MIND- og Miðjarðarhafsmataræði og vitglöp: Rannsóknir

Þú hefur kannski lesið að „heilavænlegt“ mataræði geti haldið Alzheimer-sjúkdómi í burtu. Raunveruleikinn er hóflegri. Sum mataræði tengjast minni hættu í rannsóknum sem fylgja fólki eftir í tíma, en besta rannsóknin hingað til fann ekki skýran ávinning. Á þessari síðu er útskýrt hvort tveggja og síðan rætt um það sem oftast skiptir mestu máli fyrir einhvern sem þegar lifir með vitglöp: að borða og drekka nóg og hafa ánægju af því.

Þetta eru almennar upplýsingar, ekki læknisráð. Ræddu við lækni eða löggiltan næringarfræðing áður en þú breytir mataræði þínu eða annars aðila. Sjá yfirlýsingu okkar um læknisfræðilegar upplýsingar.

Hvað er Miðjarðarhafs- og MIND-mataræði?

National Institute on Aging (NIA) lýsir þeim þannig (NIA um mataræði og Alzheimer-sjúkdóm):

• Miðjarðarhafsmataræði: mikið af ávöxtum, grænmeti, heilkornum, baunum, fiski og sjávarfangi og ólífuolíu, með litlu af rauðu kjöti, eggjum og sælgæti.
• MIND-mataræði (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): blanda af Miðjarðarhafsmataræði og DASH-mataræði gegn háum blóðþrýstingi. Þar er lögð áhersla á grænmeti, sérstaklega græn laufmikil grænmeti, ber, heilkorn, baunir, hnetur, fisk að minnsta kosti einu sinni í viku og ólífuolíu. Það takmarkar rautt kjöt, sælgæti, ost, smjör eða smjörlíki og steiktan mat eða skyndibita.

Minnka þessi mataræði hættu á vitglöpum?

Gögnin eru misvísandi. NIA segir að sumar, en ekki allar, athuganir hafi tengt Miðjarðarhafs- og MIND-mataræði við minni hættu á vitglöpum samanborið við vestrænt mataræði með meira af rauðu kjöti, mettuðu fitu og sykri.

Lancet-nefndin frá 2024 fór nánar yfir rannsóknirnar (Lancet-nefndin):

• Ein yfirlitsgrein á hóprannsóknum tengdi gott mataræði við um það bil 20% minni hættu á vitglöpum.
• Stærri greining á þremur hópum tengdi það að fylgja MIND-mataræði betur við minni hættu.
• En sænsk rannsókn sem fylgdi 28.025 miðaldra fólki í um 20 ár fann hvorki minni hættu með ráðlögðum mataræðisvenjum né mataræði í anda Miðjarðarhafsins.

Athuganir geta ekki sannað orsakasamband. Fólk sem borðar á þennan hátt er oft einnig ólíkt á annan hátt, til dæmis hvað varðar tekjur, menntun, hreyfingu og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að ekki væru nægar sannanir til að segja að hollt mataræði komi beint í veg fyrir vitglöp, þótt það að borða mikið af ávöxtum og grænmeti og minna af mjög unnum matvælum sé gott fyrir marga þætti heilsunnar og hafi áhrif á áhættuþætti á borð við offitu, sykursýki og háan blóðþrýsting. Hún bætti mataræði ekki við lista sinn yfir 14 áhættuþætti.

Hvað kom í ljós í MIND-mataræðisrannsókninni 2023?

Sterkasta prófið hingað til var slembiröðuð rannsókn sem birt var í New England Journal of Medicine árið 2023 (MIND-mataræðisrannsóknin):

• Hverjir: 604 fullorðnir 65 ára og eldri á svæðinu í kringum Chicago og Boston, án vitrænna vandamála, sem áttu náinn aðstandanda með vitglöp, voru of þungir og höfðu í upphafi óhollara mataræði.
• Hvað: í þrjú ár fylgdi helmingurinn MIND-mataræði og hinn helmingurinn sínu venjulega mataræði. Báðir hópar voru beðnir um að borða um 250 hitaeiningum færra á dag og fengu reglulega ráðgjöf frá löggiltum næringarfræðingum.
• Niðurstaða: niðurstöður hugsunarprófa batnaði lítillega hjá báðum hópum. Munurinn á hópunum var lítill og ekki tölfræðilega marktækur. Heilaskannanir sýndu einnig svipaðar breytingar hjá báðum hópum.
• Þyngd: báðir hópar léttust um það bil 5 kíló (um 11 pund).

Hvers vegna gæti rannsóknin ekki hafa fundið mun?

Rannsakendurnir bentu á nokkrar mögulegar ástæður. Samanburðarhópurinn gæti líka hafa bætt mataræði sitt, þar sem hann léttist svipað mikið. Endurtekin próf geta bætt niðurstöður í sjálfu sér, þegar fólk venst prófunum. Þrjú ár gætu verið of stuttur tími. Flestir þátttakendur voru vel menntaðir og af evrópskum uppruna, svo niðurstöðurnar eiga kannski ekki við alla.

Heiðarlega samantektin er því: MIND-mataræði stóð sig ekki betur en skynsamlegt mataræði með færri hitaeiningum á þremur árum. Það þýðir ekki að hollt mataræði skipti engu máli. Það þýðir að enginn ætti að búast við að tiltekið mataræði komi í veg fyrir vitglöp.

En hvað með tiltekinn mat og fæðubótarefni?

NIA segir að engar sannanir séu fyrir því að það að borða eða forðast tiltekinn mat geti komið í veg fyrir Alzheimer-sjúkdóm eða aldurstengda vitræna hnignun. Bláber, græn laufmikil grænmeti og túrmerik hafa öll verið rannsökuð, án sönnunar. NIA segir einnig að ekkert vítamín eða fæðubótarefni hafi sannað sig við að koma í veg fyrir Alzheimer-sjúkdóm og ekkert þeirra sé mælt með í þeim tilgangi. NIA varar við því að ósannaðar vörur sem seldar eru til að koma í veg fyrir Alzheimer-sjúkdóm gætu verið óöruggar, sóun á peningum eða hvort tveggja, og gætu haft áhrif á lyfseðilsskyld lyf, svo ráðfærðu þig við lækni áður en þú prófar eitthvað slíkt (NIA um forvarnir gegn Alzheimer-sjúkdómi).

Hvernig getur mataræði verið hollt og ánægjulegt?

Fyrir flesta eldri fullorðna er markmiðið matur sem er næringarríkur, kunnuglegur og góður, ekki strangar reglur:

• Settu máltíðir saman úr mat sem þér líkar í anda Miðjarðarhafsmataræðis: grænmeti, ávextir, baunir, heilkorn, fiskur og ólífuolía.
• Haltu í uppáhaldskræsurnar. Ánægja og matarlyst skipta máli, sérstaklega seinna á ævinni.
• Borðaðu með öðrum þegar þú getur. Sameiginlegar máltíðir eru gott félagsskapur.
• Eldið saman. Að þvo grænmeti eða hræra í potti er góð sameiginleg verkefni; sjá heimilisverk. Uppáhaldsuppskrift fjölskyldunnar getur líka vakið endurminningar.

Eldra fólk ætti ekki að minnka hitaeiningar eða léttast án þess að ræða við lækni, og föstur fylgja aukin áhætta. Sjá leiðbeiningar okkar um föstur.

Hvernig getur þú hjálpað manneskju sem lifir með vitglöp að borða vel?

Fyrir fólk sem lifir með vitglöp er að borða og drekka nóg yfirleitt aðal áhyggjuefnið. Alzheimer’s Association bendir á að fólk geti gleymt að borða, haldið að það hafi þegar borðað eða fundið fyrir of miklu vali, og að léleg næring geti aukið hegðunarleg einkenni og valdið þyngdartapi (Alzheimer’s Association um mat og máltíðir). Þessar hugmyndir koma frá Alzheimer’s Association, NIA og Alzheimer’s Society:

1. Bjóðið upp á fingramat. Munnstórir bitar sem auðvelt er að taka upp, eins og brauðbitar, kjúklingabitar, fiskibitar, appelsínubátar eða gufusoðið spergilkál, gera manneskjunni kleift að borða sjálf án hnífapara.
2. Notið andstæður á borðinu. Breytingar á sjón geta gert erfitt að greina mat frá diski. Hvítir diskar eða skálar á mottu í andstæðri lit geta hjálpað. Forðist mynstur á diskum og dúkum.
3. Berið fram einn eða tvo rétti í einu. Fullur diskur getur verið ofviða.
4. Haldið máltíðum rólegum. Slökkvið á sjónvarpinu, haldið borðinu einföldu og gefið góðan tíma. NIA mælir með að flýta sér ekki og þrýsta ekki á.
5. Bjóðið oft upp á litlar máltíðir og snarl. NIA leggur til minni og tíðari máltíðir og orkumikinn snarl ef viðkomandi borðar ekki nóg (ráð NIA um góðar matarvenjur).
6. Hjálpið við að drekka. Bjóðið upp á litla bolla af vatni eða öðrum drykkjum yfir daginn, auk matar sem inniheldur mikið vatn eins og ávexti, súpu, mjólkurhristinga og smoothies. Ef viðkomandi vill ekki vatn leggur NIA til að prófa safa, bragðbætt vatn, seyði, mjólk eða kaffí eða te án koffíns.
7. Athugið hitastigið. Manneskja tekur kannski ekki eftir því að matur eða drykkur er of heitur.
8. Aðlagið áhöld og bolla. Skálar í stað diska, skeiðar með stórum haldköstum og bollar með loki geta auðveldað að borða. Ekki hafa áhyggjur af því hvort það sé snyrtilegt.
9. Gerið mat auðveldari að tyggja og kyngja. Skerið matinn í litla bita eða bjóðið upp á mjúkan mat. Ef viðkomandi hóstar eða kýngist illa við að borða, segðu lækninum frá því.
10. Forðist að þvinga mat í fólk. NIA bendir á að matarlyst minnki eðlilega á síðustu stigum Alzheimer-sjúkdóms.

Merki sem segja skal lækni frá

Þyngdartap, neitun um mat, þreyta eða máttleysi geta verið merki um að einhver sé ekki að borða nóg. Alzheimer’s Society bendir á að sárir tennur eða gervitennur, þunglyndi, hægðatregða og breytingar á lyfjum geta öll dregið úr matarlyst (Alzheimer’s Society um matarlyst). Merki um ofþornun sem NIA nefnir eru munnþurrkur, svimi, hraður hjartsláttur og ofskynjanir (NIA um algeng læknisfræðileg vandamál).

Ræddu við lækni

Áður en þú gerir stórar breytingar á mataræði þínu, eða einhvers annars, skaltu ræða við lækni eða löggiltan næringarfræðing, sérstaklega ef þú ert með sykursýki, nýrnasjúkdóm, kyngingarerfiðleika eða nýlegt þyngdartap. Fyrir manneskju sem lifir með vitglöp skaltu spyrja hversu mikið hún ætti að stefna að að borða og drekka á dag og hvort næringarfræðingur eða fæðubótarefni gætu hjálpað.

Leitaðu tafarlausrar aðstoðar ef einhver er að kafna, eða fær skyndilega rugling, mikinn svima eða missir meðvitund. Hringdu í 112 í neyðartilvikum.