Mayacht'asiña, sapaki kankaña ukat demencia

Jaqinakax mayacht’asiñataki luratawa, ukat edad juk’amp jak’achasiñ ukanx janiw mayjt’ayatäkiti. Qhipa mara jakañanxa sapaki kankaña ukat jaqinakat aljasiña, jan walt’awi demencia ukampi mayjt’atäpxi, sapüru ukhamarak jan wali chuymampi ukat deprimido ukampi. Yatiqäwinakax janiw ukax kunjamasa mayisiñ utjki ukat kunjamasa jan walt’awi ukat mayacht’asiñ ukanakan utjki uk uñt’añax. Aka uraqpachanx sasa sapa lurawinak, qhipa mara jakañanxa mayacht’asiña, ukat kunsa demencia ukampi jakirinakatakix mayacht’asiñ yanapt’apxi uk yatiyañawa.

¿Sapaki kankaña ukat aljasiña demencia ukampi mayjt’atäpxiti?

Jiwasax uñjapxi, ukampis jan sapa mayjt’äwiwa. Lancet Comisión 2024 ukax qhipa mara jakañan sapaki mayacht’asiñ 14 jan walt’awi demencia ukan mä ukawa uñt’ayi. UCL ukan qillqatap uñt’äwi ukax kasta 5% demencia casos ukan utjatap amuyi.

Yatiqäwinakax akanakwa uñt’ayi:

• Juk’a mayacht’asiña, jan walt’awi juk’ampi. Comisión ukax paqallq yatiqäwi qhanañapxi, ukanakax juk’a juk’a jaqinakamp mayacht’asiña demencia jan walt’awi juk’ampi mayjt’atäpxi. Mä ukanx kasta 57% juk’ampi, mä ukanx kasta 18% juk’ampi.
• Sapaki kankañas. Sapaki kankaña, jupa jaqinakat t’aqisiñ amuyu, paqallq yatiqäwinakan jan walt’awi demencia ukampi mayjt’atäpxi.
• Cirujano General ukan amuyu. 2023 mara mayisa, Estados Unidos ukan Cirujano General ukax sapaki kankaña ukat aljasiña qillqatap qillqäna. Ukanx sapaki kankaña ukat aljasiña jaya jakañanxa, qhipa mara jaqinakan demencia jan walt’awi kasta 50% juk’amp jukhutaw utjañapa uñt’ayi. Ukhamarak jan wali mayacht’asiña ukax corazón jan walt’awi kasta 29% ukat stroke jan walt’awi kasta 32% juk’amp jukhutaw utjañapa uñt’ayi.
• Kunjamsa juk’at utjañapa. Academias Nacionales ukan qillqatapax uñt’ayi, Estados Unidos ukan 65 maranïr jaqinakan kasta 24% sapaki kankañ utjaspa.

Mä jisk’a amuyt’awi: Lancet Comisión ukax uñt’ayi, jaqinakax demencia qalltat, jan uñt’atäkaspa, sapa lurawinakat qhipantapxi. Ukhamasti mä chiqankapax demencia ukax jaqi aljasiñ utjaspa, janiw jaqinakat aljasiña ukax demencia utjayañkiti. Aka yatiqäwinakax ukat, uñjañanakat yatiqatawa.

¿Kunas sapaki kankaña ukat aljasiña chiqan mayjt’añaxa?

Nacional Instituto del Envejecimiento (NIA) ukax akham uñt’ayi. Aljasiña ukax jaqinakamp juk’a mayacht’asiñ utjañapa. Sapaki kankaña ukax sapaki jakañ ukat jaqinakat t’aqisiñ amuyu. Mä jaqix sapaki jakasa kusisiñ utjaspa, mä jaqix jaqinakamp chika utjasa sapaki kankaña utjaspa.

NIA ukax akanakwa jan walt’awinak uñt’ayi, ukanakax sapaki kankaña ukat aljasiña utjañ yanapt’apxi:

• Uñjaña jan ukax qhathañ jan wali
• Sarnaqaña jan ukax khithiw sarañ jan utjaña
• Sapaki jakaña, jan ukax jaqi jiwaña jan ukax jubilación ukhamaraki jaqi jaljañ
• Amuyu jan ukax yatiña ukan mayjt’äwinaka
• Jan wali jaqi jaljaña
• Qullqi jan ukax arun jan ukat arunak yatiña

Qhathañax juk’a jan walt’awi ukakiwa. NIA ukax uñt’ayi, jan qhathañ jaqinakax jaqinakat aljasipxi, parlañax ch’ajjwañapxi jan ukax vergüenza utjañapa. Hipoacusia ukat demencia yatiqäwi ukax qhathañ uñjañ ukat qhathañ yanapt’awinak yatiyi.

¿Kunjamsa mayacht’asiñ yanapt’apxi?

NIA ukax walja ideanak yatiyi. Mä jan ukax paqallq ajllapxam:

• Mayacht’asiña uru jan ukax sapa semana ukat yatiñ. Mä uru sapa uru jan ukax sapa semana, llamaña, qillqaña, jan ukax tarjeta khithiw jaqinakamp, familiapampi jan ukax amigonakampi mayacht’asiña.
• Video llamawinak jan ukax smart speakers. Tecnología machaq ukhamaxa, walja biblioteca ukat comunidad centros yatiqaña uñt’añ. Uñjañ llamawi ukat video llamawi yatiqäwi uñjañamawa.
• Mä lurawi mayacht’asiña. Mä clase, iglesia, sarnaqañ grupo jan ukax voluntario lurawi jaqinakamp mayacht’asiñ utjañapa.
• Mä wali munat lurawi sutimpi lurañ jan ukax machaq yatiña jaqinakamp.
• Jaqinakamp sarnaqaña. Amigo jan ukax grupo ukampi jan ukax sarnaqaña. Arsut yatiqäwi ukax suma thakinakaw utji.
• Uywa ukat qhiparu jakaña, mä uywa yanapt’añ puedes ukhaxa.
• Jiwasan chiqan yanapt’awinak. Tuqi jaqi centros, Area Agencies on Aging ukat Eldercare Locator (800-677-1116) ukax programanak ukat sarnaqañ yanapt’awinak uñt’apxi.

¿Kunatsa jaqinakamp lurawinaka wali wakisi demencia ukampi?

Demencia ukampi jakiri jaqitakix, mayacht’asiñax kusisiñ, sum jakañ ukat jaqinakan chika utjaña ukhamarakiwa, janiw jan walt’awi juk’añataki. Lancet Comisión ukax uñt’ayi, lurawinakax demencia ukampi jakirinakar kusisiña ukat amtañ yanapt’apxi. Alzheimer Asociación ukax uñt’ayi, lurawinakax jakañ allinchañataki sarañ jan ukax lup’iwi jaqinakan jan amuyt’äwinak juk’ap yanapt’apxi. NIA ukax yatiyi, Alzheimer ukampi jakirinakax lurawinak lurañapa ukat kusisiñ lurawinak lurañapa.

Suma ideanak:

1. Chiqpach uñjañanak chika uñjaña. Conversation Cards ukax “Qhipa uru kunas utjkäna…” ukhamaraki jiwasan tuqi parlañ yanapt’apxi. Uñjañ reminiscence yatiqäwi.
2. Chika lurañ. Picture Pairs ukax uñjañanak uñjatäpxi, janiw tiempo jan ukax puntaj utjkiti, ukhamasti jan wali sum jakaña. Uñjañ kunjamsa chika lurañ yatiqäwi.
3. Familiapan uñjañanakap ocupaña. Photo Pairs ukax ajllitanakam uñjañanak jupanakan mataq lurañ, uñjañanakax celular ukan qhipkaspa.
4. Jaqinakamp tantachaña. Picture Bingo ukax familia tantachäwinakan ukat care home grupos ukanakan wali allinwa.
5. Musica, lurawi jan ukax uta qhipa lurawi. Uñjañ música lurawinak, uta lurawinak ukat sapa lurawinaka ukanak.
6. Jaqinakar sarañ sum lurañ. Uñjañ jaqinakar sarañ yatiqäwi ukax jisk’a, jan sapaki sarañ ukanak yatiyi.

Jisk’a ukat sum lurañ. Jisk’a uta, mä jan ukax paqallq jaqinakampi wali allinwa, janiw walja jaqinakampi. Jaqix jan ch’ajjwañ jan ukax jan munañ utjaspa, sayt’ayañax jan jan walkiti. Mä yuqalla ukampi t’ē umantañax sum lurawiwa.

Demencia ukampi sapaki jakiri jaqitakix, NIA ukax mä yatinïr jaqi jan ukax khitichi sarañ, llamaña jan ukax video ukampi mayacht’asiña, ukat jan wali uru yanapt’añataki yatiyi. Ukhamarak mä memoria café, jan sapaki sarañ, jaqinakataki wali sum thaki.

Yanapt’iri jaqinakax sapaki kankañ utjaspa

NIA ukax uñt’ayi, jaqi yanapt’añax aljasiña jan walt’awi. Sapa jaqi yanapt’añ ukat jupamp chika utjañ tiempo ukanakax amuykipasa, jupanakan yanapt’äwi ukat samar sarañ. Yanapt’iri jaqinakan suma uñjañ yatiqäwi ukax lurañ ideanak uñt’ayi.

Doctor ukampi parlañ

Jumax jan wali sapaki kankañ jan ukax aljasiñ ukhamarak utjaspa, ukat jaqi yanapt’aña ukanakax, doctor ukar yatiyañamawa. NIA ukax jaqinakar yatiyi, jaqi jan ukax wali jaya ukat jaqi jiwaña ukanak doctor ukar yatiyañapa, ukhamasti doctor ukax sum amuyañapa. Semanas jan wali amuyasiñ jan ukax deprimido utjañapa, ukax allinchasiñ utjaspa. Qhipa jaqix amigonak jan ukax lurawinak sayt’ayi ukat jupanakar mayacht’asiñ jan wali uñjaspa ukax doctor ukar yatiyañapa. Uñjañ jan walt’awinak ukat doctor ukar sarañ uru.

Aka qillqatax yatiqäwi jan doctor ukar yatiqäwi. Uñjañ jan walt’awi ukat yatiqäwi.