Uka jisk’a jaysäwi
Walja suma yatiñanakax yatiyi jaya pacha samañax ch'iqa utjañat demencia uñtasiñ jaktawi, ukat laboratorio yatiñanakax yatiyi amuyu uma jaqukasiñ ukat wañchukasiñ. Ukax jichhürunakax ch'iqa yatiñawa, ukat 2024 Lancet Commission yatiñirinakax samañ janiw jaktañ thaki uñjañ utjkiti. Walja samañ thakinak jichhürunakan sapa uruna sum sartañataki yanapaski. Demencia utjirinakan samañ jan walinakax walja utjaraki, ukat doctor jiwasaru yatiyañax wali.
- Ruta Unidos yatiñanakax 25 maranakan 8,000 jaqinak uñjasa, samaña 6 horas jan ukax akatjama jaya pacha samañ ukax demencia ch'iqa utjañ jaktawi.
- Samañ jan walinakax demencia qalltat uñjañ ukhamarak utjaraki, ukhamasa kunatix mayjt'ayi ukat kunatix mayjt'ayatäki jan yatiñkiti.
- Samañat amuyu umat beta-amiloide aptañax chiqa ukat qalltawa, walja ukax lab uywanakan (ratonanakan) uñjatawa.
- Samañ apnea (samañ sañ ch'usaña) walja utjaraki, ukat estudionakan demenciaru mayjt'ayatawa; jan jach'a jach'a surasiña ukat urux samaña jaqukasiñax uñjañ wali.
- Janiw samañ sanjaqiñ ukat samañ aljañ kunatix jan doctor jiwasaru yatiyañkama, ni qalltañ ni tukuyañ.
Aka pankanxa (7 tʼaqanaka) .
Samaña ukat amuyu wali chiqpachansa mayacht’asipxi, ukampis kunjamasa mayacht’asipxi ukax jichhürunakax yatiñ sarnaqapxi. Walja yatiñanakax yatiyi ch’iqa samañax demencia ch’iqa utjañ jaktawi. Demenciax pachpa samañ jaqukasi. Jichha qillqatax kunsa yatiñanakax yatiyi ukat kunsa janiw yatiyiti ukanak uñacht’ayi, samañ thakinak yatiyi, ukat demencia utjirinakan jan walt’äwinak samañ jaqukasi. Samañ medicinanakat parlañax janiw utjkiti; ukax doctor jiwasampi parlañawa.
¿Samaña jan walinakax demenciampi mayacht’asiñapa?
Walja jaya pacha yatiñanakax yatiyi ch’iqa samañax demencia ch’iqa utjañ jaktawi, ukampis yatiñax janiw chiqa sasaw sayañkiti.
- 25 maranakan Ruta Unidos yatiñawa. Yatiñirinakax 8,000 jaqinak uñjasa Whitehall II yatiñanakan. 50 jan ukax 60 mara jaqinakax samaña 6 horas jan ukax akatjama samasa, nayrax demencia ch’iqa utjañ jaktasa, 7 horas samasirinakat sipansa. 50, 60 ukat 70 maranakan 6 horas jan ukax akatjama samasirinakax, 7 horas sapa uruna samasirinakat sipansa, 30% ch’iqa demencia utjañ jaktapxi. Ukax uñjañ yatiñawa, ukhamasti mayacht’añ uñacht’ayi, janiw mayjt’ayañ uñacht’ayiti.
- Lancet Commission yatiñirinakan amuyu. 2024 Lancet Commission yatiñirinakax samañ 14 jaktañ thaki uñjañ utjki lista ukar janiw churkiti. Jan chiqa yatiñanakax utjatapxi sasaw uñjapxi. Maya mayjt’ayawi “jaytan mayjt’ayaña”: demencia ukan amuyu jaqukasiñax maya mara sarañ nayraqatapa, ukat samañ jan walt’ayi. Walja jach’a yatiñanakan, jach’a samañ demencia ukamp mayacht’asiñax jan utjkiti, nayra pusi mara uñjañ uñt’atäki ukhaxa.
Ukhamasti jisk’a samaña mayni jisk’a uru jan walt’awa sasaw jan llakisiñamäkiti. Sapa uruna wali samaña amuykipañax wali, ukax jichhürunakan sarañ, amuyu ukat jan kuna pachanakan jaytañ yanapaski.
¿Kunas “amuyu uma qhaliñ” samañ yatiñax sasa?
Sañ istaʼtapxtawa samañax amuyu “qhaliñ” sasaw, ukax chiqa yatiñat juti, ukampis qalltatawa.
- Ratonanakan. 2013 maranakan yatiñax NIH uñacht’äwi ukan uñjatawa, ratonanakax samasipkäna ukhaxa, amuyu lakanakan jiwaspa ukax 60% ch’iqa tukuyatawa. Uma amuyu uma jiwasan sarañ nayraqat uñjatawa, glymphatic system sasaw sapxi. Beta-amiloide, Alzheimer ukamp mayacht’asi proteína, samasirin ratonanakan amuyu umat jisk’a jaytatawa.
