Dementia-a daftəramin wa? Kərmai kulashiye manazəna

Nyi kam dementia-a kərma-a kəla nzəkkono, bi bawa-nəmbe lan dementia-a ruuna, sha kənzəgəm daftəgəna wa, kuru nyi kəlanəmbo daftəgəmi wa diye koro kəla nəmben. Warak adəye kərmai kulashiye awi manazəna so bayanzəyin. Jawabu kuruson: nduso dementia-a tawatta daftəgəyi wada bəzəyinba, amma kərmai kulashiye-a risk laa nzundobe fulutəyin manazəna, kuru jama ngəwuye lan risk nzundobe fulutə am ngəwu dementia-a fandəyinba bi ngawo fandəyin sha kənzəyin.

Adə bayanna jamaye, loktu bawo. Martəgəne bayanna loktube-a karəne, kuru kəla nzəbero kuli kərye-a barta.

Dementia-a daftəramin wa?

Kam tilo ye dementia-a tawatta daftəgəyi nzə alamaram bawo. National Institute on Aging (NIA)-a manazəna, Alzheimer daftəro awima shaida cadinba yaye, kərmai kulashiyema alamaram ngəla laa-a korizəyin kuru awi faidajin kuru awi faidajinba adə-a kərmai cadi.

Kərmai kulashiye fəlezəna awo: kəla nzə lardəwa-a kuru kəli laa-a dementia fandobe dama kura-a kəlkəlzəna. Jama ngəwuye lan risk adə-a nzundobe fulutəna ya, am ngəwu dementia-a fandəyinba bi ngawo fandəyin. Adə wada bawo.

Awo tama kura: Lancet Commission 2024-a manazəna, lardə arzəyi laa lan, misallo US-a kuru UK-a, am kura-a dawun dementia-a mbeji adəye nzundobe fulutəna. Ruwozənama adə-a kərmai ngəla, loktu ngəla-a kuru saa kərawo bu nzəbe cidaram nzundobe fulutəna dalilro wakajin, University College London-be bayanna ruwozənabe-a gulzəna.

Lancet Commission 2024-a awi fandəna?

Lancet Commission on dementia prevention, intervention and care, adə kərmai dementia kulashibe am 27-be jamma, saa ngəwuye lan shaida-a kərmai cadi. Ruwozəna 2024 nza lan risk dalil 14 faltəgəna manazəna, kuru sandi samma duniabe lan dementia lardəbe kətə kauro fardu (45%) cadəyin diye təmana. Ruwozənama manazənan, risk adə-a cizəna ya, lardə adə-a nəzərro daftəgəna bi ngaworo tərtəna (Lancet Commission ruwozəna 2024).

Risk dalil 14 adə-a, saa shaida nzə ngəla nzəro samma:

• Saa gana: kərmai ilim gana.
• Saa dawube (saa 40-65): fando fanjimba, LDL (“diwi”) cholesterol kura, karəgə tamtam, kəla lardə, kəli cadinba, diabetes, taba sigaret cadə, blood pressure kura, tiyi kura, kuru lele ngəwu ya.
• Saa ngawo: am-a rokko kəltə gana, sam no cidi, kuru sim kənzəgə kulashinba.

2024 lan kəlzəna bərni: LDL cholesterol kura-a kuru sim kənzəgə kulashinba-a. Lardə ngəwuro kəlkəlzəna dalil kura: fando fanjimba-a kuru LDL cholesterol kura-a (dəridə 7% dega), ngawo ilim gana-a kuru am-a rokko kəltə gana-a (dəridə 5% dega).

Bayanna risk dalilbe-nde lan dalil 14 samma teburro, kərmai awi kəlkəlzəna-a kuru awi dimi-a bayanzəna.

Lamba 45% adə awi manazəyinba

Lamba adə-a hangalro asutəgə ramboyin, adəma nangaro faida:

• Adə jama lardəbe təmana. Duniabe lan dementia lardəbero manazəyin, nyi bi bawa-nəmbe damaro bawo.
• Dalil-a kuru lardə-a kəlkəlzəna diye gozəyin. Ruwozənama manazəna, sandi risk dalil shaida ngəla-a suronzəna, amma laa kətəro dalil sadin. Misallo, saa ngawo lan karəgə tamtam laa dementia-be alamaram badiyobe adə wakəyin, dalil nzə bawo.
• Kam tiloro wada bəzəyinba. UCL bayanna-a manazəna, risk nzundobe fulutə jama lan faidajin, amma kam tilo dementia-a daftəgəyi wada cadinba.
• Fardu gade dalil adə-aye bayanzənyin. Saa, jili, kuru kərmai kulashiyema rojinba dalil-a dəganadə gade cadəyin.

“Risk nzundobe fulutə” kuru “daftə” dawun awi farak?

Risk nzundobe fulutə dama-a fulutəro manazəyin. Jama ngəwu blood pressure nza nzundobe fulutəna ya, saa ngəwu ngawo lan laa nza dementia-a fandəyin adə gana wakəyin. Jama adəye dawun laa ye dementia-a fandəyin.

Daftə awo laa sammaro kənzəyinba diye manazəyin. Dementia lan, adə ku kərmai kulashiye ndusoro wada bəzəyinba.

Kərmai kulashiyema ngaworo tərtə ye manazəna. Lancet Commission-a shaida bərni fəlezəna, risk nzundobe fulutə dementia badiyobe saa-a ngaworo tərtəgəyin kuru kam kəla dondi-a kərma lan kazəyiyen saa-a gana cadəyin. Saa indiyaye ngaworo tərtəgə yero kam-a kuru yal nzə-aro faida kura.

Shafin adə lan, “risk nzundobe fulutə” kuru “kəlkəlzəna” diye manazəye. Awo laa, fuwu (supplement) bi alamaram laa “Alzheimer daftəgəyin” diye wada cadəna ya, hangalro ru. NIA-a manazəna, Alzheimer daftəro wada cadəna fuwu bi kulashi laa faidatəro burwon kuli kərye-a barta, dalil awo adə-a kəla nzəbero gəzəgəyin, kungəna nankaro mbu, bi indiso wakəyin.

Jarabtəwu kura-a awi fandəna?

Kərmai ambo saa-a rui adə-a kəlkəlzəna fəlezəyin. Jarabtəwu randomized, am-a alamaramro bi jam gadero dama lan gotəgə, adə shaida ngəla. Alama jarabtəwu laa fandənama:

FINGER (Finland)

FINGER jarabtə am 1,260 saa 60-77, dementia risk nza kura, adə-a gotəna. Fardu fal saa indiye alamaram kəmusu bayanna, kəli cadə, hangal biro komputa lan, kuru bu-a bu jiliye kəla nzə kulashi fandəna; fardu gade kəla nzə bayanna jamaye fandəna. Alamarambe jamma hangal jarabtə laa lan gana ngəla cadəna, farak gana amma lamba lan maana-a (FINGER jarabtə The Lancet lan). Jarabtə adə hangal jarabtəye notə, dementia lardə bawo.

US POINTER (United States)

US POINTER am 2,111 saa 60-79, kəli ngəwu cadinba, kəmusu nza ngəla bawo, kuru risk gade mbeji, adə-a gotəna. Jam indiso kəli tiyi-a kuru hangal-a, kəmusu ngəla, am-a rokko kəltə, kuru bu kəla nzə kulashi-a shawari tədana. Jam fal alamaram kambo bayanna-a mbeji fandəna; gade kəlanzəye cadəna. Saa indiye ngawo lan, hangal jarabtəye notə jam indiso lan ngəla ro, kuru alamarambe jamma lan gana kozəna (US POINTER jarabtə JAMA lan). Ruwozənama manazəna, kənjobero kərmai ngəwu madoro farak adəye kəla ro yaye lan faida wa adə-a notəgə. “Awi yaye cadinba” jam bawo dalil, jarabtə adəye alamaram ndasoye yaye fal faltəgə-a awi kəriwu faidazəna adə bayanzəyinba.

SPRINT MIND (blood pressure)

SPRINT MIND am US lan 9,361 saa 50-a kozəna, blood pressure kura mbeji, adə-a kulashina. Sandi blood pressure nəmari gana (samma 120 cidiyinba) bi nəmari adabe (140 cidiyinba) ro gotəna. Nəmari gana adəye mild cognitive impairment-a gana fulutəna, adə taksə hangal-a taksəbe, dementia burwon isayinma. Probable dementia lan, nəmari gana jamma lan lardə gana, amma farak adə lamba lan maanaa bawo. Jarabtə adə burwon dazəna kuru dementia lardə tamazəna gana, adəma dalil koro-a jawabtəro gana wakəyin (SPRINT MIND JAMA lan).

