Ŋuɖoɖo kpuia
Gbesiagbe ɖoɖo bɔbɔe nana be fɔfɔ, nuɖuɖu, ɖokuitakpɔkpɔ kple anyimlɔɣi nɔa gaƒoƒo ɖeka tɔgbe me, eda dɔ vevitɔ ɖe ɣeyiɣi si me ame la ƒe susu le ŋu wu la dzi, eye wònaa dɔwɔna kple gbɔdzɔe sɔna. Tu ɖoɖoa ɖe ame la ƒe agbenɔnɔ xoxo dzi, mègaɖo nu geɖe ɖe ŋkekea me o, kpɔ ŋkekea ƒe kekeli kple ʋuʋu gbesiagbe, eye nàtrɔ ɖoɖoa faa ne ŋkekea bia nenema.
- Gaƒoƒo siwo li ke na fɔfɔ, nuɖuɖu, ŋutikɔklɔ kple anyimlɔɣi nana ŋkekea nɔa ɖoɖo si ame la nya me.
- Da dɔ vevitɔ ɖe ɣeyiɣi si nyo wu na ame la le ŋkekea me, zi geɖe enye ŋdi.
- Mègayɔ ŋkekea ƒe ɣeyiɣi ɖesiaɖe kple dɔ o. Gbɔdzɔe kple ɖoɖoezizi hã nye ɖoɖoa ƒe akpa aɖe.
- Ŋkekea ƒe kekeli, ʋuʋu gbesiagbe, kple alɔdzedɔdɔ didiwo alo kɔfi nono le zã me ƒe dzedzeme ate ŋu akpe ɖe ŋuwò le ɖoɖoe manɔmanɔ si va zã me ŋu.
- Ɖoɖo nye mɔfiame, menye se o. Trɔ nu, ɖe edzi kpɔtɔ alo gblẽe ɖi le ŋkeke sesẽwo dzi.
Le axa sia dzi (5 akpawo) .
Ɖoɖo bɔbɔe aɖe nana ŋkekea ƒe nɔnɔme si ame nya: fɔfɔ, nuɖuɖu, dɔwɔna sue aɖe, gbɔdzɔe, kple anyimlɔɣi le gaƒoƒo ɖeka tɔgbe me. Eɖea nyametsotso geɖewo kple nu siwo womekpɔ mɔ na o dzi kpɔtɔna, eye wònaa ɖoɖo nè le ɣeyiɣi siwo me ànɔ ŋugble dem le nu si nàwɔ kplɔe ŋu. Ɖoɖo si le ete nye kpɔɖeŋu ko, menye se o. Zãe abe gɔmedzedze ene, emegbe nàtue ɖe ame si ŋu nèkpɔna la ŋu.
Nu ka tae gbesiagbe ɖoɖo kpena ɖe ame ŋu?
Ɖoɖo si li ke kpena ɖe ame ŋu elabena nɔnɔme siwo ame nya la le bɔbɔe wu be woawɔ ɖe wo dzi wu nu yeyewo. Alzheimer’s Association gblɔ be ŋkeke si woɖo ɖi fia be woazã ɣeyiɣi sue aɖe le nyametsotso wɔwɔ le nu si woawɔ ŋu me, eye woakpɔ ɣeyiɣi geɖe na dɔwɔnawo siwo doa dzidzɔ na ame. Egblɔ hã be gaƒoƒo siwo li ke na fɔfɔ kple anyimlɔɣi ate ŋu akpe ɖe ame ŋu le alɔ̃dɔdɔ ƒe kuxiwo kple ɖoɖoe manɔmanɔ si va zã me ŋu. National Institute on Aging kafua be woale tsi, ado awu, eye woaɖu nu le gaƒoƒo ɖeka mawo ke me ŋkeke sia ŋkeke abe aƒe si me tomefafa le ƒe akpa aɖe ene, eye Family Caregiver Alliance hã kafua be woalé ɖoɖo mawo ke me ɖe asi.
