Ouveruke wouongo

Omaṋangero womomutwe maye tjaere ondjepo yozondunge?

Tji tja rororerwa Oruve rwokulesa oruminute 6I otjimbumba tja Golden Moments · Omuhingo wetu wokutjanga

Ezira efupi

Kape nomuṋangero womomutwe mbwa raisirwa kutja mau tjaere ondjepo yozondunge. Omahongero womomutwe wokompiuta potuingi ye vatera ovandu okutjita nawa imbi mbi ve rihonga. Omapekapeko woruveze rwa ACTIVE ya raisa kutja omahongero womayakiro omahakahana pamwe nomarongerisiro wokuyarukira ko ya ri nozongaro ozonḓiṱi zondjepo yozondunge moure wozombura 20, tji tji ri otjiṋa otjinḓiṱi uriri. Kovandu mbe hupa nondjepo yozondunge, omarongerisiro womomutwe motjimbumba ye raisa ouwa ounḓiṱi moure woruveze orusupi. Omaṋangero ye ri nawa tji ye nyanda mokunyanda nokukara puna varwe.

  • Omapekapeko womahongero womomutwe ye raisa kutja ovandu ve tjita nawa imbi mbi ve rihonga, nungwari oumbangi mbu mau raisa kutja ihi tji vatera mehupo randje eyuva arihe ounḓiṱi.
  • Moruveze rwa ACTIVE, imba mba tjita omahongero womayakiro omahakahana pamwe nomarongerisiro wokuyarukira ko uriri omba va ri nozongaro ozonḓiṱi zondjepo yozondunge moure wozombura 20. Omahongero womayakiro omahakahana nokuhina omarongerisiro wokuyarukira ko, nomahongero wokuzemburuka nokuripura kaa ye raisa ihi.
  • Mo 2016, omuungure wa Lumosity wa suta oviṋa vyomayovi 2,000,000 vyoodola okuṱuna oumba mbwa za ku FTC wokutja kaa ri noumbangi mbwa yenene okuvatera omahungiriro wokutjaere ondjepo yozondunge.
  • Kovandu mbe nondjepo yozondunge okaṱiṱi poo yokombanda, omarongerisiro womomutwe motjimbumba ye raisa ouwa ounḓiṱi moure woruveze orusupi mouripure, nouwa mbu ri po oukahu kokuhungira nokukara puna varwe.
  • Omaṋangero wa Golden Moments owe ri owokunyanda nokukara noruveze puna varwe. Kaye ri omuti nu kaye tjaere poo kaye tjite kutja ondjepo yozondunge i kayende katee.
Koutara imbwi (Omitara 9)
  1. Omaṋangero womomutwe maye tjaere ondjepo yozondunge?
  2. “Near transfer” otjikeṋa, nu ongwaye tji tji ri otjinanḓengu?
  3. Omakondononeno maye tja tjike ohunga nomahongero womomutwe wokompiuta?
  4. Oruveze rwa ACTIVE rwa muna tjike?
  5. FTC ya tjere tjike ohunga na Lumosity?
  6. Omaṋangero maye yenene okuvatera omundu ngu ma hupa nondjepo yozondunge?
  7. Omaṋangero ye ri nawa motjikeṋa tjiri?
  8. Golden Moments ri ri pi?
  9. Hungira nonganga

Omaṋangero womomutwe ye ri apehe, nu omengi ye kwizika kutja maye tjevere omutwe woye u rire omupe. Indu tji u tjevera omundu ngu ma hupu nondjepo yozondunge, poo tji u rikendera ohunga nokuzemburuka kwoye omuini, otjiṋa otjiwa okupura kutja okuyenanda mape ya ku vatera. Ihi otjiṋa omapekapeko tji ye raisa tjiri, pamwe na imbi mbi ri oviyandjewa na imbi mbi hi ri oviyandjewa.

Ihi ondjivisiro ondjandje, kaye ri ombatero yonganga. Tara omahongononeno wetu womiti novakazendu.

Omaṋangero womomutwe maye tjaere ondjepo yozondunge?

Kape nomuṋangero womomutwe mbwa raisirwa kutja mau tjaere ondjepo yozondunge. National Institute on Aging (NIA) mai rakiza ovandu kutja ve ritjevere komahungiriro wokutja omaṋangero wokompiuta nokozonḓuṱu maye yenene okurundurura omuano mbu u zemburuka, nu mai tja kutja kape noumbangi mbwa yenene okuraisa kutja ouṱeṱu womahongero womomutwe mbu rirandisiwa u notjiṋa tji tji ṱeki pamwe nomahongero nga rorerwe momarorero wouhaku (NIA ohunga nokutjaera Alzheimer’s).

Ihi katji hee kutja omaṋangero kaye noviwa. Tji heya kutja ondjambi yawo i ri mokunyanda, okukara puna varwe nomuano woruveze, nu kaye ri mokutjevera omundu kondjepo yozondunge.

“Near transfer” otjikeṋa, nu ongwaye tji tji ri otjinanḓengu?

Indu tji u rihonga otjiṋa, potuingi u tjita nawa motjiṋa ho. Ovakonḓonone ve tji isana otjotjiṋa tji tja za momahongero. Epuriro endandi okutja ondjundurukiro ndji i yandja kovinḓe vyarwe: koviṋa mbi ri popezu (near transfer) poo kehupo eyuva arihe, otja okuzemburuka omayuva woruveze poo okutjevera ovimariva (far transfer).

Omapekapeko omanene womombura 2016 ya konḓonona omakonḓononeno nge ungurisiwa i yomaṱeṱu womahongero womomutwe otjombangi yawo onene. Ya muna oumbangi ouingi wokutja ovandu ve tjita nawa moviṋa mbi ve rihonga, oumbangi ounḓiṱi wokutja ve tjita nawa moviṋa mbi ri popezu, noumbangi ounḓiṱi tjinene wokutja omahongero ye vatera omuano mbu ve ripura mehupo eyuva arihe. Omakonḓononeno omengi wina ya ri nomauzeu momuano mu ya ungurirwe, tji tja tjita kutja oumune mbu ri po oukahu u ha yenene (Simons novakwao, Psychological Science in the Public Interest).

Omakondononeno maye tja tjike ohunga nomahongero womomutwe wokompiuta?

Omakondononeno wa Cochrane, nga wonganisa omarorero omawa nga ri po, ya tara komahongero wokompiuta nge kambura oure wovivike 12 poo kombanda:

Oruveze rwa ACTIVE rwa muna tjike?

ACTIVE oruveze orunene mo United States ndwa uta mo 1998 novandu ovakuru 2,802 vezombura 65 kombanda mbe hupire oveni nu mba ha ri nouzeu ounene wokuzemburuka poo wokuripura. Ovandu va toorerwe momihoko vitatu vyomahongero motjimbumba otjiṱiṱi (okutunguna omahakahana, okuzemburuka, poo okuripura) poo motjimbumba tji tji ha hongererwe. Omahongero ya ri ozoruveze nga ku zomurongo moure wovivike vitano poo hamboumwe. Ovandu tjiva mba mana ozoruveze ozengi wina va toorerwe okumuna ozoruveze zokuyarukira ko kombunda yombura imwe nozombura ndatu.

Omahongero womayakiro omahakahana ya kamburira mo okuzuva nokutunguna ondjivisiro yomeho moruveze orusupi tjinene, mozongaro nḓe runduruka indu omundu tji ma tjiti nawa.

