¿Dementia jark'aqasispati? Yatxatawinakax kamsisa

Jumatix dementia usump sarnaqir mä jaqir uñjassta, jan ukax awk taykamar uka usump uñjawaystaxa, inas jiskt’assta jark’aqasispataynati janicha, ukat jumar purt’ir jark’aqasmati janicha sasin. Aka qillqatanx yatxatawinakax kamsis ukwa qhana arumpi qhanañchi. Jisk’a katuqawi: janiw khitis dementia jark’aqañ arsuñjamäkiti, ukampis yatxatawinakax uñacht’ayiwa yaqhip jan walt’awinakax jisk’aptayasispa, ukat taqpach markachirinakana jisk’aptayatax inas juk’amp jaqinakaru dementia usump sarnaqañ jark’aqaspa jan ukax qhiphartayaspawa.

Akax taqpachanitaki yatichäwiwa, janiw qullañ iwxäkiti. Mirä, medical disclaimer uñxatt’am ukat doctorampi k’umar jakawimat parlañani.

¿Dementia jark’aqasispati?

Janiw sapa maynitakix dementia jark’aqañ thakix chiqpachapunïkiti. National Institute on Aging (NIA) ukax siwa, janiw Alzheimer jark’aqañatakix kunas chiqpachapuni uñt’atakiti, ukampis yatxatirinakax aski thakhinak jikxatasipki ukat kunas askïspa jan ukax jan askïspati uk yatiqasipki.

Yatxatawinakax chiqpachapuni uñacht’ayki ukaxa, yaqhip k’umara jakawita ukat sarnaqawita jan walt’awinakax dementia ukan jilxattawipampi chikt’atawa. Taqpach markachirinakana uka jan walt’awinakax jisk’apxixa, inas juk’a jaqinakak dementia usump sarnaqapxaspa, jan ukax jilïrixin sarnaqapxaspa. Ukax janiw mä arsuwikiti, wali mayjawa.

Mä suyt’ayir uñt’awi: 2024 mara Lancet Commission yatiyiwa, yaqhip qullqini jach’a markanakana, Estados Unidos ukat Reino Unido ukanakana, jilïri jaqinakan dementia usump sarnaqawipax jisk’aptiwa. Yatxatirinakax amuyapxiwa, ukax inas yatiqawi jilxattatapata, k’umara qullañ utanaka askiptatapata ukat janchisan sirkanakap sum uñjatapata, kunjamatix University College London’s summary of the report ukan arski ukarjama.

¿Kunas 2024 Lancet Commission jikxatawayi?

Lancet Commission on dementia prevention, intervention and care ukax 27 yatxatirinaka tamañchatawa, jupanakax qhananchäwinak walja maranakan uñakipapxi. 2024 mara yatiyäwipax 14 jan walt’awi ch’amanchawinaka uñt’ayi, ukanakax mayjt’ayasispa, ukat taqpach uraqpachan chikatapuni (45% ukch’a) dementia usunakampi chikt’atawa. Yatxatirinakan arunakapampi sañani, uka usunakax inasa jark’aqasispa jan ukax qhiphartayasispa uka jan walt’awinak chhaqhayataspaxa (2024 Lancet Commission report).

Uka 14 jan walt’awinakaxa, jakawisan pachanakarjam uñacht’ayatawa:

• Wawa ukat wayn tawaqu jakawina: jisk’a yatiqawi.
• Taypi jakawina (40 maranit 65 marankama): ist’awi chhaqhata, jach’a LDL (“jan wali”) colesterol, llakisiña (depresión), p’iqita usuchjasiña, jan kuyuña, diabetes, pitu pitaña, wilana jach’a t’ijtäwipa, jach’a lik’iñstata, ukat machañ umaña.
• Jilïri jakawina: sapa sarnaqaña, thaya q’añu (contaminación), ukat jan qullat uñjawi chhaqhäwi.

2024 maran machaq qillqatanakax jach’a LDL colesterol ukat jan qullat uñjawi chhaqhäwiwa. Juk’amp walja usunakampi chikt’at jan walt’awinakax ist’awi chhaqhäwi ukat jach’a LDL colesterol ukawa (sapa mayni 7% ukch’a), ukxarux jisk’a yatiqawi ukat sapa sarnaqawiwa (sapa mayni 5% ukch’a).

Jiwasan risk factors guide uñacht’ayiwix taqpach 14 jan walt’awinak mä tablana uñacht’ayi, kunjams yatxatawinakax chikt’ayi ukat kuns lurasma ukxata.

Kunas 45% jakthapix jan sañ munkiti

Aka jakthapix pantjasispawa, ukata qhanañchañax askiwa:

• Taqpach markachirinakataki jakthapiwiwa. Uraqpachan dementia usump sarnaqirinakat parliwa, janiw juman jan ukax awk taykaman jakthapipäkiti.
• Kuna luratats jutirjamaw amuyasi. Yatxatirinakax sapxiwa, chiqpach yatxatatanakak apthapipxi, ukampis yaqhipax inas chikatapuni chikt’ataspa. Sañataki, jilïripana llakisiñaxa (depresión) inas dementia usun nayrïr ch’ipxtawipäkchispana, janiw usunchirikïkiti.
• Janiw sapa maynitakix kunas arsuwikiti. UCL yatiyäwix qhanañchiwa, jan walt’awinak jisk’achawix taqpach jaqinakatakiwa, janiw sapa mayni jaqix dementia jark’aqaspaw sañ muniti.
• Yaqha chikatax janiw aka ch’amanchawinakamp uñt’atakiti. Maraniptawisa, ch’iqa janchinakasa (genes) ukat yatxatirinakan jan yatit yänakapasa uka chikatapxiwa.

¿Kunas “jan walt’awi jisk’achaña” ukat “jark’aqaña” ukanakan mayjawipa?

Jan walt’awi jisk’achaña sañax inasanaka jisk’aptayañawa. Walja jaqinakax wilana t’ijtäwip jisk’aptayapxaspaxa, walja maranakana juk’a jaqinakak dementia usump sarnaqapxaspa. Ukampis uka tamanx yaqhipanakax aka usump sarnaqapxakiwa.

Jark’aqaña sañax mä yä janipuni lurasispati sañawa. Dementia usutakixa, yatxatirinakax jichhürunakan janiw khitirus ukham arsuñ atipkiti.

Yatxatirinakax qhiphartayaña ukats parlapxarakiwa. Lancet Commission yatxatawix machaq qhananchäwi uñacht’ayi, jan walt’awi jisk’achawix inas dementia usun qalltätap qhiphartayaspawa ukat jan k’umar jakawi pachat jisk’aptayaspawa. Mä qawqha maranak qhiphartayawisa sapa jaqitaki ukat wila masipataki wali askiwa.

Aka web ukanxa, “jan walt’awi jisk’achaña” ukat “chikt’atawa” arunak amuyumpiw apnaqapxta. Mä alaña yäsa, qullasa jan ukax wakichawis “Alzheimer jark’aqañaw” sispachixa, amuyumpi uñjam. NIA iwxarakiwa doctorampi jiskt’asiñawa kuna qullsa jan ukax apthapiwis Alzheimer jark’aqañ arskixa ukanakataki, uka yänakax inas jan walïchisma, qullqi ina chhaqhayäwchisma, jan ukax panpacha.

¿Kunas jach’a yant’awinakan jikxatataxi?

Uñxatt’awi yatxatawinakax (kunjams jaqinakax sarnaqapxi uk unch’ukipxi) chikt’äwinak uñt’ayaspawa. Chiqpach yant’awinakax (randomized trials), kawkintix jaqinakaru mä wakichawiru jan ukax yaqha tamaru yant’añatak uchapxi, juk’amp ch’amanipxiwa. Akax walja uñt’at yant’awinakan jikxatawinakapawa.

FINGER (Finlandia)

FINGER yant’awix 60 maranit 77 marani 1.260 jilïri jaqinakar yant’awayi, jupanakax dementia usun jan walt’awinipxänwa. Chikatanirux pä mara manq’awi iwxa, kuyuñanaka, computadoran amuyt’awi yant’anaka ukat chuyma sirkanak uñjañ wakichawi churapxäna; yaqha chikatanirux taqpachanitak k’umar jakawit iwxt’apxäna. Wakichawin jikxatasir jaqinakax amuyt’awi yant’anakana juk’amp sum lurt’apxäna, ukax jisk’a ukampis yatxatäwin uñt’at mayjt’awiwa (FINGER trial in The Lancet). Aka yant’awix yant’awi uñt’äwinak yupi, janiw dementia qullañati.

US POINTER (Estados Unidos)

US POINTER yant’awix 60 maranit 79 marani 2.111 jilïri jaqinakar uñt’awayi, jupanakax jan kuyuntirinaka, jan wali manq’anaka manq’irinaka ukat yaqha jan walt’awinakanïpxänwa. Panpacha tamanakarux janchimpi amuyumpi juk’amp unxtasiña, sum manq’aña, masinakamp chikt’asiña ukat chuyma k’umarap uñjañ amuyt’ayapxäna. Mä tamax sum yatichat wakichawi katuqäna; yaqha tamax jupanakpach uñjasipxäna. Pä maratxa, amuyt’awi yant’anakax panpachanina askiptawayi, ukat juk’amp yatichat tamana juk’amp askïna (US POINTER trial in JAMA). Yatxatirinakax sapxiwa, juk’amp uñakipawix munasiwa aka mayjt’awix sapa uru jakawin askïpachati janicha uk yatiñataki. Janiw “jan kun lurir” tamax utjkänti, ukat yant’awix janiw saspa qawqhasa yanapawayi jan kuna mayjt’awimpix ukxata.

SPRINT MIND (wilana t’ijtäwipa)

SPRINT MIND yatxatawix 50 maranit jila 9.361 jilïri jaqinakar Estados Unidos markan uñakipäna, jupanakax jach’a wilana t’ijtäwinipxänwa. Jupanakarux wilana t’ijtäwip jisk’aptañataki (patar jaqukipatax 120 ukat juk’a) jan ukax standard uñacht’awiruki (140 ukat juk’a) uchapxäna. Jisk’a t’ijtäwi targetax jisk’a amuyt’awi chhaqhäwi (mild cognitive impairment) jisk’aptayi, ukax dementia usun nayraqatapan purir jan walt’awiwa. Dementia usuchispawa sasin amuyatakixa, jisk’a t’ijtäwini tamana juk’akiw utjäna, ukampis janiw yatxatawin jach’a mayjt’awikïnti. Yant’awix nayraqat tukuyasïna ukat juk’a dementia usunakarukiw uñjäna, ukat inas jisk’achispana aka jiskt’äwir qhanañchañatakixa (SPRINT MIND in JAMA).

Kunas uñakipatanakax apthapisi

2021 mara Cochrane uñakipawix llätunka jach’a yant’awinak apthapïna, ukanakax mä kutiki walja jan walt’awinak qullapxäna, 18.000 jila jaqinakampi. Amuyt’awi yant’anakana jisk’a askinak jikxatäna, ukampis janiw qhana mayjt’awix utjkänti qawqha jaqinakasa dementia usump sarnaqapxi uka pä yant’awinx kawkintix uñakipatäki ukanxa (Cochrane review of multi-domain interventions).

2017 marana National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine uñakipawixa, NIA ukan amuyt’ayata, “ch’amañchir ukampis jan tukuyat” qhananchäwinak kimsa thakhitaki jikxatäna: wilana jach’a t’ijtäwip uñjaña, janchi kuyuña jilxattayaña, ukat amuyt’awi yatiqañanaka.

¿Kuna pachas qalltaña, ukax askïpachati?

Lancet Commission iwxt’awipax jan walt’awinak jisk’achañax kunapachatix phuqhaski ukhapachawa ukat walja pacha jisk’aki uñjañawa: “juk’amp nayra, juk’amp aski” ukat “juk’amp walja pacha, juk’amp aski”. Ukhamarak siwa janiw ancha nayräkiti jan ukax ancha qhiphäkiti jan walt’awinak jisk’achañatakixa. Walja qhananchäwinakax taypi jakawitakiwa, 40 maranit 65 marankama, ukampis yaqhip jan walt’awinakaxa, uñjawi chhaqhäwi ukat sapa sarnaqawixa, jilïri jakawitaki jan walt’awinakawa, kawknirinaktix lurañax askïski.

Yatiyäwix siwa jichhax juk’amp ch’amani qhananchäwix utji, walja pacha jan walt’awin sarnaqawix juk’amp jach’a usunchawi apani. Sañataki, diabetes taypi jakawin qalltki ukax juk’amp jan waliwa qhipha jakawin qalltkir diabetes ukat sipanxa.

