspa, ayuno ukax jan askinak jukʼamp. Uka tuqi fasting guide uñjañamawa.

¿Kunjamsa dementia jakawir jaqir manq’añ yanapt’asma?

Dementia jakawir jaqinakatakix, manq’añ ukat umañ taqi juk’amp amtasiñ utjaspa. Alzheimer’s Association sapxi, jaqinakax manq’añ jan amtapxi, manq’a mä ukax jan ukax taqi ukax manq’at jaltapxi, jan ukax ajjsarañ jaqiw sarapxi, ukat jan suma manq’a sarnaqañax sarnaqañ uñjañ jan ukax peso jaktañ utjañ (Alzheimer’s Association on food and eating). Uka amtanakax Alzheimer’s Association, NIA ukat Alzheimer’s Society tuqiw:

1. Amparanakampi manq’añ churañ. Jiskha jiskha ukanakax, akjama sandwich, wallpa uywa, pescado frito, naranja jan ukax jaqhampi wali hortalizas, cuchillo jan apnaqañ sarañ.
2. Mesanakan ch’uxña apnaqañ. Uñjaña jan sum jaqinakatakix, manq’a platonkat jan uñjañax jukʼamp. Yuri platonak jan ukax tazanaka ch’uxña mesa aptaña sum. Dibujo utjki platonak ukat mantelanakat jaytañ.
3. Mä jan ukax paya manq’a churañ. Ch’uxña platonak jukʼamp ajjsaraki.
4. Manq’a uru wali sum tukuyaña. Televisión jaytañ, mesa sum ch’uxña, tiempo jukʼamp churañ. NIA sapxi janiw ajjsañ jan ukax yanapt’añ.
5. Juk’a juk’a manq’anakax, kunapachatix. NIA sapxi juk’a manq’anakax ukat kaloría wali utjir jiskha manq’anakax, jaqi jan manq’añ jukʼamp (NIA tips for eating well).
6. Umaña yanapt’añ. Uruw juk’a juk’a uma jan ukax jukʼamp umaña, ukhamarak uma utjir manq’anakampi: frutas, sopa, milkshake ukat smoothie. Jaqi uma jan munaspa, NIA sapxi jugo, sum uma, caldo, leche jan ukax decaf café jan ukax té yanapt’añ.
7. Ch’ankhu uñjañ. Jaqi manq’a jan ukax umaña ch’ankhu jan uñjaspa.
8. Cucharanak ukat tazanak sum luraña. Platonak janiw tazanak ukat cucharanak mankhanak sum, ukat tapanak utjir tazanak manq’añ sum. Limpio jan utjañax janiw ajjsañ.
9. Tragañ ukat manq’añ sum luraña. Manq’a jiskha jiskha ukanakar tukuña jan ukax ch’uqhi manq’anak churaña. Jaqi jaqhaspa jan ukax ajaya jaqhaspa, doctor tuqi parlañamawa.
10. Mayni manq’añ jan apnaqañ. NIA sapxi manq’añ amtaña jukʼamp Alzheimer tuqi qhipa etapa uñjaña.

Doctor tuqi parlañ uñjañanakax

Peso jaktañ, manq’a jan munañ, ch’ukhu ukat jan chhaqtaña uñjañanakax yanapt’añ sapxi jaqix manq’a jan manq’añ. Alzheimer’s Society sapxi, lacha jan utjañ jan ukax dentadura, ajjsañ ukat jan sum usuchi, nayra jan sum manq’a jan munañ utjañ (Alzheimer’s Society on appetite). NIA sapxi umaña jan utjañ señalanakax: boca jan umaña, ch’ukhu, uru jan sum jaqhaña ukat alucinaciones (NIA on common medical problems).

Doctor tuqi parlañ

Jumanakan manq’a jan ukax jan manq’a jukʼamp luraña sapxi, jan ukax jaqi mayni manq’a jan ukax jan manq’a luraña sapxi, doctor jan ukax registered dietitian tuqi parlañamawa, khitinakas diabetes, sirk’ata jan walt’añ, tragañ jan sum ukat peso jaktañ jan ukax jaqhaña utjañ. Dementia jakawir jaqir, jiwasan doctor tuqi jupax uru manq’añ ukat umañ kuntix sumaraki, ukat dietitian jan ukax suplemento yanapt’añ sapxi.

Jaqi tragañ jan ukax jaqhaña utjaspa, jan ukax amuyu jan walt’ayaña uñjañ, chhaqtaña jan ukax jaqhaña jukʼamp, qhipa thaqhapinkama ukat yanapt’añ jaytañ.