Ŋkeke bɔbɔe aɖe ƒe kpɔɖeŋu
Gaƒoƒowo nye kpɔɖeŋu ko. Trɔ ŋkekea bliboa ɖe ŋgɔ alo ɖe megbe be wòasɔ kple ame la ŋutɔ ƒe agbenɔnɔ.
| Gaƒoƒo | Nu si dzɔna | Susuwo | Le ŋkeke sesẽ aɖe dzi |
|---|---|---|---|
| 8:00 a.m. | Fɔfɔ, ŋutikɔklɔ, awudodo | Ðoɖo ɖeka ma ke ŋkeke sia ŋkeke; da awuawo ɖe alesi woado wo ŋu | Na ŋutikɔklɔ nanɔ bɔbɔe; awu yeye aɖe sɔ gbɔ |
| 8:45 a.m. | Ŋdi nuɖuɖu | Kɔfi kple nyadzɔdzɔgbalẽ si woaxlẽ sesĩe, alo radio | Miɖu nu le ɖoɖoezizi me, mègazi ame la dzi be wòaƒo nu o |
| 9:30 a.m. | Dɔ vevitɔ | Awuwo gbugbɔ, abolomeƒeƒe, abɔ me dɔ, dodo kpui aɖe alo zɔzɔ | Eƒe akpa sue aɖe, alo na wòakpɔ wò esi nèle ewɔm |
| 10:30 a.m. | Ɣeyiɣi si me tomefafa le | Haƒoƒo, fotowo ƒe agbalẽ, alo bɔbɔ nɔ fesre xa | Gbɔdzɔe le zikpui si wòlɔ̃na me |
| 11:00 a.m. | Kpekpe ɖe ŋdɔnuɖuɖu ŋu | Amagbewo kɔklɔ, kplɔ̃ɖoɖo | Wòe aɖa nu; eya anɔ gbɔwò |
| 12:00 p.m. | Ŋdɔnuɖuɖu kple nuwo ɖoɖo ɖe ɖoɖo nu | Kplɔ̃a tututu, agba ʋɛ aɖewo tsitsi | Gblẽ aƒemedɔawo ɖi |
| 1:00 p.m. | Gbɔdzɔe kpui aɖe | Kɔ afɔwo dzi, haƒoƒo bɔbɔe | Nenema ke |
| 2:00 p.m. | Gota alo ʋuʋu | Zɔzɔ, xɔxɔnu nɔnɔ, numiemiewo tsidzadza, bɔl fafɛ aɖe ƒuƒlu | Nɔ fesre si ŋu ɣe le xa |
| 3:00 p.m. | Hadome alo nutovɛwɔwɔ | Amedzro aɖe, kaƒoƒo, picture pairs, amadede, kaɖiwo | Nu aɖe nono kple nu sue aɖe ɖuɖu ɖekae |
| 4:30 p.m. | Ðoɖoezizi ƒe ɣeyiɣi | Xɔmetsovɔwo tutu, akaɖiwo tsɔtsɔ de eme, dɔ fafɛ aɖe abe awu siwo wotsɔna tsia nu ƒe gbugbɔ ene | Haƒoƒo si wonya, ɣli manɔmee |
| 5:30 p.m. | Fiẽ nuɖuɖu | Kpekpe ɖe nu ʋuʋu alo kplɔ̃ɖoɖo ŋu | Nuɖuɖu bɔbɔe si wonya |
| 6:30 p.m. | Fiẽ ɖekae | Nuƒoƒo tso tsã ŋu le nu vivi ɖuɖu vɔ megbe, kaɖiwo, ɖeɖefia si wòlɔ̃na, asibidebɔkpɔkpɔ bɔbɔe | Hadede le ɖoɖoezizi me |
| 8:00 p.m. | Anyimlɔɣi ƒe ɖoɖo | Tsilele alo ŋutikɔklɔ, alɔ̃wu, haƒoƒo bɔbɔe, akaɖi siwo mebɔ o | Ðe nu sia nu dzi kpɔtɔ; akɔfafa va gbã |
Kpɔɖeŋu sia wɔ ɖe Alzheimer’s Association ŋutɔ ƒe kpɔɖeŋu ɖoɖo na gɔmedzedze kple titina ƒe akpawo dzi, si tso ŋutikɔklɔ kple ŋdinuɖuɖu dzi heyi aƒemedɔwo, zɔzɔ, haƒoƒo, gbɔdzɔe kple amedzrowo gbɔ, eye wòwu enu kple fiẽnuɖuɖu, nuƒoƒo tso tsã ŋu kple anyimlɔɣi dzadzraɖo.