¿Dementia jan walt’awix taqinitakix kiksapakïti?

Janiwa. Commission uñt’ayiwa jisk’a ukat taypi qullqini markanakankir jaqinaka, jisk’a tamankir jaqinaka (minorías) ukat jisk’a qullqini jaqinakax juk’amp aka jan walt’awinak aptasipxi, ukatwa dementia usux juk’amp wayn/tawaqupachan purt’i. Walja jan walt’awinakax jaqinakan jan ajllit jakawipampi chikt’atawa, sañataki wawan yatiqawipa, jakapkis uka thaya q’añupa, ukat k’umara manq’ax jak’achasiñjam ukat alasirjamati janicha ukata.

Ukatwa Commission iwxawinakapax markachirinakatakjamaraki kamachirinakataki (gobiernos) amtatäxi: taqi wawankirinakatak suma yatiqaña, q’uma thaya, pitu pitañ jisk’aptayañ kamachinaka, aljatanakana azukara ukat jayu jisk’achaña, ukat khitinakatix munapki ukanakatak ist’añ aparatu churaña. Sapa maynin ch’amachasitapax askiwa, ukampis uraqis jakatasax askirakiwa. Ukax yaqha ch’amanchawiwa khitirus usump sarnaqawipat jan juchañchañataki.

¿Kunas aka yatxatawin chiqpach sayt’awinakapaxa?

• Dementia usux walja tunka maranakaruw jilti, ukampis jila yant’awinakax pä marat phesqa marakamakiw sarnaqi. Dementia usupach uñjañatakixa, janiw yant’awi uñacht’awinakakikiti, wali jaya pacha ukat jach’a yatxatawinakaw munasi.
• Jila yant’awinakax amuyt’awi yant’anakak uñjapxi. Mä yant’an jisk’a mayjt’awix janiw sañ munkiti juk’a jaqinakak dementia usump sarnaqapxani jan ukax sapa uru jakawix juk’amp jasakïniwa.
• Yant’awinakar saririnakax jilpachax juk’amp k’umarapxiwa ukat juk’amp yatiqatanipxiwa taqpach markachirinakat sipanxa. Lancet Commission amuyt’ayiwa jila qhananchäwinakax jach’a qullqini markanakata jutaski ukat jisk’a tamanakax janiw ancha uñt’atäkiti.
• Yaqhip chikt’awinakax panpacharuw sarki. Jan kuyuntaña jan ukax jan jaqinakamp chikt’asiñax dementia usun nayrïr uñstatañapaspawa, janiw usuchirikïkiti.
• Manq’at yatxatawinakax janiw ancha aski jikxatkiti. MIND manq’at kimsa mara yant’awinx janiw kuna jach’a mayjt’awis amuyt’awinx jikxataskänti yaqha manq’anampi chikt’atampi uñxatasina. Jiwasan diet guide uñxatt’am.
• Amuyt’añ anatt’awinakax janiw dementia jark’aqaspaw sas uñacht’ayatakiti. Jiwasan brain games and dementia yatichawi uñxatt’am.
• Ayuno lurañax janiw jaqinakan ancha yatxatatakiti, ukat jilïri jaqinakatakix jan walïspawa. Jiwasan fasting guide uñxatt’am.

¿Mä jaqix taqi kuns “wali aski” luraspaxa, kunats dementia usump sarnaqäna?

Kunjamatix dementia usux janiw ajllitanakatakik jutkiti. NIA siwa maraniptawix Alzheimer usutakix jach’a jan walt’awiwa, ukat janiw khitis mayjt’ayaspati. Ch’iqa janchinakas (genes) yanapt’arakiwa. Yatxatirinakas janiw sum amuyapkiti kunas walja jaqinakar Alzheimer usuchiyi ukxa. Taqpach 14 jan walt’awinak chhaqhayataspasa, Lancet Commission jakthapiwix chikatat jila usunakarux jan uñt’atakiw jayti.