- Jaqinakan. 2018 maranakan jisk’a yatiñax estudio ukan 22 ukat 72 mara jaqinak uñjatawa. Wali samasa ukat jan samasa uru ukanakan amuyu uñjañ máquina uñjatawa. Jan samasa uru qhipat, amuyu uñjañ señal beta-amiloide ukan 5% sarakiwa, hipocampo sasaw sapki chiqana, uñjañat yanapaski. Yatiñirinakax sapxi ukax nayra yatiñawa. Janiw yatipkaspati samaña qhipat tukuyasi sasaw, jan ukax ch’iqa amiloide luratapxi sasaw.
- Mayni thaki sarañ. Lancet Commission yatiñirinakax sapxi, amiloide jaqukasi samañ jan walt’ayi jaya pacha jaqinakan.
Ukanakax uñacht’ayapxi kunatsa yatiñirinakax samañ yatiñ munapxi. Janiw uñacht’ayapkiti walt’a samañax Alzheimer jaytañ sasaw.
¿Kuna samañ thakinakas yanapaspa?
National Institute on Aging (NIA) yatiñ uñacht’äwi ukat NIA sapxi, jaya pacha jaqinakax 7 ukat 9 horas samañ munapxi, jaya jaqinakjama. Amuyunakax:
- Sapa uruna sarañ thaki. Sapa uruna jaypacha samaña, sapa uruna jisk’a uruna sartaña, jach’a uruna samañ ukat jisk’a uruna.
- Samañ sarañ thaki. Lläka, sut’a samaña jaqukasiña ukat jaya ch’uxña sarañ.
- Sapa wali samaña cuarto. Janiw jach’a q’uma, janiw jisk’a q’uma.
- Kafeína jisk’a uru jan ukat jaqukasiña. Kafe, té, soda ukat chocolate jan samañ jaqukasi.
- Alcohol jan ukat ch’uxñaña, jisk’a jan ukat jisk’a uru, NIA sapxi.
- Jisk’a jan ukax jach’a manqhampi jan manq’añ, samaña 2 jan ukat 3 horas nayrat. Jisk’a ukat jach’a umanakax uru qhipat jan umañ.
- Sapa uruna lurañ, ukampis samaña 3 horas nayrat jan lurañ. Uñjañ lurañ yatiñawi.
- Pantalla cuarto manqhan jan churañ. NIA sapxi, cuarto manqhan TV, computadora, teléfono ukat tablet jan uñjañ.
- Jisk’a uru jan samañ jan ukax jisk’a samaña nayrat ch’iqa jan samañ, sapa jaqinakax yanapaski.
Demencia utjirinakan samaña jan walinakax
Demencia utjirinakan samañ jaqukasiñax walja utjaraki. NIA uñacht’ayi sapxi, walja samañ, jisk’a samañ, samaña walja jaqukasi ukat uru jisk’a samañ. Ukat sundowning sasaw uñacht’ayi: jaqi jaypacha jaqukasi, llakisiña jan ukax amuyu jan jaqukasi, inti jisk’ayaski ukhaxa.
NIA yatiñirinakan caregiver yanapañanak:
- Uru ukat lurañ qalltata. Uru jaqukasi jan ukax qhana ch’iyar uñjañ sarañ, jaqinak sapa uruna lurañ yanapt’a. Qhana inti ukax janchi ukar jaytañ yanapaski.
- Sum lurañanak uru qalltata. Uru jaqukasi t’ukuñ jan ukax jach’a manq’a uru jaqukasi.
- Jisk’a jan ukax jisk’a samaña. Qhipa uru jisk’a samañ jan ukat.
- Qhipa uru jach’a jan ukat sut’a. Qhana ch’iyar jisk’ayaña, jisk’a jaqukasiña ukat jaqinak munaski ukhaxa samaña sayaña. Qhipa uru llakisiña yatiñawi walja amuyunakani.
- Sapa uruna samaña sarañ thaki. NIA sapxi, sapa uruna jaypacha ch’uxña uru jaqukasiña. Sapa uruna lurañ ukax yanapaski.
- Kafeína ukat alcohol jisk’a jan ukax jan.
- Luz jisk’a uñjañ ukat cuarto, pasillo, baño manqhan.
Uru jaqukasiñataki, NIA utjaña yatiñanakax sapxi: luz jisk’a uñjañ jan ukax sensor, baño manqhan agarradores, escalera ch’uxña kuna ch’uxña cinta, ukat medicinanak cerrado uñjañ.
Qhipa uru jisk’a, ch’uxña lurañ ukax jumanakan jaqukasiñ yanapaski. Sapa uruna Calm Breathing jan ukax Conversation Cards ukanak lurañ. Samañ manqhan jach’a lurañ jan lurañ, jaqi munañ jan ukat sayañ.
Samañ jan walt’ayi caregivers jiwasanakan. Jiwasan caregiver self-care yatiñawi jan ukat yanapa thakinak uñacht’ayi.
¿Kunas samaña apnea?
Samaña apnea jaqix samañ sapa uru jisk’a jan samaña, walja uru samañ. NIA sapxi, jan ukat uñjasa, presión alta, derrame cerebral jan ukat amuyu jiwasiña ukanak utjaraki. Uñjañanakax: jach’a jach’a jaqukasiña, jach’a uru jan ukat jisk’a samañ. Walja jaqinakax janiw yatipkiti ukaw utjatapa. Lancet Commission sapxi, 11 yatiñanakan samaña apnea jaqinakax 43% ch’iqa demencia utjañ jaktapxi. Ukampis walja yatiñanakax peso ukan janiw uñjapkiti, ukhamasti mayacht’asiñax jan chiqa.
Samaña apnea uñjañ ukat jaytañ utjaraki. NIA sapxi, CPAP máquina ukax walja yanapaski. Jumax jan jaqi uñjasa jach’a jach’a jaqukasiña, samaña jan samaña jan ukat uru jach’a samasa, doctor jiwasaru yatiyañ.
Samañ medicinanakat yatiyaña
Janiw samañ medicinanakat ni suplementos yatiñanakat parlañäkiti. NIA sapxi, samañ medicinanakax jisk’a uruna yanapaspa, ukampis insomnio jaytañ janiw utjkiti. Ukat sapxi, Alzheimer utjirinakan samañ yanapañataki churat medicinanakax jaytañ, jaytasiña ukat llakisiña jaktayi. Janiw samañ medicina qalltañ, tukuyañ jan ukax mayjt’ayañ, over-the-counter samañ ayuda ukanakax, doctor jan ukax farmacéutico jiwasampi parlañ janiw.
Doctor jiwasampi parlaña
Jumax jan jaqi uñjasa jach’a jan jaqukasiña, walja uru jan samaña, jach’a jach’a jaqukasiña jan ukax uru samaña apnea uñjañ, doctor jiwasaru sarañ. Demencia utjirinakan samañ jan walt’ayi jan tukuyasa, NIA yatiñirinakax sapxi, doctor jiwasaru sarañ. Chiqpach uñjañax jan walt’añ, samaña jan walt’añ, jan ukax medicina uñjañ kunas utjaraki uñjaña. Jan suytaña amuyu jan jaqukasiña, jan ukax samañ jan walt’ayi amuyu jan jaqukasiña, sapa uruna yanapañ munaski. Kunapachas doctor jiwasaru sarañ yatiñawi.
Jichhürunakax yatiñ uñacht’äwi, janiw doctor yatiñ ukat sañ. Ukat medical disclaimer uñjañ.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Ch'iqa samañax Alzheimer ukar puriyasiñ?
Janiw uñacht'ayatäkiti. Walja yatiñanakax yatiyi ch'iqa samañ demencia ch'iqa utjañ jaktawi, ukampis demenciax pachpa samañ jaqukasi, walja mara sartkipana diagnóstico. 2024 Lancet Commission yatiñirinakax jan chiqa yatiñanakampi samañ jaktañ thaki uñjañ janiw utjkiti sasaw uñjapxi.
¿Kunas jaya pacha samaña?
National Institute on Aging yatiñirinakax yatiyi jaya pacha jaqinakax kunaymana samaña jaqinakaki, 7 ukat 9 horas uruna sasaw. Walja jaya pacha jaqinakax jisk'a qhipat lawpuñ ukat jisk'a uru sarañ qalltapxi, ukax wali.
¿Kunatsa demencia jaqix urux samaski ukat arumax jaytkaski?
Demenciax jaqin pachpa samañ pachap jaqukaski, ukhamasti samaña ukat jaytañ pacha jaqukasi. Llakisiña, aburrisiña, phiñasiña jan ukax medicina ch'uxñatanakax yanapaski. Inti k'ana, sapa uruna lurañanaka ukat jisk'a arumat sarañanaka walja yanapaspawa. Doctor jiwasax janchin jaqichañanak thaki uñjañ utjaraki.
¿Uñjasiñ jaqi samañ yanapañataki samañ medicina churañ?
Jumax walja doctor jiwasampi yatiyañ sapa, sapa mayni farmacia uywatanakax. National Institute on Aging yatiñirinakax yatiyi, Alzheimer utjirinakan samañ medicinanakax jisk'a jaytañ, jaytasiña ukat llakisiña jaktayi.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Association of sleep duration in middle and old age with incidence of dementia · Nature Communications
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Brain may flush out toxins during sleep · National Institutes of Health
- β-Amyloid accumulation in the human brain after one night of sleep deprivation · Proceedings of the National Academy of Sciences
- Sleep and Older Adults · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging
- Managing Sleep Problems in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging