Ezira efupi
Oviungura vyoupende oviva kovakuru mba ri mouhaku womutwe ma vi tare nu ma vi ri tjimuna ovya ovakuru: opende yomeva, ovifano mbya katwa moviṋangwa, okuyereka ovimbumba, okleyi, okutjanga omakarata osupi poo omapapira wokupenda wovakuru. Isa oviṋa oviraru, kwatha omundu okuranda omurandu womasa tji tji pumbwa, hungira ngunda amu ungura, nu tamisa komuveze wokukara kumwe tjimuna otjikwao tjouṋe. Otjifano tja kukuta katji sokusokera.
- Hoorora ovikwambilirwa noviṋa mbi ma vi tare tjimuna ovya ovakuru, tjimuna orupapira rwopende yomeva, ovimbumba vyatjiri novifano vyomoviṋangwa, kawi ovipapira vyokuripura, ovitambi poo omapapira wokupenda womuatje.
- Tamisa komurimo: omavara, okukwata okleyi, omuhiva. Otjifano tja kukuta otjiyandjewa, kawi otjikwao tjouṋe.
- Yandja otjikwako tji mo kamburura, tjimuna okarata kokukuna komutjiṋe poo otjipwikiro tjokongurova tjotafele.
- Kwatha omundu okutanga, nu ritjinda ko. Okuranda komburasi omurandu umwe kumwe omapu okukwatha.
- Omirimo kavi sokusokera kukuta moruveze rumwe, nokukuta komasa otjiṋa tji tji ri nawa rukuru.
Koutara imbwi (Omitara 9)
- Otjike tji tjita omurimo woupende u rire womukuru, kawi womuatje?
- Omorwaa tu tamisira komurimo, kawi komukuto?
- Oviungura vyoupende mbi mo kamburura
- Otjiungura tjoupende matji tangwa ngahe?
- Oupende matu u kamburura ngahe ngunda ouhaku womutwe tji ma runduruka?
- Ondjeverero novikwambilirwa vyoupende
- Matu sokusokera kukuta rukuru?
- Raisa omurimo, tji omundu ma vanga
- Katakata oupende nomirimo vyetu
Oupende nomirimo vyomake vye yandja kovandu mba ri mouhaku womutwe ondjira yokuritjivisa ndja hi nokusokera komambo ngwa yenena. Alzheimer’s Association mai tja omirimo vyoupende ma vi yenena okuyandja omaramisiro womurimo nongatukiro norumwe rwokuritjivisa — komurididingi nao komundu ngu ri mouhaku womutwe. Oruputaṋe: okurisa ovina vi ri vyovakuru, osupi, nokuhina ombwikiro. Omukambo ndu ma yandja ovitunga vyatjiri, otja vi sokusokwa, notja vi sokusokwa okurunduruka ngunda oviṋa tji ma runduruka.
Otjike tji tjita omurimo woupende u rire womukuru, kawi womuatje?
Omurimo woupende wovakuru u ungura novikwambilirwa vyatjiri, noviṋa vyovakuru, nomuhaka wourangaranga. Alzheimer’s Association mai tja omirimo vi sokusokwa koupera wovakuru, nu okuzepa oviṋa avihe mbi ma vi yenena okunanesa poo okutja omundu a rire tjimuna omuatje.
| Otjike tji tji tjita okurira otjomuatje | Otjike tji tji tjita okurira otjovakuru |
|---|---|
| Ovipapira vyokuripura, ovitambi vyopousu, omaiho wovipupo | Orupapira rwopende yomeva, otjikete, ovimbumba mbya kukutwa |
| Omapapira wokupenda wovifano vyomuatje | Omapapira wokupenda womirima, woviroto, womakara poo womapunda |
| “Wa tjita nawa” komurandu auhe | Omuhiva watjiri: “Ouvaru mbwi u wa nawa puo okutoka” |
| Omurimo woupende au hi na otjikwako | Okarata kokukuna komukwao, otjipwikiro tjokongurova, otjiyandjewa |
| Omayngo nga resa tjimuna ondondo | Okupura: “Mo kukwatha na ndji?” |
Zirikanisa ouini womundu ngwi muene. Omundu ngwa suvera okuruka mo tjimuna okukwata otjikete. Omuhandji wovimariva ngwa kukuta omurimo ma kamburura okusuvera otjipuna tjovinene poo okupanga ovimariva vyomurimo. Omurangise ngwa ri omukuru ma kamburura okusuvera okutjanga omakarata.