Mo 2026, ovakonḓonone va tuurunga ovandu 2,021 kozondjivisiro zawo za Medicare moure wozombura 20 (Omapekapeko wa ACTIVE wozombura 20). Ihi otjiṋa tji va muna:

  • Omahongero womayakiro omahakahana pamwe norutavi rumwe rwomarongerisiro wokuyarukira ko: ongaro ondeu yondjepo yozondunge ndja munikwa okukapita otjimbumba tji tji ha hongererwe (ohazard ratio ya 0.75, tji tji heya ongaro ondeu nozoperesende 25).
  • Omahongero womayakiro omahakahana nokuhina omarongerisiro wokuyarukira ko: kapa ri nongaro ondeu.
  • Omahongero wokuzemburuka poo wokuripura: kapa ri notjiṋa otjinene kongaro yondjepo yozondunge ndja munikwa.
  • Otjimbumba atjihe tjomahongero tji tja sasanekwa notjimbumba tji tji ha hongererwe: pa ri omuano wokukara nongaro ozondeu, nungwari ka wa ri oumbangi mbwa zikama.

Omapando wotjiṋa hi

  • Tji ungurira komuhoko umwe mbwa tongwa womahongero womayakiro omahakahana nge hongererwa puna omarongerisiro wokuyarukira ko, nu kaye ri komaṋangero womomutwe ayehe.
  • Otjizemburukiro tji tja zikama tja za motjimbumba otjiṱiṱi (ovandu mba mana ozoruveze ozengi zorutenga nu va pewa omarongerisiro wokuyarukira ko), nu kaye ri motjimbumba atjihe tjomayakiro omahakahana.
  • Ondjepo yozondunge ya sanekwa okuungurisa ozonomora zondjepo ndja munikwa mozondjivisiro za Medicare, nu kape nomundu auhe ngwa konḓononwa popezu. Ovandu mba ri kombanda yokapya rimwe kweṱano kovandu vorutenga va isiwa mo mena rokutja va ri mu Medicare Advantage, ndji hi nozondjivisiro azehe.
  • Imba mba ri mo kamaave ri nouzeu ounene wokuripura indu tji va uta. Ovizemburukiro kavi hungire ohunga nomaṋangero kovandu mbe hupa nondjepo yozondunge nai.

Otjiṋa hi otjinanḓengu tji matji hepa omakonḓononeno warwe. Kaye ri ombangi yokutja ouṱeṱu ngamwa auhe mau tjaere ondjepo yozondunge.

FTC ya tjere tjike ohunga na Lumosity?

Mu Januar 2016, Lumos Labs, omuungure wa Lumosity, wa itavera okusuta oviṋa vyomayovi 2,000,000 vyoodola okuṱuna oumba wa Federal Trade Commission wokutja wa hungira ovizeze. FTC ya tjere kutja ehangano ra hungira, nokuhina oumbangi mbwa yenene, kutja omaṋangero wayo maye yenene okurundurura omuano omundu mu ma ungura poviungura na posikore nokutja maye yenene okurwise oruteu rwezombura, ouzeu ounḓiṱi mouripure, ondjepo yozondunge na Alzheimer’s. Etwako ri ningira kutja ehangano ri kare noumbangi mbwa zikama mbu ri po tji matji tjiti omahungiriro otja ingo moruyaveze (Omahungiriro wa FTC).

Ehongero komaṱunḓu: kara noumune mbu ri nawa komuhoko ngamwa auhe womuṋangero, ouṱeṱu poo orutavi ndu ru kwizika okutjevera omuano mbu u zemburuka poo okutjaera ondjepo yozondunge.

Omaṋangero maye yenene okuvatera omundu ngu ma hupa nondjepo yozondunge?

Maye yenene okuyandja otjiṋa otjiwa keyuva, nu ihi otjinanḓengu tjinene. Ondjira ndja konḓononwa tjinene oyo omarongerisiro womomutwe: oviungura motjimbumba mbi nyandwa, otja ehambasaneno, okuzemburuka ovikuruhungi, omaṋangero womambo, oumize nombosiro, potuingi motjimbumba otjiṱiṱi tji tji hongorerwa i omundu.