Aleke nàwɔ atu wò ŋutɔ ƒe ɖoɖo?
Dze egɔme tso alesi ame la nɔ agbe nɔm tsã la me, menye tso ɖoɖo aɖe me o. Alzheimer’s Association kafua be nàbu nu siawo ŋu hafi nàɖo ɖoɖoa:
- Nu siwo wòlɔ̃na, nu siwo melɔ̃na o, eƒe ŋusẽ kple nu siwo doa dzidzɔ nɛ.
- Alesi wònɔa ŋkekea zãm tsã. Ame si fɔna kaba eye wònɔa avu kplɔm ɣesiaɣi la agate ŋu azɔ kaba kokoko. Ame si lɔ̃a zã agate ŋu makpɔ dzidzɔ le 8:00 a.m. gɔmedzedze ŋu gbeɖe o.
- Ɣeyiɣi si nyo wu nɛ le ŋkekea me. Da tsilele, dodo kple dɔ vevitɔ ɖe afi ma.
- Ɣeyiɣi si sɔ na nuɖuɖu, tsilele kple awudodo, ale be naneke mayi kabakaba o.
- Gaƒoƒo siwo li ke na fɔfɔ kple anyimlɔɣi.
Dzɔtsoƒe ma ke kafua be nàde dɔ siawo ƒe tsakatsaka eme: aƒemedɔwo, nuɖuɖu, ŋutikɔklɔ, nutovɛdɔwɔnawo, ŋutilã ƒe ʋuʋu, hadomeɣeyiɣi, gbɔgbɔmenuwɔnawo kple ɣeyiɣi siwo meva mɔ na o, abe xɔlɔ̃ aɖe ƒe vava kpata ene.
Tee kpɔ kɔsiɖa ɖeka, emegbe nàtrɔe
Ŋlɔ nu sue aɖe ŋkeke sia ŋkeke. Alzheimer’s Association kafua be nàbia dɔwɔna kawo wɔ dɔ nyuie wu eye nu ka tae, ɖe ɣeyiɣi aɖewo nɔ anyi siwo me nu geɖe nɔ edzi yim alo nu boo aɖeke menɔ woawɔ o, kple nenye be ɖoɖo siwo meva mɔ na o la vivi ame nu alo wona dzimaɖi va. Lé nu siwo wɔ dɔ nyuie me ɖe asi, eye nàtrɔ nu siwo mewɔ dɔ nyuie o.
Na wòanɔ dzedzem
Ne ame la gate ŋu xlẽa nu ko la, nuŋlɔti ƒe akpa alo kaɖi si dzi woŋlɔ nu gãwo ɖo si ɖe ŋkekea ƒe ɖoɖo fia la ate ŋu ana wòase akɔ ƒã. Na wòanɔ kpuie: “Ŋdi nuɖuɖu. Zɔzɔ kple Sarah. Ŋdɔnuɖuɖu. Gbɔdzɔe.” Ame aɖewo sea vivi wu ne womenya nu si gbɔna do ŋgɔ o; Family Caregiver Alliance kafua be mègagblɔ ɖoɖowo na ame la do ŋgɔ ne esia naa dzimaɖi va o, negbe hafi woadze wo gɔme ko.
