Nyaata MIND fi Mediterranean fi dementia: qorannoon maal jedha

Nyaanni “sammuuf gaarii” Alzheimer fageessuu akka danda’u dubbisuu dandeessu. Dhugaan isaa gadi-aanaa dha. Haalli nyaataa tokko tokko qorannoowwan namoota yeroo dheeraa hordofan keessatti balaa xiqqaa wajjin wal-qabata, garuu qorannoon gaarii hanga ammaatti faayidaa ifa hin argine. Fuulli kun lamaanuu ibsa, ergasii wanta namoota dementia wajjin jiraatuuf yeroo baay’ee caalaa barbaachisu, gahaa nyaachuu fi dhuguu, akkasumas itti gammaduu, irratti deebi’a.

Kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Nyaata keessan ykn nyaata nama biraa osoo hin jijjiirin dura doktora ykn ogeessa nyaataa galmaa’e waliin mari’adhaa. Beeksisa fayyaa keenya ilaalaa.

Nyaanni Mediterranean fi MIND maali?

National Institute on Aging (NIA) akka kanaan ibsa (NIA waa’ee nyaataa fi Alzheimer):

• Nyaata Mediterranean: firii, kuduraa, midhaan guutuu, baaqelaa, qurxummii fi nyaata galaanaa, akkasumas zayita zeetuunii baay’ee, foon diimaa, hanqaaquu fi mi’aawaa xiqqoo.
• Nyaata MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): nyaata Mediterranean fi nyaata DASH dhiibbaa dhiigaaf walitti makuu dha. Kuduraa, keessumaa kuduraa magariisa baalaa; firii xixiqqoo (berries); midhaan guutuu; baaqelaa; nuts; torban tokkotti yoo xiqqaate al tokko qurxummii; fi zayita zeetuunii of keessatti qaba. Foon diimaa, mi’aawaa, cheese, dhadhaa ykn margarinii, fi nyaata kakaaksame ykn saffisaa daangessa.

Nyaanni kun balaa dementia xiqqeessuu?

Ragaan makaa dha. NIA akka jedhutti, qorannoowwan hordoffii tokko tokko, hunda miti, nyaata Mediterranean fi MIND balaa dementia xiqqaa wajjin, nyaata Dhihaa kan foon diimaa, cooma (saturated fat) fi sukkaara baay’ee qabu wajjin yoo walbira qabamu, wal-qabsiisaniiru.

Komishiiniin Lancet 2024 qorannoo kana bal’inaan sakatta’e (Komishiinii Lancet):

• Gulaalaan qorannoo hordoffii tokko qulqullinni nyaataa ol’aanaan balaa dementia %20 ta’u xiqqaa wajjin wal-qabsiise.
• Xiinxala caalaa guddaa hordoffii sadii nyaata MIND irratti dhiyeenyaan hordofuun balaa xiqqaa wajjin wal-qabsiise.
• Garuu qorannoon Swiidin namoota umrii giddu-galeessaa 28,025 waggaa 20 ta’u hordofe nyaata gorfame lamaanuu ykn nyaata Mediterranean fakkaatu wajjin balaa xiqqaa hin argine.

Qorannoowwan hordoffii sababa fi bu’aa mirkaneessuu hin danda’an. Namoonni akkasitti nyaatan yeroo baay’ee karaa biraanis adda ta’u, akka galii, barnoota, shaakala qaamaa fi kunuunsa fayyaa argachuu. Komishiiniin nyaanni fayyaa qabu kallattiidhaan dementia ittisuu jechuuf ragaan gahaa akka hin jirre murteesse, firii fi kuduraa baay’ee nyaachuu fi nyaata guddaa hojjetame xiqqeessuun haala fayyaa baay’ee ni fayyada, balaa akka ulfaatina qaamaa, dhukkuba shukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa irrattis dhiibbaa qaba. Nyaata tarree isaa wantoota balaa 14 keessatti hin dabalne.

Qorannoon nyaata MIND 2023 maal argate?

Qorannoon isa cimaan hanga ammaatti qorannoo carraadhaan garee qoode kan New England Journal of Medicine keessatti 2023 maxxanfame ture (qorannoo nyaata MIND):

• Eenyuu: ga’eessota umrii 65 fi isaa ol 604, naannoo Chicago fi Boston, rakkoo yaaduu hin qabne, firoottan dhiyoo dementia qaban, ulfaatina ol’aanaa qaban, fi jalqabuuf nyaata fayyaa gadi qabu.
• Maal: waggaa sadiif, walakkaan nyaata MIND hordofe, walakkaan nyaata idilee isaanii. Gareen lamaanuu guyyaatti kaloorii 250 ta’u xiqqeessuuf gaafatamanii, ogeessota nyaataa galmaa’aniin leenjii idilee argatan.
• Bu’aa: bu’aan qormaata yaaduu xiqqoo garee lamaanuu keessatti fooyya’e. Garaagarummaan gareewwan gidduu xiqqaa fi lakkoofsaan barbaachisaa hin turre. Suuraan sammuu illee garee lamaanuu keessatti jijjiirama wal-fakkaataa agarsiise.
• Ulfaatina: gareen lamaan kiiloograamii 5 (pounds 11 ta’u) hir’isan.

Qorannoon maaliif garaagarummaa hin argine ta’a?

Qorattoonni sababoota tokko tokko yaadan. Gareen to’annoo nyaata isaas fooyyessuu danda’a, sababni isaas ulfaatina wal-fakkaatu hir’ise. Qormaata irra deddeebi’uun qofaanis bu’aa fooyyessuu danda’a, namoonni qormaata waliin waan baratuuf. Waggaan sadii gabaabaa ta’uu danda’a. Hirmaattonni baay’een barnoota gaarii qabuu fi dhaloota Awurooppaa turan, kanaaf bu’aan namoota hunda irratti hin hojjetu ta’uu danda’a.

Kanaaf cuunfaan dhugaa kana: nyaanni MIND nyaata kaloorii hir’ise sirrii waggaa sadii keessatti hin moo’ne. Kun nyaachuun fayyaa qabu faayidaa hin qabu jechuu miti. Nyaanni addaa dementia ittisa jedhee eegamuu akka hin qabne jechuu dha.

Nyaata murtaa’aa fi dabalataawwan hoo?

NIA nyaata tokko nyaachuun ykn irraa fagaachuun Alzheimer ykn hir’ina yaaduu umrii wajjin dhufu ittisuu akka danda’u ragaan akka hin jirre jedha. Firii cuquliisaa (blueberries), baala magariisaa fi turmerik hundi qoratamaniiru, ragaa malee. NIA akkasumas vitaamiinii ykn dabalataan tokko illee Alzheimer ittisuu isaa hin mirkanoofne, kaayyoo kanaaf tokko illee hin gorfamu jedha. NIA oomishni Alzheimer ittisuuf gurguraman kan hin mirkanoofne nageenya hin qabaachuu, maallaqa balleessuu, ykn lamaanuu ta’uu danda’a, qoricha ajajame wajjinis wal-qaqqabuu danda’a jedhee akeekkachiisa, kanaaf osoo hin yaalin dura doktora waliin mari’adhaa (NIA waa’ee Alzheimer ittisuu).

Nyaanni akkamitti fayyaa fi gammachiisaa ta’a?

Jaarsolii baay’eef kaayyoon nyaata fayyaa qabu, beekamaa fi gammachiisaa, malee karoora cimaa miti:

• Nyaata isin jaallattan irratti nyaata keessan ijaaraa haala Mediterranean irraa: kuduraa, firii, baaqelaa, midhaan guutuu, qurxummii fi zayita zeetuunii.
• Mi’aawaa jaallattan eegaa. Gammachuu fi fedhii nyaataa barbaachisaa dha, keessumaa umrii booda.
• Namoota waliin nyaadhaa yoo danda’ame. Nyaanni waliin nyaatamu hiriyyummaa gaarii dha.
• Waliin bilcheessaa. Kuduraa dhiqachuu ykn waan okkotee keessa jiru walitti makuun hojii waliin hojjetamu gaarii dha; hojiiwwan mana ilaalaa. Nyaanni maatii jaallatan yaadannoo kaasuu danda’a.

Jaarsoliin doktora osoo hin haasofsiisin kaloorii hir’isuu ykn ulfaatina hir’isuu hin qabani, soomuun balaa dabalataa qaba. Qajeelfama soomuu keenya ilaalaa.

Nama dementia qabu akkamitti nyaachisuu dandeenya?

Namoota dementia wajjin jiraatuuf, gahaa nyaachuu fi dhuguun yeroo baay’ee dhimma ijoo dha. Alzheimer’s Association akka jedhutti, namoonni nyaachuu irraanfachuu, duraan akka nyaatan yaaduu, ykn filannoon isaan dhiibuu danda’u, nyaanni gadi-aanaan mallattoowwan amalaa dabaluu fi ulfaatina hir’isuu danda’a (Alzheimer’s Association waa’ee nyaata fi nyaachuu). Yaadonni kunniin Alzheimer’s Association, NIA fi Alzheimer’s Society irraa dhufu:

1. Nyaata harkaan nyaatamu dhiheessaa. Kutaalee xixiqqaa salphaatti kaafaman, akka cuunfaa sanduuqii, cuunfaa lukkuu, qurxummii, kutaa burtukaana ykn biroqolii aara’aa, namni sun meeshaa nyaataa male of nyaachisuu akka danda’u godhu.
2. Minjaala irratti garaagarummaa fayyadamaa. Jijjiiramni arguu nyaata fi saanii adda baasuu ulfaachisuu danda’a. Saanii ykn koppii adii minjaala hin adii irra kaa’aa. Saanii fi huccuu minjaalaa bifa qabu irraa fagaadhaa.
3. Nyaata tokko ykn lama yeroo tokko dhiheessaa. Saanii guutuun nama dhiibuu danda’a.
4. Yeroo nyaataa tasgabbaa’aa godhaa. Televijiiniin cufaa, minjaala salphisaa, yeroo gahaa kennaa. NIA hin ariifatinaa fi hin dhiibinaa jedha.
5. Nyaata xiqqaa fi nyaata gidduu yeroo yeroodhaan dhiheessaa. NIA yoo namni sun gahaa hin nyaanne nyaata xiqqaa fi yeroo baay’ee, nyaata kaloorii qabu gorsa (gorsa NIA nyaachisuuf).
6. Dhuguuf gargaaraa. Koppii bishaanii xiqqaa ykn dhugaatii biraa guyyaa guutuu dhiheessaa, akkasumas nyaata bishaan baay’ee qabu akka firii, shurbaa, aannan fi dhugaatii kuduraa. Yoo namni sun bishaan hin barbaadne, NIA juusii, bishaan mi’aawaa, shurbaa, aannan, ykn buna ykn shaayii kaffeen hin qabne yaaluu gorsa.
7. Ho’ina ilaalaa. Namni sun nyaanni ykn dhugaatiin baay’ee ho’aa ta’uu hin hubanne.
8. Meeshaa nyaataa fi koppii sirreessaa. Saanii gadi fuuldureessaa, qaanxii (spoon) harka guddaa qabu, fi koppii qabaa qabu nyaachuu salphisuu danda’u. Qulqullina irratti hin yaadda’inaa.
9. Nyaata nyaachuu fi liqimsuuf salphisaa. Nyaata kutaa xixiqqaatti muraa ykn nyaata laafaa dhiheessaa. Yoo namni sun nyaachaa qufaa’e ykn hafuurri isaa cufame, doktora isaanii himaa.
10. Dirqamaan nyaachisuu irraa of qusadhaa. NIA fedhiin nyaataa sadarkaa boodaa Alzheimer keessatti uumamaan hir’ata jedha.

Mallattoowwan doktora himuu qaban

Ulfaatina hir’achuu, nyaata didu, dadhabbii ykn laafina namni sun gahaa hin nyaanne mul’isuu danda’a. Alzheimer’s Society fayya’uu ilkaan ykn ilkaan tolfamaa, gadda, qoonqoo cufamuu fi jijjiirama qorichaa hundi fedhii nyaataa xiqqeessuu danda’a jedha (Alzheimer’s Society waa’ee fedhii nyaataa). Mallattoon bishaan qaamaa dhabuu NIA tarreesse afaan goggogaa, mataa jeeqamuu, onnee saffisaan rurrukutuu fi wanta hin jirre arguu dabalata (NIA waa’ee rakkoo fayyaa idilee).

Doktora haasofsiisaa

Nyaata mataa keessanii ykn nama biraa irratti jijjiirama guddaa osoo hin godhin dura, doktora ykn ogeessa nyaataa galmaa’e waliin mari’adhaa, keessumaa yoo dhukkuba shukkaaraa, dhukkuba kalee, rakkoo liqimsuu, ykn ulfaatina dhiyeenya hir’ate qabaattan. Nama dementia wajjin jiraatuuf, guyyaatti hammam nyaachuu fi dhuguu akka qaban, ogeessi nyaataa ykn dabalataan ni gargaaruu jedhanii gaafadhaa.

Yoo namni hafuurri cufamee, ykn wal-hin-beekuun tasaa, mataa jeequmsa cimaa ykn of wallaaluun mul’ate gargaarsa hatattamaa barbaadaa.