Omakondononeno wa Cochrane womombura 2023 womarorero 37 novandu 2,766 mbe nondjepo yozondunge okaṱiṱi poo yokombanda ya muna (Omakondononeno wa Cochrane womarongerisiro womomutwe):

  • ouwa ounḓiṱi moure woruveze orusupi mozondando zouripure (oumbangi womokati);
  • ondjundurukiro ndji ri po oukahu mokuhungira nokukara puna varwe (oumbangi ounamasa, okuza komakonḓononeno omanḓiṱi);
  • ouwa ounḓiṱi komuhupo omuwa, komeritjindiro nokomitjinde.

Ouya wa sanekwa potuingi kombunda yozorutavi ndwa kambura oure wovivike omurongo, nu omakonḓononeno omanḓiṱi uriri oma tara kutja wa kara po. Omarongerisiro womomutwe orutavi ndu hongorerwa motjimbumba, ku nao ovizemburukiro kavi ungura auhe komundu ngu ma nyanda omuṋangero erike kotableta.

Ombapira ya The Lancet yomombura 2024 wina mai tja kutja ozorutavi zoviungura ze ri ozinanḓengu kovandu mbe hupa nondjepo yozondunge, kutja ve kare nondjoroka nondando mehupo (Ombapira ya The Lancet).

Omaṋangero ye ri nawa motjikeṋa tjiri?

Indu tji ya toorerwa nawa, omaṋangero maye yenene okuyandja:

  • Ondjoroka. Oiri onḓiṱi ombwa i ri nawa okuikwa oveni.
  • Oukupamwe. Okunyanda pamwe ku mu pa otjiṋa otjipupu tji mu yenena okutuurunga indu ehungiriro tji ri ouzeu. Tara omuano wokunyanda pamwe.
  • Omuano woruveze. Otjiungura otjitjiukwa moruveze tjingetjo eyuva arihe matji yenene okuyandja ohange.
  • Omeritjiukiro. Oviungura mbi ṱeki pamwe na imbi omundu mbya yenena okutjita nawa nai vi mu vatera okukara noumune wokutja ma yenene, nu ka konḓononwa.
  • Ehambasaneno. Otjiperendero poo omambo nge tjiukwa maye yenene okutaura ehungi. Rorera oukarata wehambasaneno poo manisa omambo nge tjiukwa.

Ihi tji u sokuritjaera: oviungurisiwa vyoruveze, ozondando, omikoka nozomaṋangero ngamwa azehe nḓe ri tjimuna omakonḓononeno wokuzemburuka. Indu omundu tja pindikisiwa, kurama. Okuyanda rukuru, poo okukara pamwe uriri, otjiṋa otjiwa. Omuhunga wetu wokutja mu toorora vi ouṱeṱu nozomaṋangero u noruteto.

Golden Moments ri ri pi?

Omaṋangero wa Golden Moments, otja omapando woviperendero, otjipuzzle tjoviperendero nozomaṋangero womambo omanene, ya ungurwa kondjoroka nokukara noruveze puna varwe. Kaye noviungurisiwa vyoruveze nu kaye nozondando. Kaye ri omuti, nu kaye tjaere poo okurwise ondjepo yozondunge. Tu vanga okutjivisa ihi nawa, okukapita okukwizika otjiṋa omuṋangero ngamwa auhe tji u hi nokuyenena okutjita.

Hungira nonganga

Indu tji u rikendera ohunga nomarundurukiro wokuzemburuka move omuini poo momundu ngu u tjevera, i konganga nu o ha riyameke kouṱeṱu uriri. Onganga mai yenene okutara omapu ngu maye yenene okuverurwa nokuhungira ohunga nozondjira nḓe noumbangi, otja okutjevera ombindu yokombunda nokukonḓonona okuzuva. Tara Ondjepo yozondunge mai yenene okutjaerwa? okumuna ozondjivisiro ozengi. Indu pa kara omuano mbu u ha tjiukwa tjimanga poo omarundurukiro warwe nge ya tjimanga, paha ombatero yonganga tjimanga.

Omapuriro yeuva kehe

Omaṋangero womomutwe maye tjaere Alzheimer's?

Kape nomuṋangero womomutwe mbwa raisirwa kutja mau tjaere Alzheimer's poo ondjepo yozondunge yarwe. National Institute on Aging mai tja kutja kape noumbangi mbwa yenene okuraisa kutja ouṱeṱu womahongero womomutwe mbu rirandisiwa u notjiṋa tji tji ri tjimuna ihi tji tja raisirwa momarorero. Nandarire nao, omaṋangero maye yenene okukara ondjira ombwa yokukara noruveze.

Oruveze rwa ACTIVE rwa muna tjike ohunga nomahongero womayakiro omahakahana nondjepo yozondunge?

Omapekapeko womombura 2026 ya tuurunga imba mba ri moruveze rwa ACTIVE kozondjivisiro za Medicare moure wozombura 20. Ovandu mba tjita omahongero wokutunguna ouhakahana nokukara norutavi rumwe poo ozengi rwomarongerisiro wokuyarukira ko va ri nongaro ondeu yondjepo yozondunge ndja munikwa okukapita otjimbumba tji tji ha hongererwe. Omahongero womayakiro omahakahana nokuhina omarongerisiro wokuyarukira ko, nomahongero wokuzemburuka poo wokuripura, kaa ye raisa otjiṋa otjinene.

Oumize nozomaṋangero vi ri nawa komundu ngu ma hupu nondjepo yozondunge?

Mavi yenene okukara nawa, indu omundu tje vi nyanda. Omarongerisiro womomutwe motjimbumba, nga kamburira mo omaṋangero womambo, oumize, ombosiro nohambasaneno, ye raisa ouwa ounḓiṱi moure woruveze orusupi mouripure nouwa mbu ri po oukahu kokuhungira nokukara puna varwe. Okunyanda, nu ha otjizemburukiro tjomakonḓononeno, otji tji sokukara ondando.

Ongwaye Lumosity tja sutisiwa i FTC?

Mo 2016, Federal Trade Commission ya vera Lumos Labs kutja ya tjita omahungiriro ohunga nomaṋangero wayo, nga kamburira mo okurwise oruteu rwezombura nondjepo yozondunge, nokuhina oumbangi mbwa yenene okuyevatera. Ehangano ra itavera okusuta oviṋa vyomayovi 2,000,000 vyoodola nokukara noumbangi mbwa zikama mbu ri po tji matji tjiti omahungiriro otja ingo moruyaveze.

Ozongondzero

Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.

  1. Impact of cognitive training on claims-based diagnosed dementia over 20 years: evidence from the ACTIVE study · Alzheimer's & Dementia: Translational Research & Clinical Interventions (via PMC)
  2. Cognitive stimulation to improve cognitive functioning in people with dementia · Cochrane Database of Systematic Reviews (via PubMed)
  3. Computerised cognitive training for 12 or more weeks for maintaining cognitive function in cognitively healthy people in late life · Cochrane Database of Systematic Reviews (via PubMed)
  4. Computerised cognitive training for preventing dementia in people with mild cognitive impairment · Cochrane Database of Systematic Reviews (via PubMed)
  5. Do "Brain-Training" Programs Work? · Psychological Science in the Public Interest
  6. Lumosity to Pay $2 Million to Settle FTC Deceptive Advertising Charges for Its "Brain Training" Program · Federal Trade Commission
  7. Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
  8. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet

Wa zikamene omunyando omuhororeke?

Oviuriro ovinene, kape nomutarero woruve, kape nomarano nu kape notji tji hepa okuriyandja kurova. Nyandee pamwe morungovi rwoye.

Tora omanyando inga pamwe nove

Oruvara rwa Golden Moments rwouhinga rwa iPhone, iPad na Android: ovisere vyoviuriro ovinene, omanyando nozofoto zekunduriro royi, nozongovora zoviuriro mbi ungura nokuhina Wi‑Fi. Kaku nombatero yorakondu, ozombongwa, oruve poo omarano.