Alesi nàtrɔ ɖoɖoa
Gblẽ teƒe aɖe ɖi na gbɔgbɔtsixe
Mègayɔ ŋkekea ƒe ɣeyiɣi ɖesiaɖe kple dɔ o. Alzheimer’s Association te gbe ɖe edzi be ehiã be dɔwɔna kple gbɔdzɔe nasɔ na ame la, eye ate ŋu ahiã be woagbɔ ɖe eme wu. Ne edze abe ɖe nu mevivina o, eƒe susu le tsatsam alo dɔ me le eɖum ene la, trɔ yi dɔwɔna bubu dzi alo na wòagbɔ ɖe eme.
Kpɔ ŋdɔ megbe ƒe ɣeyiɣi ta
Ame geɖe ƒe susu megadzɔna nyuie o ne ŋkekea ƒe kekeli le nu yina. NIA kafua be woanɔ gota alo anɔ fesre xa akpɔ ŋkekea ƒe kekeli gbesiagbe, woawɔ ʋuʋu gbesiagbe evɔ womegawɔ nu geɖe akpa o, woaƒo asa na kɔfi kple aha nono le ŋkekea ƒe akpa mamlɛa, eye woagade dzi ƒo na alɔdzedɔdɔ didiwo le ŋkekea ƒe akpa mamlɛa o. Ƒome aɖewo hã kpɔe be etua xɔmetsovɔwo kple akaɖiwo tsɔtsɔ de eme hafi zã nado kpena ɖe yewo ŋu. Kpɔ ɖoɖoe manɔmanɔ le ŋdɔ megbe kple alɔ̃dɔdɔ.
Trɔe ne hiahiãwo trɔ
- Gɔmedzedze ƒe akpa: miɖo ɖoɖoa ɖekae. Ame la ate ŋu adi ɖoɖo si woŋlɔ ɖi si eya ŋutɔ akpɔ dzi.
- Titina ƒe akpa: wòe akplɔa nu geɖe wu. Dɔwɔnawo nanɔ kpuie, gbɔdzɔe nanɔ geɖe wu, eye dɔ siwo wonya la nanɔ geɖe; kpɔ titina ƒe akpa ƒe dɔwɔnawo.
- Mamlɛ ƒe akpa: ɖoɖoa ƒe taɖodzinu vevitɔ nye akɔfafa, nuɖuɖu kple ŋutikɔklɔ, kple ɣeyiɣi kpuiwo siwo doa dzidzɔ na seselelãmewo, abe haƒoƒo alo asibidebɔkpɔkpɔ bɔbɔe ene; kpɔ mamlɛ ƒe akpa ƒe dɔwɔnawo.
Trɔ dɔwɔnawo, gake mègaɖɔli ɖoɖoa ƒe nɔnɔme o
Na nuɖuɖu, gbɔdzɔe kple anyimlɔɣi nanɔ ɖoɖo ma ke me, eye nàtrɔ dɔwɔnawo siwo le wo dome. NIA kafua be woate dɔwɔnawo vovovowo kpɔ le ŋkeke vovovowo dzi be nuwo nagava zu nu ɖeka o. Àte ŋu ame abolomeƒeƒe le Dzoɖa, awɔ abɔ me dɔ le Braɖa, eye nàkpɔ fotowo le Kuɖa. Míaƒe dɔwɔna 101 ƒe susuwo kple aƒemedɔwo ate ŋu akpe ɖe ŋuwò nàyɔ ɣeyiɣi mawo me.
Ne ŋkekea metrɔ abe alesi nèɖoe ene o
Ŋkeke aɖewo anɔ anyi siwo mawɔ ɖe ɖoɖo aɖeke dzi o. Dɔléle, zã manyomanyo, dɔdala ƒe vava alo yame ƒe nɔnɔme ƒe tɔtrɔ ate ŋu ana nu sia nu natɔtɔ. Gblẽ ɖoɖoa ɖi, lé nu vevitɔwo me ɖe asi (nuɖuɖu, nunono, gbɔdzɔe, akɔfafa), eye nàgatee kpɔ etsɔ. Ne ame la gbe nu aɖe wɔwɔ la, kpɔ ne wogblɔ be ao. Gbɔgbɔtsixe bɔbɔe ɖekae, abe gbɔgbɔtsixe fafɛ ene, ate ŋu akpe ɖe mi ame evea ŋu miagadze egɔme.