Omorwaa tu tamisira komurimo, kawi komukuto?
Orondu oruveze rwokukara kumwe ndiro oru ri otjikwao tjouṋe. Omukambo wa Alzheimer’s Association woviungura vyomukunda mau tja tu tamise komurimo, kawi komukuto. Opende ndja “ouvaru uriri” otji ri opende. Okukatakata ovifano vitatu otji ri okukatakata.
Association mai tja nai: omuhandji woupende ngwa ri omurimo we woupende ma kamburura okunyekerera tji oviṋa vyomurimo we ma runduruka, nungwari omundu ngwa hi nokusokera ouṋe ma kamburura okusuvera oruveze orupe rwokuritjivisa. Tji omundu a ri omuhandji woupende ngwa ri otjihandja, rora orumwe rwovikwambilirwa okuza ku imwe ndja ri otjihandja, kutja u rire tjimuna okunana, kawi tjimuna okupingana.
Oviungura vyoupende mbi mo kamburura
Omurimo auhe u na ondjira yokuu ungura osupi tji u rire ouhahi.
- Okupenda nopende yomeva. Nuna orupapira orunene rwopende yomeva, nu tjinda omundu a ture omavara ko noburasi otjinene. Omavara maye rikura muene, nokutja kape na omukuto au hi ou nawa. Osupi: yandja omavara yevari uriri, poo penda nomeva korupapira orurundu ndu ma raisa omanyoro womeva.
- Okukatakata ovifano okuza moviṋangwa. Kata ovifano komasa okuza moviṋangwa vyomirima, vyokurya, vyomakara, vyomapunda poo vyomirimo vyomapera womundu. Tja omundu a hooroere ovifano, nu a vi namise korupapira orukukutu. Osupi: yandja ovifano vine mbya katwa komasa nomusini wokunamisa, nu namisa kumwe.
- Okuyereka ovimbumba. Alzheimer’s Foundation of America mai tja okuyereka ovimbumba novitavi moviungura vyomayuva ngavi ri osupi. Ungurisa otjikombe otjinene, otjiumba, novitavi mbya katwa komasa. Osupi: isa ovitavi oviraru motjikombe otjisupi, tjimwe tjimwe.
- Omapapira wovimbumba mbya kukutwa. Kukuta ovimbumba okuza kotjiyandjewa pokati komapapira womambo omayuva hambombari, nu katakata ko orupapira rwa kakatwa. Osupi: ove u isa omusini wokunamisa, eye a kukame otjimbumba.
- Omapapira wokupenda wovakuru. Hoorora omapapira nga na omirandu omayandje noviṋa vyatjiri. Ovifano vyokupenda mbi mo purinta ma vi yenena okupendwa kotapureti, nokukwata oruvara, nu okukwata ko otjipande tjotjifano. Osupi: ovipande ovinene, omavara maye hi tjinene, ovipende ovikukutu.
- Okleyi poo orukukuta orutenga. Runda, bwika nu u honge okleyi nge ya kukuta kehi yeyuva poo orukukuta orutenga. Okubwika eho romuti mokleyi ma tjita otjipande tjokuturisa. Osupi: okubwika uriri nokurunda otjiungura otjikukutu. Tara kutja omundu a hi nokutura okleyi momunwa.