Ukatwa, jumatix kuyuntir, sum manq’ir, jan pitu pitir jaqir uñjasstaxa, ukat jupax dementia usump sarnaqaskchixa, janiw jupats jumatas kuna pantjasis utjkiti. Jumatix dementia usump sarnaqaskstaxa, janiw juman juchamäkiti. Wila masinakana llakisiñax utjiwa, ukampis janiw juchanchasiñäkiti. Jichhax askixa sumchu jakasiña, masichasiña ukat suma urunakanïñawa, ukat jiwasan activity ideas ukat caregiver self-care guide qillqatanakax qalltañatak wali askiwa.

¿Kuna thakhinaksa doctorampi parlkipt’asma?

Aka yänakax juk’amp yatxatatawa. Uñjasiwin yatiyasiñax askiwa, jila ukanakax chuyma, chuymust’asiña ukat sapak lurañ k’umara jakawir yanapt’arakiwa, dementia ukan kuns luraspa ukat sipanxa.

1. Wilana t’ijtäwipa. Qawqhas jakthapimax ukat kuna targetas jumatak askixa uk doctoramaru jiskt’am. Lancet Commission amuyt’ayiwa 40 maranit patar jaqukipatax 130 ukat juk’a uñjaña, ukampis jilïri jaqitakix taqpach k’umar jakawiparuw uñtasi.
2. Ist’awi. Ist’awit yant’asiñ mayim, ukat ist’añ aparatu yanapt’aspati janicha uk jiskt’am. Jiwasan hearing guide yatxatawinak qhanañchi.
3. Uñjawi. Nayra uñjayasiñaru sarapunim ukat catarata usunaka qullasispaticha janicha uk jiskt’am.
4. Colesterol. LDL colesterol uñxt’asiñ askïticha janicha ukat kuna mayjt’ayañatich uk jiskt’am.
5. Wilan azukara. Jumatix diabetes usunïstaxa, kunjams sum uñjasisma uk jiskt’am.
6. Chuymust’awi. Llakisiñax (depresión) waljawa ukat qullasisspawa. Doctoramaru yatiyam jumatix chuymust’ata jikxatassta jan ukax pä simanat jila kuns jan lurañ munstaxa.
7. Pitu ukat machañ uma. Pitu pitañ sayt’ayañataki yanapa mayim ukat machañ umani sayt’awinakapatsa jiskt’am.
8. Kuyuña. Kuna kuyuñanakas jumatak k’umara uk jiskt’am. Jiwasan exercise guide yänakaniwa.
9. P’iqi jark’aqasiña. Bicicletan sarnaqañataki ukat anatt’añataki casco uchasim, ukat liwxatañ jark’aqañatsa jiskt’am.
10. Jaqinakamp chikt’asiña. Yaqha jaqinakamp sarnaqañax k’umara jakawiwa. Jiwasan social connection ukat sleep uñxatt’am.

Janïr qullanaka, manq’anaka, apthapitanaka (suplementos), ayuno jan ukax kuyuñanaka mayjt’aykasinxa, nayraqatax doctoramampi parlam, juk’ampis chuyma usunïstaxa, diabetes, liwxatañ jan walt’awini, jan ukax dementia usump sarnaqaskstaxa.

Doctorampi parlam

Jumatix amuyt’awi jan ukax amtawi mayjt’awinaka llakisiyir jikxatstaxa, juman jan ukax yaqha jaqina, mä citaru sarapunim. NIA siwa amtawi jan walt’awinakax yaqha usunakat jutaspawa, sañataki qullanakatsa, tiroides usunaka, llakisiña (depresión) jan ukax jisk’a vitamina B12 utjatapata, ukat yaqhip uka jan walt’awinakax qullawit uñt’asisax chhaqhiwa. Jiwasan warning signs guide kuns uñjaña uk qhanañchi.

Akipach yanapaw thaqham mä akatjamat mayjt’awinakataki: mä akatjamat amuy chhaqhäwi, mä chiqan k’ulluptawi jan ukax jan ch’amaniwa, parlayañ jan walt’awi, jan ukax p’iqi sinti usuñaxa derrame cerebral jan ukax yaqha akatjamat jan walt’awïspawa. 110 ukar jawsam.

Kawkins Golden Moments ukax yanapt’i

Golden Moments ukax jasak chika kusist’añ anatt’awinak luri, sañataki conversation cards, picture bingo ukat calm breathing pause. Ukanakax kusist’añataki ukat chika sarnaqañatakiwa. Janiw qulläkiti, ukat janiw dementia jark’aqkiti jan ukax qhiphartaykiti.