Wò ŋutɔ wò ɖoɖo hã le vevie. Ðo ɣeyiɣi siwo me nàgbɔ ɖe eme ɖe ɖoɖoa me, eye nàbia ƒometɔwo alo kpekpeɖeŋunana ƒe dɔwɔƒe aɖe be woakpɔ wò teƒe le ɣeyiɣi siwo nèhiã gbɔdzɔe. Kpɔ ame siwo kpɔa ame dzi ƒe ɖokuitakpɔkpɔ.
Nyabiase siwo bɔ
Nu ka tae ɖoɖo kpena ɖe ame si le agbe nɔm kple tagbɔdɔléle ŋu?
Ne ŋkeke aɖe le nyanya me la, nyametsotso kple nu siwo womekpɔ mɔ na o dzi ɖena kpɔtɔna, eye esia nana ame geɖe siwo le agbe nɔm kple tagbɔdɔléle sea akɔ ƒã. Alzheimer's Association gblɔ be ŋkeke si woɖo ɖi nana nèzãa ɣeyiɣi sue aɖe le nu si nàwɔ ŋu ŋugbledede me, eye nèkpɔa ɣeyiɣi geɖe wu na nu siwo mia kple eƒe dome vivina. Ekpena ɖe ame siwo kpɔa ame dzi hã ŋu be woaɖo woawo ŋutɔ ƒe ŋkeke ɖe ɖoɖo nu.
Gbesiagbe ɖoɖo ka tɔgbee nyo na ame si le agbe nɔm kple tagbɔdɔléle?
Ɖoɖo ɖeka si sɔ na ame sia ame aɖeke meli o. Ɖoɖo nyui aɖe nana fɔfɔ, nuɖuɖu kple anyimlɔɣi nɔa gaƒoƒo ɖeka tɔgbe me, eda ŋutikɔklɔ kple dɔ vevitɔ ɖe ɣeyiɣi si me ame la le nyuie wu la dzi, enaa ɣeyiɣi si woatsɔ anɔ gota alo anɔ fesre xa, eye wògblẽa teƒe ɖi na gbɔdzɔe. Tu ɖoɖoa ɖe alesi ame la nɔ agbee tsã la dzi.
Ðe wòle be ame si le agbe nɔm kple tagbɔdɔléle nadɔ alɔ̃ le ŋkeke me?
Gbɔdzɔe kpui aɖe ate ŋu akpe ɖe ame ŋu, vevietɔ le ŋdɔnuɖuɖu vɔ megbe. National Institute on Aging kafua be woagade dzi ƒo na alɔdzedɔdɔ didiwo kple alɔ̃dɔdɔ le ŋkekea ƒe akpa mamlɛa o, elabena ɖeɖiteameŋu alo gbɔdzɔe manɔmanɔ nyuie ate ŋu ana ɖoɖoe manɔmanɔ si va zã me nadzi ɖe edzi. Ne alɔ̃dɔdɔ nye kuxi gã aɖe la, ƒo nu kple eƒe dɔdala.
Nukae mawɔ ne egbe be yemawɔ ɖe ɖoɖoa dzi o?
Gblẽe ɖi fifia, eye nàgatee kpɔ emegbe alo le mɔ bubu nu. Gbegbe ate ŋu afia be ɖeɖi te eŋu, dɔ le ewɔm, veve aɖe le eŋu alo megale klalo o. Ɖoɖoa li be wòana ŋkekea nanɔ bɔbɔe, eyata trɔe ɖe nɔnɔmea ŋu ɖe be nàzi edzi.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance