Jan ist'aña ukat demencia: Yatiñanakax kunsa uñacht'ayi

Jan ist’aña wali sapa jaqinakan mä jan walt’äwi utjarakiwa, ukat yatiririnakax ukar wali amuyapxi demencia wakiskir chiqa sasaw. Ukax janiw ist’awinakax demencia jarkañ chiqapar yanapt’apxi sasaw sañäkiti; jach’a yatichäwix jan wali uñacht’ayatanakampi. Ukhamaw uka qillqatax uñacht’ayi, yatiñanakax kunsa uñacht’ayi, US ist’awi jan doctor qillqat mayisiñ ukat kunjamasa parlañ suma sarnaqañ.

¿Kunatsa ist’aña jiwasan amuyuru wali wakiskiri?

Jan ist’aña demencia jarkañ jani walt’ir jaqinakan wali jach’a wakiskiwa. 2024 Lancet Commission yatiyirix, jan ist’aña demencia 7% kipkaki sasaw amtaraki. Ukax 14 wakiskir chiqanakan, UCL yatiyañ qillqatan uñacht’ayatänwa, high LDL cholesterol ukampi maynikam jach’a parti.

Commission yatiyañanakan jisk’a uñjañanakax:

• Jan ist’aña, jach’a wakiski. Pusi wali sum yatichäwinak mä chiqar sapxata, jan ist’aña jaqinakax jan ist’ir jaqinakat 37% sipansa jach’a demencia wakiski.
• Juk’amp jan ist’aña, juk’amp wakiski. Jan ist’aña kunjam jach’a ukax yatiñanakax uñacht’ayapxi, ukhamarak wakiskix jilxatañapa.
• Ukax yatiñamawa, chiqapar janiw uñacht’äkiti. Amuyunakax ukhamawa: jaqi jisk’achäwi, lupi, amuyu lup’iña ukat jan ist’añ mayt’asiñ.

Jan ist’aña wali sapa jaqinakan. National Institute on Aging (NIA) yatiyirix, kimsa paqallq jach’a jaqinakan jan ist’aña utjaraki, ukat maranakax jilxataspati wakiski.

¿Kunsa ACHIEVE ist’awi yatichäwix uñacht’äna?

ACHIEVE ukax jan ist’aña ukat amuyu jan walt’äwi chiqan ist’awinakan mayni yatichäwiwa. Jupa yatiñanakax wali jan sum qillqatäpxi, ukatwa yatichäwin qillqatapat kunsa uñacht’ayañ munta.

• Khitinakas mayacht’apxäna: 70 maranakat 84 maranakkamaki 977 jaqinakaw, jan ist’aña mayisiñ jan ist’äna ukat amuyu jan walt’äwi janiw utjkänti, US pusi chiqan.
• Kuns uñjasipxäna: Phisqhat chiqax ist’awinak ukat audiólogo yatichäwinakampi yanapt’asipxäna. Maya phisqhat chiqax sarnaqañ suma yatichäwi sipxäna.
• Taqi uñacht’äwi: Kimsa maranakan, kimsa chiqanakan amuyu jan walt’äwix janiw jan kuna cambiopkiti.
• Jisk’a chiqan uñacht’äwi: Yatichäwix pusi chiqat mayacht’asiwayäna. 238 jaqinakax wali sum amuyu jan walt’äwi chiqat ARIC sañ yatichäwit mayacht’apxäna, ukhamata jach’a wakiskir jaqinakawa. Ukan ist’awinakampi jan walt’äwi 48% jisk’aki. Ukampisa 739 wali sumi jaqinakan janiw chiqapar uñjatäkiti.

Kunjamas chiqapar amuyañ:

• Taqi uñacht’äwix janiw kuna cambiopkiti.
• Jisk’a chiqan uñacht’äwix nayrar yatichatäna, ukampisa jisk’a jaqinakan yatiñanakan qillqatawa. Yaqhip yatichäwinakan chiqapar uñacht’añasa.
• Mayacht’ir jaqinakax kuna yatichäwin utjki ukanakax yatipxäna, ukax uñacht’äwinakar jan kuna mayi.
• Lancet Commission amuyañapax: ist’awinakax jan ist’aña ukampi maynit jan walt’äwi jaqinakar wali yanapt’apxi.

Chiqa jaltanx: ist’awinakax demencia jarkañ chiqapar yanapt’apxi sasaw janiw uñacht’äkiti. Ukampisa jaqinakar ist’añ, parlañ ukat sarnaqañ yanapt’apxi, ukatwa amuyasiñawa.

¿Kunjamas yatsna ist’aña uñjañapa?

NIA yatiyirix, khitisa jumampi jan ukax jumax jan ist’aña jaqi uñjasa ukhaxa doctor parlañ sasaw sapxi:

• Telefonon parlañanakax jan ist’añ
• Mayni jaqinakan parlañ jan amuyañ
• Ch’uxña ch’iwiyañ jaqinakar jaysaña
• Televisor jach’a turuntañ, ukatxa mayninakax jaysapxi
• Sarnaqäwi jaq’añ jan amuyañ
• Mayninakax lakani parlapxi sasaw amuyaña

Mä atipt’ir doctor (primary care) parlañ, ukatxa audiólogo (ist’awi yatiri) jan ukax oído, nariz ukat garganta doctor sapxam. Ch’uxña wali sapa jan ist’aña chiqan, doctor uñjañ wali sum. Uka rato jan ist’aña wali jach’a jan walt’äwi, ukhamasti NIA yatiyirix doctor parlañ ukat ch’iqapacha sapxi.

Jan ist’aña jaqi amuyu jan walt’äwi sasaw amuyasipxi. NIA yatiyirix, jan ist’ir awkinakax amuyu jan walt’äwi jan ukax jan yanapt’ñ jaqinakaw sasaw amuyasipxi. Kunapachatix jumax uñjasta jaqi jisk’achasiri jan ukax jan ist’añ, ist’awi uñjañax suma nayrar sarañ.

¿Kunas tiendan ist’awinakax OTC?

Oct. 17, 2022 mara qalltasina, FDA ukax over-the-counter (OTC) ist’awinak mayisiñ yatichäna. Kunjamas prescripción ist’awinakat sipansa:

FDA yatiyirix OTC ist’awinak jach’a jan ist’aña ukatakix janiw kunapachati. Mayisiñ nayrar, ch’iwiyañ jan ukax oído, nariz ukat garganta doctor parlañ sapxi, kunapachatix:

• Oído ch’iwiyañ jan ukax jan suma
• Oídot lakat, lipi jan ukax wila jurt’añ kimsa phaxsinak ukhamarak
• Ist’añ jan walt’äwi jilxatañ jan ukax jan wali
• Mä oído jan ist’añ jan ukax mä oídot juk’a jan ist’añ
• Q’ara jan ukax sarnaqañ jan walt’äwi
• Oídot jach’a oído lakat

Ist’awinak uñjañax lup’iñ mayi, ukatwa FDA yatiyirix mayisiñ nayrar, mayisiñ kutin ch’uxña uñjañ. NIA yatiyirix seguro churañ jan ukax mä phuqhañ yanapt’ayañ. Jaqi amuyu jan walt’äwi jaqi uñjañ ukhaxa, audiólogo jumanakar yanapt’añapa kuna ist’awi ukat suma churañ sarnaqañ wali sum.

¿Kunjamas jan ist’aña jaqi parlañ?

NIA yatiyirix:

1. Jaqi uñjañ ukat ñawinaka uñjasiñ, wali k’anchaña, ukhamasti lakaman, uñjañanaka uñjapxi.
2. Ch’uxña chiqa uñjañ. Televisor apaqañ jan ukax jaysaña jaqi.
3. Juk’a jach’a parlañ, ukampisa jan q’äñuñ. Sum parlañ, ukatxa suma sarnaqañ.
4. Lakam ch’uxña. Jan manq’añ, jan kawkhan ch’uxña jan ukax lakam jan q’äqañ.
5. Yaqha arunak parlañ jan ist’apxi ukhaxa, jan kutin parlañ.
6. Mä jaqi mä kutiw. Mayni jaqinakan, jaqi jan ist’añ ukar uñjañ.
7. Jaysaña ukat jawsaña kunsa yanapt’ayañ.

Uka yatiñanakax demencia parlañ yatiñanakampi sum sarnaqapxi. Uñjañ ukar sarnaqañanakax ist’añ jan sum wakiskiñ jist’arapxi. Picture Pairs ukat Conversation Cards uñjañ ukat parlañ yanapt’apxi, Finish the Saying ukax arunak uñacht’ayañ yanapt’i. Telefono jan ukax video parlañatakix, telefono ukat video parlañ uñjañ.

Uñ uñjañax wali wakiskiriwa

2024 maranx Lancet Commission jan wali uñjaña jan walt’äwi, mayni wakiskir chiqa sasaw yapxatäna. UCL yatiyirix, ukax demencia 2% kipkaki sasaw amtaraki, ukat Commission uñ uñjañ ukat walt’ayañ taqinakan sarnaqañ sasaw yatiyi. NIA yatiyirix 60 maranakat qalltasina, maranakan jan ukax kimsa maranakan dilated uñ uñjaña wali sum, ukat lentes qillqatanakan uñjañ. Juk’a uñ jan walt’äwi jiwasan jaltañ wakiski.

Doctor parlañ

Jan ist’aña, uñ jan walt’äwi uñjasiñ, doctor ist’awi ukat uñ uñjaña jawsañ. Ch’iqapacha uñjañ, kunapachatix jan ist’aña ch’iqapacha, oído lakat jan ukax oído ch’iwiyañ. Khitinakas demencia jarkañ jaqi uñjapxta ukhaxa, jupanakan doctorar jan ist’aña jan ukax uñ jan walt’äwi parlañ, ukax amuyu, sarnaqañ ukat mayninakan yanapt’ayañ.

Uka qillqatax taqi amuyunakan yatiyañawa, janiw doctor yatiyañakiti. Uñjañ medical disclaimer uñjañ. Mayni yatiñanakax jaqinakan parlañ ukat amuyu sum uñjañ.