- Okutjanga omakarata. Alzheimer’s Association mai tja tji ungurisisiwe tjimuna otjiungura tjatjiri: “Matu tumu okarata kokukuna komukwao. Mo kukwatha?” Omapapira nga katwa komasa nomatambi wovimbumba poo otjitempe maye ungura nawa.
- Okukatakata ovifano vyomapera. Isa kumwe ovikope vyovifano vyomapera, omakarata womaposita poo ovipande vyotikete momapapira wembo. Hungira kotjifano atjihe ngunda amu tjiti. Tara omayngo womuhiva wetu komikambo yomirimisiro yokuhungira koupera.
- Omapapira wotjikete nokukwata. Namisa ovipande vyotjikete tjorukukutu, tjobudidi, tjokuhina nokutjisilvera korupapira orukukutu. Okutjivara otjiungura; okukwata ko konima otjiungura otjikwao. Omapangero wamwe mo kamburura mo omayngo woviungura vyomazumo.
- Okukuta omuti. Komundu ngwa suvera ovitjiṋa vomuti, okukukuta otjipande tjomuti tja yandje poo okupenda otjipuna tjondjimbo ndja tjitwa komasa mai rire otjiiṋa atji tji tjivisiwa. Isapo ovikwambilirwa ovisesa, nu tara ko.
- Okupenda nokuyimba. Isa ovyimbo mbi mo suvera, nu penda ovipupo poo omavara nga rire tjimuna omuano. Oku maku katakata omirimo ivari mbi ovandu ovengi mba suvera. Tara oviyungura vyomuziki.
Otjiungura tjoupende matji tangwa ngahe?
- Tangisa komasa. Kata, kukuta nu isa avihe komasa ku hiya okukokisa omundu. Okurara ngunda amu paha okakatiro otji ma heree oruveze.
- Isa oviṋa oviraru uriri. Omavara yevari poo yetatu, oburasi imwe, orupapira rumwe. Oviṋa ovingi tjinene vya yenena okunanesa omundu.
- Tjinda otafele. Otjikete tjoplasitiki poo otjikete tjoupera tji ma tjita kutja u hi nokujeverera omborero.
- Kara kumwe, potjikoro. Ungura komurimo wove puo komurimo we. A rire tjimuna otjiungura tjokukara kumwe, kawi tjokutara ko.
- Kwatha omundu okutanga. Alzheimer’s Association mai tja mo kamburura okutanga okuranda komburasi pamwe nomundu. Tji pwa tangwa, ovandu ovengi ma ve tjita ko.
- Hungira ngunda amu ungura. Popa omavara nokukwata, poo isa omurimo u heree omihiva. Zepa omapura ngotjondondo tjimuna “Otjiṋa otjike ndi?”
- Yandja oruveze orunene. Omurimo kau sokusokera kukuta moruveze rumwe.
Oupende matu u kamburura ngahe ngunda ouhaku womutwe tji ma runduruka?
| Omurandu | Otjike tji ma ungura nawa | Otjike tji sokusokwa |
|---|---|---|
| Omatangiro | Ovikoro, okupenda okunandja, omambo womapera, okutjanga omakarata, okupenda kotjifano | Yandja omahoorero womirimo; kara noukwao |
| Oruveze rwopokati | Okukatakata ovifano mbya katwa komasa, opende yomeva, okuyereka ovimbumba, okupenda ovipande ovinene | Otjirandu tjimwe tjimwe; ove u kata nu u namise |
| Okupera | Oviranda ovinene vyoburasi, okubwika okleyi, okukwata otjikete, okutara ove tji mo penda | Tamisa komazumo; hongorera omake nawa nawa tji tji ri okusuvera |
NHS mai tja koupera omirimo vyengi ma vi tjitwa osupi nu ma vi tamisira komazumo. Okutara omundu omukwao tji ma penda, nokuhungira omavara, otjo ndjira yatjiri yokukatakata. Komapangero wamwe womurandu auhe, tara oviungura vyomurandu auhe.
Ondjeverero novikwambilirwa vyoupende
- Hoorora opende, ovipende nomusini wokunamisa mbi ha vi heree omundu.
- Isa okakatiro, omakwe wokukata novikwambilirwa mbya kora kure navi. Kata ove muene komasa.
- Tara kotja omundu ngu ma isa okleyi, opende poo oviṋa ovishona momunwa.
- Ungurisa ovipwikiro oviyambere, ovinene, vyomeva novimbumba.
Matu sokusokera kukuta rukuru?
Kukuta tji omundu a hi nokutara ko nawa poo tji ma nyekerera. Alzheimer’s Association mai tja kukuta poo okurundurura omurimo tji omatamisiro ma za poo tji okunyekerera ku kura. Isa omurimo pomwe pu kwa hupisa, nu yandja otjikwao tji tji yandja ouyara. Mo kamburura okuuya komurimo komasa, poo apu. Avihe ivari a vi wa nawa.
Raisa omurimo, tji omundu ma vanga
Okubamba opende kofirisa poo okuiisa otjifano motjipuna mai rire ondjira yokuraisa ourangaranga. Pura komasa. Ovandu vamwe ma ve suvera okumuna omurimo wawo koruvanda; vamwe kave vanga.
Katakata oupende nomirimo vyetu
Koma yuva nga u hi nokusokera okutanga opende, Coloring u ungura kotapureti nokuhina omborero. Picture Puzzle ma isa otjifano atjihe tjimuna ondjivisiro ngunda amu rundurura ovipande. Conversation Cards mai yandja omapura ngamwa ma yenena okurira okuza kotjifano okutja komuhiva. Avihe kavi na oruveze poo ondando. Mo kamburura okupurinta omapapira okuza moukusanyeno wetu woviungura vyokupurinta.
Omapuriro yeuva kehe
Mbi tjita vi kutja oviungura vyoupende vi ha rire ovya ovana?
Ungurisa ovikwambilirwa vyoupende vyatjiri, oviṋa vyovakuru nomuhaka wourangaranga. Pa vikwambilirwa vyokuripura nomapapira wovifano vyomuatje, ungurisa orupapira rwopende yomeva, otjikete, ovimbumba, ovifano vyomoviṋangwa nomapapira wokupenda nga na omirandu yokuware. Ina tanga omurimo tjimuna tji mo tanga otjifano tjomuatje; hungira kuo tjimuna tji mo hungira komukwao.
Oviungura vyoupende vyevi ma vi ungura kouhaku womutwe wokoupera?
Oviungura vyosupi nu vyomazumo ma vi ungura nawa koupera: okupenda oviranda ovinene noburasi otjinene, okubwika okleyi orutenga, okuyereka ovimbumba oviraru motjikombe, poo okupanga ovipande vyotjikete nokukwata. Mo kamburura okutanga okuranda kumwe. Okutara ove tji mo penda nokuhungira omavara nao otjo ndjira yokukatakata.
Tji ma tja kave nokusokera okupenda?
Isa ombwikiro. Rora omirimo mbi hi na omukuto wou nawa, tjimuna opende yomeva ndja kukuta uriri, okukatakata ovifano, poo okuyereka ovimbumba. Mo kamburura nokutja u pumbwa okukwathwa kotjikwao tjimuna okuhoorora omavara wokarata, kutja omurimo u rire tjimuna otjikwatha, kawi tjimuna ondondo.
Omapapira wokupenda ma ye rire ovya ovana kovakuru?
Kavi ri, tji ya hoororerwa ovakuru. Hoorora omapapira nga na oviṋa vyovakuru tjimuna omirima, oviroto, omakara poo omapunda, nu u vi yandje tjimuna otjikwao tjokuyarura, kawi tjimuna ondondo. Omapapira wetu wokupenda ma yenena okupurintwa poo okupendwa kotapureti.
Ozongondzero
Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS
- Dementia-Friendly Gardening Ideas · Alzheimer's Foundation of America