Kərmai kəlakəlabe samma awi manazəyin

Cochrane kərmai kəlakəlabe 2021 lan jarabtəwu kura 9, risk ngəwu falro kulashi, am 18,000 kozəna, adə-a sammana. Hangal jarabtəye lan faida gana fandəna, amma jarabtə indiye adə-a kulaszəna lan dementia fandənabe ambe lamba lan farak bayanna bawo (Cochrane kərmai kəlakəlabe).

Kərmai kəlakəlabe 2017 National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine-be, NIA-a bayanzəna, alamaram yasku lan shaida “tama badiyin amma tawadəro bawo” diye fandəna: blood pressure kura kulashi, kəli cadə ngəwuro yirtə, kuru hangal kulashi (cognitive training).

Sa ndaran badizəyia faida wa?

Lancet Commission-be shawari: risk nzundobe fulutə burwono badizə kuru sa ngəwuro nzundobe go, “burwono ngəla” kuru “kurturo ngəla”. Kuru ye manazəna, risk nzundobe fulutəro sa nguwu ye, kərtəna ye. Shaida ngəwu saa dawube lan, saa 40-65, amma dalil laa, misallo sim kənzəgə fanjimba-a kuru am-a rokko kəltə gana-a, saa ngawo lan risk nzə, na adən kərmai cadə faidajin.

Ruwozəna adəye manazəna, shaida bərni fəlezəna, risk-a rokko sa kurtu kənzəgə adəye cidaram kura. Misallo, saa dawube lan diabetes badiyena adə saa ngawo lan badiyenama-a kozəna faida kuraa.

Am samma-a dementia risk nza tilo wa?

A’a. Commission-a fandəna, am lardə arzəyi gana-a kuru dawube dawun, jam gade-a kuru arzəyi gana mbejima risk adə-a ngəwuro gozəyin, adəma dalilro dementia saa ganaro badiyin. Risk ngəwu amro sandiye kartəyinba kəlzəgə-a kəlkəlzəna, misallo nduli nza fandənama, sam na kərmabe, kuru kəmusu ngəla arzəyi gana-a bi karəngen mbeji wa.

Adəma dalilro Commission-be shawari gwamnati-aro ye, kam tiloro ye: nduli ngəla nduli samma-aro, sam ngəla, taba sigaret nzundobe fulutə, kəmusu kasuwube-a kuru mbutube lan sukur-a kuru mandi-a nzundobe fulutə, kuru fando fanjimba nduso mbejiro badiyinna. Kambe ngənəptə faida, amma dunya na kərmabe ye faida. Adəma dalil fal gadero ndusoro lardə dalilro ayou sədinba.

Kərmai kulashiye adəye awi bayanzəyinba?

• Dementia saa ngəwuro cizəyin, amma jarabtəwu ngəwu saa indiye saa uwuro kəriwu. Dementia kəlanzə-a, hangal jarabtəye notə bawo, adə notəro jarabtəwu kurtu-a kuru kura-a madoro.
• Jarabtəwu ngəwu hangal jarabtəye-a kulzəyin. Jarabtə lan ngəli gana notə am ngəwu dementia-a fandəyinba bi kəla ro yaye ngəla ro diye manazəyinba.
• Am kənzəgə ngəwu kəla nza ngəla kuru ilim nza ngəla jam lardəbe sammaro. Lancet Commission-a manazəna, shaida ngəwu lardə arzəyi kura-a lan kuru jam gade ngəwuro gotənyin.
• Kəlkəlzəna laa kənashin indiro lejin. Kəli gana cadə bi am-a rokko kəltə gana dementia-be alamaram badiyobe wakəyin, dalil nzə bawo.
• Kəmusu jarabtəwu ku faida gana fəlezənyinba. MIND diet jarabtə saa yasku lan hangal jarabtəye lan kəmusu gade-a dawun ngəliro farak kura fəlejinba. Bayanna kəmusube-a ru.
• Hangal biro dementia-a daftəzəyin shaida bawo. Hangal biro-a kuru dementia-be bayannande-a ru.
• Azumi (fasting) ambo shaida gana, kuru am kura-aro gəzəgəyin. Bayanna azumibe-a ru.

Kam awo samma ngəla cadəna yaye, awiro dementia-a fandəna?

Dalil dementia adə kartəbe cidaramma tilo bawo. NIA-a manazəna saa kura Alzheimer risk nzəbe kura wo, kuru nduso adə-a faltəyinba. Jili ye dawari mbeji. Kuru kərmai kulashiyema Alzheimer am ngəwuro awiro isəyin adə tawadəro nojinba. Risk dalil 14 samma cizəna yaye, Lancet Commission-be təmana kəlanzəye lan fardu kozəna bayanna bawo.

Adə nankaro, nyi kam kəli cadəna, kəmusu ngəla buna, taba sigaret cadinba amma dementia-a fandəna-a kəla nzəkkono ya, shiye lan bi nyiye lan ayou cadəna bawo. Nyi kəlanəm lan dementia mbeji ya, adə nyibe ayou bawo. Yal ngəwuye dawun karəgə ayoube mbeji, amma adə kalkal bawo. Kua faida: kəla ngəla, kəlkəlzə, kuru kawu ngəla, kuru awo cadəye shawari-nde-a kuru bayanna kəla nzəkkənabe kəlanza kulashibe-a na ngəla.

Awi lokturo kuli kərye-a barta?

Adə na kərmai kulashiye ngəwuro manazənama. Kulashi lokturo koriro faida, dalil ngəwu nza bu kəla nzə, karəgə, kuru kəlanzəro faida badiyin, dementia lan faida nza awi yaye.

1. Blood pressure. Lambanza awi kuru nəmari ndaso nyiro ngəla adə-a koro. Lancet Commission-a saa 40 badizəna ya samma 130 cidiyinba nəmariro shawari cadin, amma am kura-aro nəmari kalkal kəla nzə nza samma-a kəlkəlzəna.
2. Fando. Fando jarabtə koro, kuru fando fanjimba faidajin wa diye koro. Bayanna fandobe-nde kərmai kulashiye-a bayanzəyin.
3. Sim. Sim jarabtə kəltə kuru cataract alama lardəwa kulashiro walzəyin wa diye koro.
4. Cholesterol. LDL cholesterol nəm kulashiro walzəyin wa bi awima faltəgəro walzəyin wa diye koro.
5. Bu dawun sukuri. Diabetes nəm mbeji ya, awi gale ngəlaro kulashiro walzəyin wa diye koro.
6. Karəgə. Karəgə tamtam ngəwu kuru kulashiro walzəyin. Kawu indiye kozəna karəgə nəm tamtamma bi awo-aro tama nəm bawoma ya, kuli kərye-a gulzagəne.
7. Taba sigaret-a kuru lele. Taba sigaret koltəyero bana koro kuru lele nzundobe nəmari ngəla-a koro.
8. Kəli cadə. Kəli ndaso nyiro amanna adə-a koro. Bayanna kəli cadəbe-nde lan shawari mbeji.
9. Kəla nzaftə. Keke-a kuru biro kəli lardəbe lan helmet faidatə, kuru kənəmbo daftəro shawari koro.
10. Am-a rokko kəltə. Am-a rokko sa cadə kəla ngəlabe dawari. Bayanna am-a rokko kəltəbe-a ru, kuru kənəm-a ye.

Kurso, kəmusu, fuwu (supplement), azumi bi kəli cadə faltəro burwon kuli kərye-a barta, gaiya bu lardə, diabetes, kənəmbo tarai, bi dementia-a kərma so mbeji ya.

Kuli kərye-a barta

Nyi bi kam gade lan taksə bi hangal faltəgə tamtamma ruuna ya, loktu gotə. NIA-a manazəna, taksə lardəbe dalil gade mbeji, misallo kurso cidaram, thyroid lardə, karəgə tamtam bi vitamin B12 gana, kuru dalil adə-a kulaszəna ya lardə laa-a dajin. Bayanna alamarambe-nde awi kulashiro walzəyin adə-a bayanzəyin.

Banaro banao mado: faltəgə duno, kəla cin dəga falro dunon duno bi lezəyinba, mana manajinba, bi kəla kuttu kura, adə-a stroke bi lardə gade emergencybe alamaram wakəyin. 112 lan bowone.

Golden Moments na ndaran faidajin

Golden Moments awo cadəye gana-a kəlanzəro tədəna, misallo conversation cards, picture bingo kuru calm breathing pause. Sandi tama-a kuru sa kəlanzəro. Sandi kulashi bawo, kuru dementia-a daftəzəyinba bi nzundobe fulutəyinba.