Walitti dhufeenya hawaasaa fi dementia: kophummaa

Namoonni waliin jiraachuuf uumamaniiru, kunis umuriin hin jijjiiramu. Qorannoon kophummaa fi addaan ba’uu hawaasaa umurii booda balaa dementia ol-aanaa, akkasumas dhukkuba onnee fi gaddaa wajjin wal-qabsiisa. Qorannoon amma kun qooda isaa sababaa fi bu’aa akka ta’e himuu hin danda’u. Fuulli kun ragaan maal akka agarsiisu, karaa hojii irra oolu walitti dhufeenya eeguuf, fi hojiiwwan waliin hojjetaman maaliif namoota amma dementia wajjin jiraataniif baay’ee barbaachisaa akka ta’e ibsa.

Kophummaa fi addaan ba’uun dementia wajjin wal-qabataa?

Eeyyee, qorannoon baay’een isaan wal-qabsiisa, ta’us kallattiin isaa guutummaatti ifa miti. Komishiniin Lancet bara 2024 addaan ba’uu hawaasaa umurii booda wantoota balaa jijjiiramuu danda’an 14 keessaa tokko ta’ee tarreessa. Cuunfaan UCL waa’ee gabaasaa addunyaa guutuu keessatti dhibbantaa 5 haala dementia taasisa.

Wanta ragaan agarsiisu:

• Quunnamtii xiqqaa, balaa ol-aanaa. Komishiniin sakatta’iinsa lama quunnamtii hawaasaa yeroo xiqqaa dementia ol-aanaa wajjin wal-qabsiise ibsa. Tokko balaa dhibbantaa 57 ol-aanaa, kaan immoo dhibbantaa 18 argate.
• Kophummaa illee. Kophummaan, miira addaan citaa ta’uu, sakatta’iinsa baay’ee keessatti balaa dementia ol-aanaa wajjin wal-qabate.
• Yaada Surgeon General. Caamsaa 2023 keessa, Surgeon General US gorsa waa’ee kophummaa fi addaan ba’uu baase. Kophummaan fi addaan ba’uun yeroo dheeraa maanguddoota keessatti balaa dementia dhibbantaa 50 ta’u dabaluu danda’a jedha. Akkasumas walitti dhufeenya hin gaarreef dhukkuba onnee dhibbantaa 29 fi dhukkuba sammuu (stroke) dhibbantaa 32 ol-aanaa wajjin wal-qabsiise.
• Hammam baratamaa dha. Gabaasni National Academies Ameerikaanota umurii 65 fi isaa ol hawaasa keessa jiraatan keessaa dhibbantaa 24 hawaasaan addaan ba’uu argate.

Of eeggannoo barbaachisaa: Komishiniin Lancet namoonni yeroo jalqabaa dementia, osoo hin murtaa’in dura, hojiiwwan hawaasaa hir’isuu akka danda’an jedha. Kun jechuun walitti dhufeenyi kun tokko tokko dementia nama of fageessisuu irraa ta’uu danda’a, of fageessuu qofa balaa dabaluu irraa miti. Ragaan kanaa hundi kan dhufe qorannoo hubannaa (observational) irraa dha.

Kophummaa fi addaan ba’uu gidduu garaagarummaan maali?

National Institute on Aging (NIA) akkas ibsa. Addaan ba’uun hawaasaa jechuun quunnamtii hawaasaa muraasa ykn namoota idilee wal-quunnamuuf muraasa qabaachuu dha. Kophummaan miira rakkisaa kophaa ykn addaan citaa ta’uu dha. Namni tokko gammachuun kophaa jiraachuu danda’a, namni biraa immoo kutaa guutuu keessatti kophaa ta’uu danda’a.

NIA wantoota lamaanuu balaa dabalan tarreessa:

• Rakkoo dhaga’uu ykn ilaaluu
• Naannoo deemuuf rakkoo, ykn geejjiba dhabuu
• Kophaa jiraachuu, ykn dhabama guddaa akka du’a abbaa manaa ykn hojii dhaabuu
• Jijjiirama yaadannoo ykn yaadaa
• Nama jaallatamu dhukkubsatu kunuunsuu
• Dhimma maallaqaa ykn gufuu afaanii

Dhaga’uun wanta guddaa dha. NIA namoonni gaariitti hin dhaga’iin haasaan isaan dhiphisuu ykn qaanessuu waan danda’uuf of fageessuu danda’u jedha. Qajeelfama dhaga’uu fi fayyaa sammuu keenya qorannoo dhaga’uu fi meeshaa dhaga’uu doktora male bitamu (over-the-counter) ibsa.

Karaa hojii irra oolu walitti dhufeenya eeguuf

NIA yaada baay’ee gorsa. Tokko ykn lama isinitti mijaa’u filadhaa:

• Quunnamtii idilee sagantaa baasaa. Yeroo murtaa’e guyyaa ykn torbaan bilbiluu, barreessuu, imeelii ykn kaartii maatii, michoota ykn ollaa wajjin erguu.
• Waamicha viidiyoo ykn smart speaker fayyadamaa. Yoo teknooloojiin haaraa ta’e, mana kitaabaa hawaasaa fi wiirtuun hawaasaa baay’een barnoota kennu. Qajeelfama bilbilaa fi viidiyoo keenya ilaalaa.
• Wanta tokko makamaa. Barnoota, hawaasa amantii, garee adeemsa ykn gahee tola-ooltummaa quunnamtii fi kaayyoo isin kenna.
• Jaalala durii deebisaa ykn haaraa namoota biraa wajjin barachuu.
• Namoota wajjin socho’aa. Michuu ykn garee wajjin shaakalaa. Qajeelfama shaakalaa keenya filannoo laafaa qaba.
• Bineensa mana yaadaa yoo kunuunsuu dandeessan.
• Tajaajila naannoo fayyadamaa. Wiirtuu maanguddootaa, dhaabbata maanguddootaa naannoo fi lakkoofsa gargaarsa dementia biyya keessanii sagantaa fi geejjiba isin agarsiisuu danda’u.

Hojiiwwan waliin hojjetaman dementia keessatti maaliif barbaachisoo dha?

Namni amma dementia wajjin jiraatuuf, walitti dhufeenyi gammachuu, tasgabbii fi dabalamuu irratti, balaa hir’isuu irratti miti. Komishiniin Lancet hojiiwwan namoonni dementia qaban gammachuu fi kaayyoo akka eegan gargaaru jedha. Alzheimer’s Association hojiiwwan qulqullina jireenyaa dabaluun alatti, amala akka naannoo deemuu ykn jeequmsa hir’isuu akka danda’an jedha. NIA namoonni Alzheimer qaban socho’uu fi wanta jaallatan gochuu akka barbaadan dabala.

Yaadonni gaarii hojjetan:

1. Suuraa waliin ilaalaa. Kaartii haasaa affeerraa banaa, gaaffii qormaataa male, akka “Waa’ee … naaf himi” dhiyeessa. Qajeelfama yaadannoo keenya ilaalaa.
2. Cinaa cinaa taphadhaa. Lamaan suuraa suuraawwan mul’ataa akka turan godha, sa’aatii fi qabxii hin qabu, kanaafuu dhiibbaan hin jiru. Qajeelfama keenya akkamitti waliin akka taphattan gorsa qaba.
3. Suuraa maatii fayyadamaa. Lamaan suuraa maatii suuraawwan isin filattan taphaa wal-fakkeessuutti jijjiira, suuraawwan sunis meeshaa keessan irra turu.
4. Namoota walitti fidaa. Bingoo suuraa walgahii maatii fi gareewwan mana kunuunsaa ni hojjeta.
5. Muuziqaa, hojii mana ykn dhaabbii biqiltuu qooddadhaa. Hojiiwwan muuziqaa, hojii manaa fi tarree keenya guutuu yaada hojii ilaalaa.
6. Daawwannaa salphisaa. Qajeelfama daawwannaa keenya daawwannaa gabaabaa fi tasgabbaa’aa hundaaf gaarii ta’e ibsa.

Xiqqoo fi tasgabbaa’aa godhaa. Kutaan callisaan nama tokko ykn lama wajjin yeroo baay’ee garee guddaa caalaa gaarii dha. Yoo namni sun dadhabe ykn fedhii dhabe, dhaabuun sirrii dha. Shaayii waliin dhugaa taa’uunis bu’aa gaarii dha.

Namni dementia wajjin kophaa jiraatuuf, NIA nama amanamaa yeroo hunda daawwachuu ykn viidiyoo waamuu danda’u fi quunnamtii hatattamaa ta’uu danda’u argachuu gorsa. Akkasumas kaafee yaadannoo (memory café) naannoo keessa jiru, iddoo hawaasaa tasgabbaa’aa namoota yaadannoo dhabaniif fi maatii isaaniitiif, caqasa.

Kunuunsitoonni illee ni kophaa’u

NIA nama jaallatamu kunuunsuu wantoota balaa addaan ba’uu keessaa tokko ta’ee tarreessa. Yeroo michummaa mataa keessanii, garee deeggarsaa fi boqonnaaf eegaa. Qajeelfama of kunuunsuu kunuunsitootaa keenya yaada hojii irra oolu qaba.

Doktora haasofsiisaa

Yoo isin ykn nama isin kunuunsitan yeroo baay’ee kophaa’uu ykn addaan ba’uu itti dhaga’ame, doktorattis himaa. NIA namoonni jijjiirama jireenyaa guddaa, akka du’a maatii, akka doktorri suuraa guutuu hubatuuf akka qoodan jajjabeessa. Torban baay’ee gadda itti dhaga’amuun gadda ta’uu danda’a, kunis yaalamuu danda’a. Yoo maanguddoon tokko michoota ykn hojii duraan jaallatan irraa haaraa of fageesse, jijjiiramni kun doktorattis dubbachuu gatii qaba. Mallattoowwan jalqabaa fi yoom doktora ilaaluu dubbisaa.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa odeeffannoo fayyaa keenya ilaalaa.