Oorun àti Ìlera Ọpọlọ: Ohun Tí Ìwádìí Fi Hàn àti Ohun Tí Ń Ṣèrànwọ́

Oorun àti ìlera ọpọlọ ní ìsopọ̀ tí ó hàn kedere, ṣùgbọ́n bí wọ́n ṣe so pọ̀ ṣì ń ṣiṣẹ́ lé lórí. Àwọn ìwádìí kan so oorun kúkúrú mọ́ ewu dementia tí ó ga jù. Dementia náà, ní ìhà tirẹ̀, sábà máa ń da oorun rú. Ojú-ìwé yìí ṣàlàyé ohun tí ìwádìí fi hàn àti ohun tí kò fi hàn, ó fúnni ní àwọn àṣà oorun tí ó wúlò, ó sì bo àwọn ìṣòro oorun tí ó wọ́pọ̀ nínú dementia. Kò fúnni ní ìmọ̀ràn nípa àwọn oògùn oorun; ìjíròrò yẹn jẹ́ ti dókítà.

Ṣé a so oorun tí kò dára mọ́ dementia?

Àwọn ìwádìí gígùn kan so oorun kúkúrú mọ́ ewu dementia tí ó ga jù, ṣùgbọ́n ẹ̀rí kò tíì yanjú.

• Ìwádìí ọdún 25 ní UK. Àwọn olùwádìí tẹ̀lé àwọn àgbàlagbà tí ó tó 8,000 nínú ìwádìí Whitehall II. Àwọn tí wọ́n sùn wákàtí mẹ́fà tàbí kéré jù ní ọmọ ọdún 50 tàbí 60 ní ewu dementia tí ó ga jù lẹ́yìn náà ju àwọn tí wọ́n sùn wákàtí méje. Àwọn tí wọ́n sùn wákàtí mẹ́fà tàbí kéré jù ní ọmọ ọdún 50, 60 àti 70 ní ewu tí ó ga ní nǹkan bí 30% ju àwọn tí wọ́n sùn wákàtí méje déédéé. Ìwádìí ìfojúsí ni èyí, nítorí náà ó fi ìsopọ̀ hàn, kì í ṣe ohun tí ó fà á.
• Ojú ìwòye Lancet Commission. Lancet Commission ti 2024 kò fi oorun kún àtòjọ rẹ̀ ti àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá 14 tí a lè yí padà. Ó ṣe ìdájọ́ pé ẹ̀rí kò dúró déédéé tó. Ìdí kan ni “ìfà tí ó padà sẹ́yìn” (reverse causation): àwọn àyípadà ọpọlọ láti ọ̀dọ̀ dementia bẹ̀rẹ̀ ní ọdún púpọ̀ ṣáájú ìdánimọ̀ àrùn, wọ́n sì lè da oorun rú. Nínú ìwádìí ńlá kan, ìsopọ̀ láàrin oorun gígùn àti dementia parẹ́ nígbà tí a fi ọdún márùn-ún àkọ́kọ́ ti ìtẹ̀lé sílẹ̀.

Nítorí náà òru kúkúrú ní àkókò díẹ̀ kì í ṣe ìdí láti ṣàníyàn. Oorun déédéé tí ó dára yẹ fún fífojúsùn nítorí pé ó ń ṣèrànwọ́ fún ìṣesí, ìjí àti ààbò lónìí.

Kí ni ìwádìí oorun “ìmọ́tótó ọpọlọ”?

Ó ṣeé ṣe kí ẹ ti ka pé oorun “ń fọ” ọpọlọ. Èrò yẹn wá láti inú ìwádìí gidi, ṣùgbọ́n ó wà ní ìbẹ̀rẹ̀.

• Nínú àwọn eku. Ìwádìí ti 2013 kan tí NIH ṣàpèjúwe rí i pé àlàfo láàrin àwọn sẹ́ẹ̀lì ọpọlọ gbòòrò ní nǹkan bí 60% nígbà tí àwọn eku sùn. Omi ṣàn la ọpọlọ já ní ọ̀nà tí ó rọrùn jù, nípasẹ̀ ohun tí àwọn olùwádìí ń pè ní glymphatic system. Beta-amyloid, protein tí a so mọ́ Alzheimer, kúrò yíyára jù nínú ọpọlọ àwọn eku tí ń sùn.
• Nínú àwọn ènìyàn. Ìwádìí kékeré ti 2018 ṣe àyẹ̀wò àwọn àgbàlagbà ìlera 20 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 22 sí 72 lẹ́yìn òru déédéé àti lẹ́yìn òru tí wọn kò sùn. Lẹ́yìn òru tí wọn kò sùn, àmì àyẹ̀wò ọpọlọ fún beta-amyloid ga ní nǹkan bí 5% ní agbègbè tí ó ní hippocampus, ibi tí ó ṣe pàtàkì fún ìrántí. Àwọn òǹkọ̀wé pè èyí ní ẹ̀rí ìbẹ̀rẹ̀. Wọn kò mọ̀ bóyá àyípadà náà máa ń lọ lẹ́yìn ìsinmi, tàbí bóyá ó fi ìmúkúrò tí ó lọ́ra tàbí amyloid púpọ̀ sí i tí a ń ṣe hàn.
• Ó ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà méjèèjì. Lancet Commission sọ pé ìkójọpọ̀ amyloid fúnra rẹ̀ lè da oorun rú ní àwọn àgbàlagbà.

Àwọn ìwárí wọ̀nyí ń ṣèrànwọ́ láti ṣàlàyé ìdí tí àwọn olùwádìí fi nífẹ̀ẹ́ sí oorun. Wọn kò fi hàn pé oorun tí ó dára jù ń dènà Alzheimer.

Àwọn àṣà oorun wo ni ó lè ṣèrànwọ́?

Àwọn àgbàlagbà nílò nǹkan bí wákàtí 7 sí 9 oorun lálẹ́, bí àwọn àgbàlagbà míràn, gẹ́gẹ́ bí National Institute on Aging (NIA) ti sọ. Àwọn ìmọ̀ràn rẹ̀ pẹ̀lú:

• Ẹ tẹ̀lé àkókò déédéé. Ẹ lọ sùn kí ẹ sì jí ní àkókò kan náà lójoojúmọ́, kódà ní òpin ọ̀sẹ̀.
• Ẹ ṣe ìṣe ìdákẹ́ kí ẹ tó sùn. Ẹ kàwé, ẹ gbọ́ orin tí ó tuni lára tàbí kí ẹ wẹ̀ pẹ̀lú omi gbígbóná díẹ̀ kí ẹ tó sùn.
• Ẹ jẹ́ kí yàrá ìsùn tuni lára, kí ó má gbóná jù tàbí tutù jù.
• Ẹ dín kaféènì kù ní ìrọ̀lẹ́. Kọfí, tíì, ohun mímu onígáàsì àti ṣokoléètì lè mú kí ẹ jí.
• Ẹ yẹra fún ọtí, kódà ní ìwọ̀n díẹ̀, NIA gbà yín nímọ̀ràn.
• Ẹ yẹra fún oúnjẹ ńlá láàrin wákàtí méjì sí mẹ́ta ṣáájú àkókò ìsùn, àti ohun mímu púpọ̀ ní ìrọ̀lẹ́.
• Ẹ ṣe eré ìdárayá déédéé, ṣùgbọ́n kì í ṣe láàrin wákàtí 3 ṣáájú ìsùn. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí eré ìdárayá.
• Ẹ pa àwọn ẹ̀rọ ojú àfihàn (screens) mọ́ kúrò nínú yàrá ìsùn. NIA dábàá pé kí ẹ má wo tẹlifíṣọ̀n tàbí lo kọ̀ǹpútà, fóònù tàbí tábìlẹ́ẹ̀tì níbẹ̀.
• Ẹ yẹra fún oorun ìrọ̀lẹ́ tàbí alẹ́ bí ẹ bá lè.

