Ezira efupi
Uta na imbi mbi mo vanga kutja oappu i ungure: okunyandisa porwavyo, okuzemburuka, okuhuhumiṋa poo okutuurunga. Okuzambo toorora imwe ndji mai yendere pamwe nouyara womundu ndino eyuva, noviperendero ovinene, nokuhina ozovandu, ozonomora poo oviyandjewa, nokuhina omuano omupupu wokuyaruka. Tara kutja i kongorera ovina vi nu kutja mo yenene okuviisapo. Kara nongengezero komambo ngu maye tja oappu i tjaera poo i verukisa odementia; okuraisiwa kumwe ka ku ri ouatjiri.
- Tya ondando rutenga: okunyandisa, okuzemburuka, okuhuhumiṋa poo okutuurunga vi hepa omaappu pekepeke.
- Yendere pamwe nouyara womundu meyuva ndo, ka tjiṋa tjondengu, nu tjita oviungurisiwa oviṱiṱi.
- Yanda omaappu nge nozovandu, ozonomora, omiinyo, ozomikoka, oviyandjewa poo omaningiriro wokuranda.
- Tara omakongero wovina, okuhaṋasana nokuisapo. HIPAA potuingi kai kamburire mo omaappu wovandu avehe.
- Kara nongengezero komambo nga “tjaera odementia”. Okuraisiwa kumwe, poo ozonomora ozombwa moappu, ka ku ri ouatjiri.
- Golden Moments otjiṋa tjokunyanda uriri. Katji nokumunika ku novineya vyoutjise.
Koutara imbwi (Omitara 7)
- Hi sokutya tjike komurungu yokutoorora oappu yodementia?
- Me tjiwa vi kutja oappu mai yendere pamwe nouyara womundu?
- Oviṋa vi vyomutungiro mbi hi sokupaha poo okuyanda?
- Me konḓonona vi oupore woappu?
- Hi sokulesa vi omambo nge notjiṋa nomakonḓononeno nouatjiri?
- Golden Moments i ri pi?
- Omuano uṋe omuwa wokurora oappu ombe?
Ozostora zomaappu ze ura novinyandwa mbi vya tjangwa ovakurundu, ozondunge poo odementia. tjiva vya ungurwa nawa. Vyakwawo vi weza nomambo nge munika otja outjise, ozovandu nḓu maze tjiti onyando otja oruveze, poo oviyandjewa nomakongero wovina. Ombapira ndji mai ku pe omuano wokukonḓonona oappu aihe omuini. Katu sasaneka poo katu konḓonona oviungura vyarwe.
Hi sokutya tjike komurungu yokutoorora oappu yodementia?
Tya kutja mo vanga oappu i ungure tjike. “Otjinyandwa tja Mama” matji yenene okuheya oviṋa pekepeke, nu ondando ombwa kondando imwe potuingi kai ri ombwa kondando yarwe.
| Ondando | Mai munika vi | Tara tjike |
|---|---|---|
| Okunyandisa porwavyo | Okuwana ovipuka mbya sana, okutuurunga, omaraisiro omapupu, ovinyandwa vyomambo | Ondengu ndji mai rundururwa, oviperendero mbi mavi kara pomurungu, nokuhina ombangu |
| Okuzemburuka | Oviperendero vyakuru, omambo nga tjiukwa, omizumbi vyoutumba wawo | Oviperendero vyoye omuini, omapuriro omapaturuke, nokuhina omapuriro woruveze |
| Okuhuhumiṋa | Ovimunikise ovingarere, ombosiro ozohorokoto, okusuva, oupanga | Otjipupu okuuta nokuyaruka, kape notjiṋa tji matji yere, kape novihimise |
| Okutuurunga | Okunyanda poo okuhungira pamwe, potjimaho poo movidio | Tja ungurirwa ovandu vevari, omapuriro womahungiriro |
Omakonḓononeno nge notjiṋa “okunyandisa otjongo” kovandu mbe nodementia potuingi ye kamburira mo ozombongarero zovandu mba hongwa, nomahungiriro, ovinyandwa vyomambo, omaraisiro, omizumbi noviungura vyokutunga. Oruveze rwa Cochrane rwa muna ouwa ouṱiṱi moruveze rwakuharupu, nu wa runduruka pokati komakonḓononeno. Oprograma ndjo ndji notjiwana noviṋa pekepeke kai ri otja oappu yomundu erike, otji to vara oappu otja otjiṋa tjimwe tjokunyanda pamwe mokati kovingi.
Me tjiwa vi kutja oappu mai yendere pamwe nouyara womundu?
Tara omomuano mu me ritjindi, nungwari o ha tara kotjivero tjoutjise poo kondengu. Ovandu vevari “pondengu imwe” mave yenene okupanguka tjinene momeho, omatwi, omaoko, eraka noupore noviraisiro. Alzheimer’s Association mai tunduuza okutjita kutja oviṋa mbya suverere morukapitaveze nouyara we ndino vi kare momazemburukiro, nokuyandja ombango konyando, ka kombatero.
Oviraisiro vyokutja vya yendera:
- ma utu poo ma tuurunga nokuhina okuningira tjinene;
- ma yere, ma tja otjiṋa poo ma serekarere ehungi;
- omapuko kaye mu hihamisa;
- ma kara nondjoroka okuyaruka indu oruveze tji rwa yenene.
Oviraisiro vyokutja kavi yendere:
- ma tja aruhe “Hi yenene” poo “Otjiṋa hi otjisengasenga”;
- ma kereka kutja ma tono pi;
- omaumba, ohoṋi poo okuundura otjiraisiro kokure;
- tji ungura uriri tji mo ungura avihe.
Omahihamisiro omayuva otjiraisiro, ka otjiṋa tji mo sokupata. Tara okutjita tjike indu tji ma tja kako. Komazuviro weviungura pekepeke pendje nomaappu, tara oviungura vyondengu ondenga novyondengu onḓiṱi.
Oviṋa vi vyomutungiro mbi hi sokupaha poo okuyanda?
Paha omutungiro omuhorokoto, omupupu nu mbwa ungurirwa ovandu ovanene, nu yanda atjihe tji matji eta ombangu.
| Paha | Kara nongengezero na |
|---|---|
| Oviperendero novisonekwa ovinene, ombangu ndji mai munika nawa | Oviraisiro oviṱiṱi, ozokarere nḓa urisiwa |
| Otjiungura tjimwe otjipaturuke pokarere kese | Ozombutona ozengi, omamenyu, poo omaraerero omengi |
| Nokuhina ovandu, poo ovandu nḓu mo yenene okuzepa | Okuvara kokutja, ozondjambi zombangu, “toṋa oruveze roye” |
| Nokuhina ozonomora, poo ombango ombwa ohorokoto | Ozonomora, omiinyo, ozomikoka, omasasanekero, “ombura yotjongo” |
| Omapuko maye yandjwa porwavyo | Ozombosiro, ozonḓa ozoserandu, omambo nga “Wa posa” |
| Oviperendero vyouatjiri vyovandu ovanene | Ovitjendje vyovanatje poo oviperendero vyomanyando |
| Vi ungura nokuhina onet, kape notjiungurisiwa tji matji hepwa okuuta | Mo sokurihandisa, okuhita poo okutoora oviṋa rutenga |
| Okuyaruka nokuyaruka otjipupu | Ozombapira nḓe ningira okuramba amave nyanda poo okutara oappu |
| Nokuhina oviyandjewa, ondando ombwa yotjikando tjimwe poo yokurihandisa | Oviyandjewa, ovitjendje vyokuranda, omaningiriro wokuranda aruhe |
| Otjipupu komundu warwe okutuurunga | Okunyanda omundu erike, omutungiro wokurwisa |
Oviyandjewa nomaningiriro wokuranda mavi tonwa potjipuko.
Me konḓonona vi oupore woappu?
Tara kutja oappu i kongorera ovina vi, i vi haṋasana na une, nu kutja mo yenene okuviisapo. Komurungu yokutwa:
- Lesa ombapira youpore mostora. Orupa rwoupore rwovina rwa Google Play norupa rwovina rwoupore rwa App Store orupa rwovina rwoupore vi raisa omihoko vyovina oappu mbi mai yenene okukongorera nokuhana. Omakambani aevari maye tja ovatungi owo mbe yandja ombuze ndji, otji ri ombutiro uriri, ka oruveze rwokukonḓonona.
- Pura kutja mai hepa otjiungurisiwa. Indu oappu tji mai raisa oviperendero uriri poo ovinyandwa oviṱiṱi, mape ya kape notjiṋa tji matji i hepe okutjiwa ena roye, ombapira yozombuze poo eyuva rokukwatwa.
- Tara omayandjero. Otjinyandwa tjokuwana ovipuka mbya sana tjiri matji hepa oruveze, ovandu voye, ombosiro poo otjivaro atjihe tjoviperendero vyoye? Zepa atjihe tji hi na ku hepa.
- Paha oviyandjewa nomakonḓononeno. Oviungurisiwa vyoviyandjewa nokukongorera mavi yenene okuhinda ombuze yomomuano oappu mu mai ungurisiwa komakambani warwe.
- Tjiwa kutja oviperendero mavi i pi. Tji mo weza oviperendero vyeṱunḓu, vi kara motjiraisiro poo vi hindwa koserver? Mo yenene okuviisapo?
- Tara okuisapo. Paha motjirango tjoupore poo mombapira yovina omomuano wokuisapo ovina notjiungurisiwa. Oappu ndji mai tja ovina kavi yenene okuisapwa i hepa ongengezero, tjinenenene tji i noviperendero poo ombuze youtjise.
- Lesa otjirango tjoupore u mune omaziriro omapaturuke wokutja ku kongorerwa tjike, mena ratjike, oure woruveze uṋe, nu ku haṋasanwa na une.
HIPAA i yama ovina vyodementia momaappu?
Potuingi kako, nu otjiṋa hi tji himisa ovengi. U.S. Department of Health and Human Services mai kahurura kutja HIPAA i ungurira kozoplan zeuveruke, ovayandje vouveruke ovengi, ovayandje vomakondjero weuveruke novaundjapi vawo. Povikando ovingi kai yama ovina mbi mo twa moappu mena romeriyandjerero woye, posi yokutja otjira tjouveruke tji tja kamburirwa mo poo omuundjapi watjo wa yandja oappu. Oappu “yodementia” ndji ya za mostora yomaappu potuingi i ri pendje ya HIPAA, nandarire kutja mai hungire ouveruke.
Ovina vyouveruke vi yamwa i tjike momaappu ngu HIPAA hi na ku yama?
Otirango tja Federal Trade Commission tjokutjivisa omatjendje weuveruke tji kamburira mo ozengi. Mo 2024 FTC ya manisa omarundurukiro ngu maye kahurura kutja otjirango hi tji ungurira komaappu weuveruke noviungurisiwa vyotjihorera mbya ha kamburirwa mo i HIPAA. “Otjendje” tji kamburira mo okuhaṋasana ku kwa ha yandjerwa, ka omatjendje wovakenge uriri, nu omakambani ye sokutjivisa ovandu mba ṱunwa na FTC. Otjo otjirwise kombunda yokutja otjiṋa tja tjitwa, ka omakwizikiro wokutja oappu i kongorera imbi uriri mbi mai hepa.
Hi sokulesa vi omambo nge notjiṋa nomakonḓononeno nouatjiri?
Lesa omambo wouatjiri porwavyo, nu kara nongengezero tjinene komakwizikiro omanene. Omapuriro okuripura:
- Kwa konḓononwa tjike tjiri? Okukonḓonona kweprograma imwe kaku raisa kutja otjinyandwa atjihe moappu tji ungura momuano umwe.
- Kwa konḓononwa une? Oviṋa mbya munika movakurundu mbe nouveruke mavi yenene okuha yendera komundu ngu ri nodementia.
- Kwa varurwa tjike? Okurira omuwa motjinyandwa otjo otjini tji panguka komarundurukiro mehupo eyuva arihe, momahungiriro, momuinyo poo momeriyandjerero.
- Okukonḓonona kwa ri nomasa vi? Okukonḓonona okuraisiwa ku ku toororwa (RCT) ku sasaneka otjivaro tji matji ungurisa oappu notjivaro tji hi na ku i ungurisa. Otjo omutungiro omuwa, posi RCT imwe uriri onḓiṱi poo osupi kai ri ouatjiri. Paha omakonḓononeno omengi, wovakonḓonone mbe hi norupa, ngu maye zuvasana.
- Mai munika kutja mai rundurura outjise? Okukonḓonona ku ku raisa omarundurukiro omaṱiṱi moruveze kaku ri ouatjiri wokutja oappu i kuramisa, i tjaera poo i verukisa odementia.
Ombapira ya National Institute on Aging youveruke wotjongo novakurundu mai kahurura okuraisiwa okunene kwa NIH kwehongero rotjongo, nu ai rundurura ovasere okutjevera omambo wokutja ovinyandwa tjiva vyokomputera novyonet vi yenena okuvandurura ozondunge nomeripura. Mai tja kape nouatjiri mbwa yenene okuraisa kutja omaappu wokurandisa wotjongo ye notjiṋa tjimwe otja ehongero nda raisiwa moruveze ndo. Mo yenene okulesa ovingi moruteto rwetu rwovinyandwa vyotjongo nouatjiri na imbi omakonḓononeno mbi maye tja ohunga nokutjaera odementia.
Otjihorera tjimwe otjipaturuke tjembo ndi hi ri ouatjiri otjipi?
Mu January 2016, FTC ya tjivisa omahanganeno novatungi va Lumosity, oprograma “yokuhonga otjongo”. FTC ya muna kutja ekambani ra munika omambo, nokuhina ouatjiri mbwa yenene, wokutja ovinyandwa vyaro mavi yenene okukuramisa omapunguhiro wotjongo nge ya nombura nokuyama komapunguhiro omaṱiṱi wotjongo, odementia notjise tja Alzheimer. Ekambani ra itavera okusuta $2 million nu ri sokukara nouatjiri wosayensi mbu ri oviyara nu mbu mau kongorerwa komurungu yokutja omambo otja ingo moruyaveze. Otjiṋa hi otjizemburukise otjiwa tjokutja eraka roviyandjewa ka ri ouatjiri.
Omambo yeṋe ngu maye ri oviyandjeze?
Kara nongengezero indu oappu poo otjiyandjewa tji matji tja:
- “i tjaera,” “i yarura,” “i kuramisa” poo “i verukisa” odementia poo Alzheimer;
- “ya raisiwa moruveze rwoutjise” nokuhina okutja ena rokukonḓonona, kutja mwa ri une, nokutja kwa varurwa tjike;
- i yandja “ombura yotjongo” poo ozonomora zozondunge nḓu maze munika otja otjivero;
- mai “paturura,” “tuna” poo “hongo” otjongo;
- i ungurisa ouhatoi otja ouatjiri.
Tji u hi nokukara nawa nembo, pura onganga yomundu ngo.
Golden Moments i ri pi?
Golden Moments i yandja oviṋa oviṱiṱi vyokunyanda pamwe, ka oruveze rwotjongo, omaverukisiro poo omaraerero woutjise. Ovinyandwa vyetu, otja Picture Pairs, Conversation Cards, Photo Pairs, Picture Bingo na Calm Breathing, vya ungurirwa onyando nomahungiriro. Kavi tjivisa, kavi verukisa, kavi tjaera nu kavi varura odementia, nu katu nomambo ngu maye tja ozondunge poo omaripura.
Wina tu ungura oappu ohere, Golden Moments for iPhone, iPad and Android. I novinyandwa vyokuwana oviperendero mbya sana novitenda ovinene, ovinyandwa vyoviperendero vyeṱunḓu mbi mo toorora nu omipaketo vyoviperendero mbi vi ungura nokuhina onet, nokuhina otjiungurisiwa, oviyandjewa, ovandu poo ozonomora. Oruteto oruṋe ndu ru ungura: otjiyandjeze tjayo tjoupore mo App Store tji lesa “Data Not Collected”, nu otjirango tjoupore twoappu tji kahurura kutja ovitjendje vyoviperendero vi tuwa pi.
Tu vanga kutja u tu konḓonone pendje nokutukambura. Ungurisa oruteto ndu ri kombapira ndji, lesa ombapira yetu youpore nombapira yetu yomeriyandjerero woutjise, nu yaruka okuungurisa atjihe, nandarire tjimuna ihi tjetu, tji tji hi nokuyendera komundu ngu mo tjevere.
Omuano uṋe omuwa wokurora oappu ombe?
I rora pamwe moure wovivike vivari nu tara kutja pe tjitwa tjike.
- I rongerisa rutenga amu ungurisa omuhunga wetu wokurongerisa otableta nongodi, nu uta pondengu ndji ri omipupu tjinene.
- Kara nozoruveze ozosupi, tara omayere, omahungiriro nouhorokoto, nu yaruka poruveze oruwa.
- I esa indu tji mai eta omaumba, nandarire kutja ya varwa nawa vi.
Omapuriro yeuva kehe
Ovinyandwa vyotjongo vi yenena okutjaera odementia?
Kape nouatjiri mbu mau raisa kutja omaappu wovinyandwa vyotjongo wokurandisa ye tjaera poo ye kuramisa odementia. National Institute on Aging mai tja kape nouatjiri mbwa yenene okuraisa kutja omaappu wokurandisa wotjongo ye notjiṋa tjimwe otja omarongerero womahongero nga raisiwa moruveze orunene rwokukonḓonona. Toorora omaappu mena ronyando nokutuurunga, ka mena romiti.
Oappu yodementia i kamburirwa mo i HIPAA?
Potuingi kako. HIPAA potuingi i ungurira kovayandje vouveruke, ozoplan zeuveruke novaundjapi vawo. Oappu ndji mo toora omuini potuingi kai kamburirwe mo, posi yokutja ya yandjwa i umwe wawo. Otjirango tja FTC tjokutjivisa omatjendje weuveruke tji kamburira mo omaappu omengi weuveruke ngu HIPAA hi na ku kamburira mo.
Otjinyandwa otjiwa tjodementia tji sokurira vi?
Oviperendero novisonekwa ovinene novipaturuke, otjiṋa tjimwe uriri otjipaturuke okutjita pokarere kese, nokuhina ovandu, ozonomora, ozombosiro zomapuko, oviyandjewa, nomuano omupupu wokuyaruka poo okuyaruka. Tji sokumunika otja tja ungurirwa ovandu ovanene nu tji rire otjipupu komundu warwe okutuurunga.
Golden Moments i munika kutja i vatera ozondunge?
Kako. Golden Moments i yandja oviṋa oviṱiṱi vyokunyanda pamwe mena ronyando nomahungiriro. Kai tjivisa, kai verukisa, kai tjaera nu kai varura odementia, nu katu nomambo ngu maye tja ovikwaye nozondunge.
Hi sokusuta oappu yodementia?
Rora ozongaro ozohere poo omarorero wohere rutenga, nu tara omomuano omundu me ritjindi moure wovivike vivari. Okusuta oappu kaku i tjiti kutja i ungure nawa. Tara omomuano wokuyarukisa komurungu yokurihandisa.
Ozongondzero
Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.
- Lumosity to Pay $2 Million to Settle FTC Deceptive Advertising Charges for Its "Brain Training" Program · Federal Trade Commission
- FTC Finalizes Changes to the Health Breach Notification Rule · Federal Trade Commission
- Protecting the Privacy and Security of Your Health Information When Using Your Personal Cell Phone or Tablet · U.S. Department of Health and Human Services
- Cognitive Health and Older Adults · National Institute on Aging
- Can cognitive stimulation benefit people with dementia? · Cochrane
- Understand app privacy & security practices with Google Play's Data safety section · Google Play Help
- About privacy information on the App Store and the choices you have to control your data · Apple Support
- Activities · Alzheimer's Association