Àwọn ìṣòro oorun nínú dementia

Àwọn àyípadà nínú oorun wọ́pọ̀ nínú dementia. NIA ṣe àtòjọ sísùn púpọ̀ tàbí kéré jù, jíjí ní ọ̀pọ̀ ìgbà ní òru, àti sísùn púpọ̀ ní ọ̀sán. Ó tún ṣàpèjúwe àìsinmi ìrọ̀lẹ́ (sundowning): àìsinmi, ìbínú tàbí ìdàrúdàpọ̀ tí ó bẹ̀rẹ̀ tàbí tí ó pọ̀ sí i bí ìmọ́lẹ̀ ọjọ́ ti ń rẹ̀.

Àwọn ìmọ̀ràn olùtọ́jú láti NIA pẹ̀lú:

1. Ẹ gba ìmọ́lẹ̀ ọjọ́ àti ìmúlẹ̀ ní kùtùkùtù. Ẹ jáde sí ìta tàbí kí ẹ jókòó nítòsí fèrèsé ní ọ̀sán, kí ẹ sì ran ẹni náà lọ́wọ́ láti ṣe nǹkan lójoojúmọ́. Ìmọ́lẹ̀ tí ó mọ́lẹ̀ lè ṣèrànwọ́ láti tún aago ara ṣe.
2. Ẹ ṣètò àwọn ìgbòkègbodò tí ó nílò agbára fún òwúrọ̀. Ẹ gbìyànjú wíwẹ̀ ní òwúrọ̀ tàbí jíjẹ oúnjẹ tí ó tóbi jù ní ọ̀sán.
3. Ẹ jẹ́ kí oorun ọ̀sán kúrú kí ó sì wà ní kùtùkùtù. Ẹ dín gbígbé oorun kù ní ìrọ̀lẹ́.
4. Ẹ jẹ́ kí alẹ́ dákẹ́. Ẹ dín ìmọ́lẹ̀ kù, ẹ dín ariwo kù, kí ẹ sì ṣe orin tí ó tuni lára bí ẹni náà bá gbádùn rẹ̀. Ìtọ́sọ́nà wa lórí àìsinmi ìrọ̀lẹ́ ní àwọn èrò síwájú sí i.
5. Ẹ ní ìṣe àkókò ìsùn tí ó dúró ṣinṣin. Kíkà sókè ní àkókò kan náà lálẹ́ kọ̀ọ̀kan jẹ́ àpẹẹrẹ NIA kan. Ìṣe ojoojúmọ́ tí ó dúró ṣinṣin tún ń ṣèrànwọ́.
6. Ẹ dín kaféènì àti ọtí kù.
7. Ẹ lo iná kékeré alẹ́ nínú yàrá ìsùn, ọ̀nà àbáwọlé àti ilé ìwẹ̀.

Fún jíjí ní òru, àwọn ìmọ̀ràn ààbò ilé NIA pẹ̀lú iná kékeré alẹ́ tàbí àwọn ohun èlò ìmọ̀lára ìmọ́lẹ̀ aládàáṣe, ọ̀pá ìdìmú ní ilé ìwẹ̀, tẹ́ẹ̀pù aláwọ̀ dídán ní etí àwọn àtẹ̀gùn, àti oògùn tí a tọ́jú sí ibi tí a tì.

Ìgbòkègbodò kúkúrú, ìdákẹ́jẹ́ ní ìrọ̀lẹ́ lè ràn yín méjèèjì lọ́wọ́ láti rọ̀. Ẹ gbìyànjú ìdúró Calm Breathing tí ó lọ́ra tàbí àwọn Conversation Cards díẹ̀ tí ó tuni lára. Ẹ fi ohunkóhun tí ó ń gbé ọkàn sókè sílẹ̀ ní ìsúnmọ́ ìsùn, kí ẹ sì dáwọ́ dúró nígbàkigbà tí ẹni náà bá ti tó.

Oorun tí ó ń já wó àwọn olùtọ́jú lulẹ̀ pẹ̀lú. Ìtọ́sọ́nà ìtọ́jú ara ẹni olùtọ́jú wa bo àwọn ọ̀nà láti rí ìsinmi àti ìrànlọ́wọ́.

Kí ni nípa sleep apnea?

Sleep apnea ń fa ìdúró kúkúrú nínú mímí nígbà oorun, nígbà púpọ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà lálẹ́. NIA sọ pé bí a kò bá tọ́jú rẹ̀, ó lè yọrí sí àwọn ìṣòro bíi ẹ̀jẹ̀ ríru, àrùn ọpọlọ lójijì (stroke) tàbí pípàdánù ìrántí. Àwọn àmì pẹ̀lú ìmí pípariwo lákòókò oorun (snoring) àti ìdààmú oorun ní ọ̀sán, ọ̀pọ̀ ènìyàn kò sì mọ̀ pé àwọn ní i. Lancet Commission ṣàpèjúwe àtúnyẹ̀wò àwọn ìwádìí 11 nínú èyí tí àwọn tí ó ní sleep apnea ní ewu dementia tí ó ga ní nǹkan bí 43%. Díẹ̀ nínú àwọn ìwádìí wọ̀nyẹn ló ṣàyẹ̀wò ìwọ̀n ara, nítorí náà ìsopọ̀ náà kò dájú.

A lè ṣe ìdánimọ̀ sleep apnea kí a sì tọ́jú rẹ̀. NIA sọ pé ẹ̀rọ CPAP máa ń ṣèrànwọ́ fẹ́rẹ̀ẹ́ nígbà gbogbo. Bí ẹ bá tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú ń ṣe ìmí pípariwo lákòókò oorun, tí ó ń dá mímí dúró nígbà oorun, tàbí tí oorun ń gbé e gan-an ní ọ̀sán, ẹ sọ fún dókítà.

Àkíyèsí nípa àwọn oògùn oorun

A kì í fúnni ní ìmọ̀ràn nípa àwọn oògùn oorun tàbí èròjà afikún. NIA sọ pé àwọn oògùn oorun lè ṣèrànwọ́ fún àkókò kúkúrú ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe ìwòsàn fún àìlè sùn (insomnia). Ó tún sọ pé àwọn oògùn kan tí a ń fún láti ran àwọn tí ó ní Alzheimer lọ́wọ́ láti sùn lè mú ewu orí yíyí, ìṣubú àti ìdàrúdàpọ̀ pọ̀ sí i. Ẹ má bẹ̀rẹ̀, dáwọ́ dúró tàbí yí oògùn oorun kankan padà, pẹ̀lú àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ oorun tí a lè rà láìsí ìwé oògùn, láìbá dókítà tàbí oníṣègùn oògùn (pharmacist) sọ̀rọ̀.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Ẹ lọ rí dókítà bí ẹ bá tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú bá ń rẹ̀ nígbà gbogbo, tí ó ní ìṣòro oorun ní ọ̀pọ̀ òru, tí ó ń ṣe ìmí pípariwo lákòókò oorun, tàbí tí ó ní ìdúró nínú mímí ní òru. Bí àwọn ìṣòro oorun nínú dementia bá ń tẹ̀síwájú, NIA gbà yín nímọ̀ràn láti wá ìmọ̀ràn ìṣègùn. Àyẹ̀wò lè rí àwọn ìdí bíi ìrora, ìṣòro oorun míràn, àìsàn tàbí àbájáde oògùn. Ìdàrúdàpọ̀ lójijì, tàbí àyípadà lójijì nínú oorun pẹ̀lú ìdàrúdàpọ̀, nílò ìtọ́jú kíákíá. Ẹ ka ìgbà tí ó yẹ kí ẹ rí dókítà.

Ojú-ìwé yìí jẹ́ ìmọ̀ gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa.