MIND- og Miðjarðarhavskostur og demens: Hvat vit vita

Tú hevur kanska lisið, at ein „heilsubetri kostur fyri heilan“ kann halda Alzheimer burtur. Veruleikin er meiri hóvligur. Summir matarvanar vísa samband við lægri vanda í kanningum, sum fylgja fólki yvir tíð, men besta royndin higartil fann ongan greiðan ávinning. Hendan síðan greiðir frá báðum, og vendir síðan aftur til tað, sum vanliga hevur størsta týdningin hjá einum, sum longu livir við demens: at fáa nóg mikið at eta og drekka, og at njóta tað.

Hetta eru almennar upplýsingar, ikki læknaráðgeving. Tos við ein lækna ella skrásettan kostráðgevara, áðrenn tú broytir tín egna kost ella ein annans. Sí okkara læknafráboðan.

Hvat eru Miðjarðarhavskostur og MIND-kostur?

National Institute on Aging (NIA) lýsir teir soleiðis (NIA um kost og Alzheimer):

• Miðjarðarhavskostur: nógv av frukt, grønmeti, fullkorni, baunum, fiski og sjógæti, og ólivuolju, og lítið av reyðum kjøti, eggum og søtum.
• MIND-kostur (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): ein blandingur av Miðjarðarhavskostinum og DASH-kostinum móti høgum blóðtrýsti. Hann leggur dent á grønt, serliga grønar laufgrønsakir; ber; fullkorn; baunir; nøtir; fisk minst einaferð um vikuna; og ólivuolju. Hann avmarkar reyðt kjøt, søtt, ost, smør ella margarin, og feitan ella skjótmát.

Lækka hesir kostir vandan fyri demens?

Prógvini vísa ymiskt. NIA sigur, at onkrar, men ikki allar, kanningar, sum fylgja fólki yvir tíð, hava víst samband millum Miðjarðarhavskost og MIND-kost og lægri vanda fyri demens samanborið við ein vesturlendskan kost við meira av reyðum kjøti, mettaðum feitti og sukri.

Lancet-nevndin frá 2024 tók granskingina nærri til viðgerðar (Lancet-nevndin):

• Ein samandráttur av bólkakanningum fann samband millum høgan kostgóðsku og umleið 20 % lægri vanda fyri demens.
• Ein størri greining av trimum bólkum fann samband millum, at fólk hildu MIND-kostin betur, og lægri vanda.
• Men ein svensk kanning, sum fylgdi 28.025 miðaldrandi fólki í umleið 20 ár, fann ongan lægri vanda hvørki við tilmældum kostum ella við Miðjarðarhavslíknandi kosti.

Kanningar, sum fylgja fólki yvir tíð, kunnu ikki prógva orsøk og ávirkan. Fólk, sum eta á henda hátt, eru ofta ymisk á aðrar mátar eisini, til dømis tá tað snýr seg um inntøku, útbúgving, rørslu og atgongd til heilsuhjálp. Nevndin kom til ta niðurstøðu, at ikki nóg nógv prógv eru til at siga, at heilsubetri kostur beinleiðis fyribyrgir demens, hóast tað er gott fyri nógvar heilsustøður at eta nóg mikið av frukt og grønmeti og minni av sera viðgjørdum matvørum, og hetta ávirkar vandar sum yvirvekt, sukursjúku og høgt blóðtrýst. Nevndin tók ikki kost við á sín lista yvir 14 vandar.

Hvat fann MIND-kostroyndin í 2023?

Sterkasta royndin higartil var ein tilvildarlig roynd, sum kom út í New England Journal of Medicine í 2023 (MIND-kostroyndin):

• Hvør: 604 vaksin, 65 ár og eldri, í økjunum kring Chicago og Boston, uttan trupulleikar við hugsanarmegi. Tey høvdu ein nærskyldan við demens, vóru yvirvektig og høvdu ein minni heilsugóðan kost frá byrjan.
• Hvat: í trý ár fylgdu helmingurin MIND-kostinum og helmingurin sínum vanliga kosti. Báðir bólkar vórðu biðnir um at eta umleið 250 færri kaloríur um dagin og fingu regluliga vegleiðing frá skrásettum kostráðgevarum.
• Úrslit: úrslitini á hugsanarroyndum vórðu eitt sindur betri í báðum bólkum. Munurin millum bólkarnar var lítil og ikki hagfrøðiliga týðandi. Heilarannsóknir vístu eisini líknandi broytingar í báðum bólkum.
• Vekt: báðir bólkar mistu umleið 5 kilogramm (umleið 11 pund).

Hví fann royndin møguliga ongan mun?

Granskararnir vístu á fleiri orsøkir. Samanberingarbólkurin broytti kanska eisini sín kost, tí hann misti líka nógv í vekt. Endurtikin roynding kann í seg sjálvum geva betri úrslit, tá fólk venja seg við royndirnar. Trý ár kunnu vera ov stutt. Tey flestu luttakararnir høvdu góða útbúgving og vóru av evropeiskum uppruna, so úrslitini kunnu ikki nýtast til øll.

Sostatt er ærligi samandrátturin: MIND-kosturin stóð seg ikki betur enn ein skynsamur kostur við færri kaloríum í trý ár. Tað merkir ikki, at heilsugóður kostur er til einkis. Tað merkir, at eingin eigur at vænta, at ein ávísur kostur kann fyribyrgja demens.

Hvat við ávísum matvørum og kostískoytum?

NIA sigur, at einki prógv er fyri, at tað at eta ella lata vera við ávísum mati kann fyribyrgja Alzheimer ella aldurstengda minking av hugsanarmegi. Bláber, laufgrønsakir og gurkumei eru øll kannað, uttan prógv. NIA sigur eisini, at einki vitamin ella kostískoyti er prógvað at fyribyrgja Alzheimer, og einki verður tilmælt til tað endamál. NIA varar við, at óprógvaðar vørur, sum verða seldar fyri at fyribyrgja Alzheimer, kunnu vera vandamiklar, vera eitt spell av peningi, ella bæði, og tær kunnu órógva fyriskipað heilivág. Tos tí við ein lækna, áðrenn tú roynir nakað (NIA um at fyribyrgja Alzheimer).

Hvussu kann tað at eta vera heilsugott og hugnaligt?

Hjá teimum flestu eldri vaksnum er málið matur, sum er nørandi, kendur og hugnarligur, ikki ein strangur ætlan:

• Ger máltíðir úr matvørum, tú dámar, úr Miðjarðarhavsmynstrinum: grønt, frukt, baunir, fullkorn, fiskur og ólivuolju.
• Halt fast um yndisrættirnar. Gleði og maturlyst hava týdning, serliga seinni í lívinum.
• Et saman við øðrum, tá tú kanst. Felags máltíðir geva gott felagsskap.
• Ger mat saman. At vaska grønt ella róra í einum grýtu er ein góð felags virksemi; sí arbeiði í húsinum. Ein yndis familjuuppskrift kann eisini vekja minni.

Eldri vaksin eiga ikki at skerja kaloríur ella missa vekt uttan at tosa við ein lækna, og fasta ber eyka vandar við sær. Sí okkara leiðbeining um føstu.

Hvussu kanst tú hjálpa einum, sum livir við demens, at eta væl?

Hjá fólki, sum livir við demens, er tað vanliga høvuðsstøðan, at tey fáa nóg mikið at eta og drekka. Alzheimer’s Association vísir á, at fólk kunnu gloyma at eta, halda, at tey longu hava etið, ella kenna seg yvirhildin av valmøguleikum, og at vánaligur føðsludrykkur kann gera atferðartrupulleikar verri og elva til vektmiss (Alzheimer’s Association um mat og at eta). Hesar hugskotini koma frá Alzheimer’s Association, NIA og Alzheimer’s Society:

1. Bjóða smábitar, sum lætt er at halda um. Smábitar, sum lætt er at taka upp, sum sandwichesbitar, høsnabitar, fiskapinnar, appilsinbitar ella dampað brokkoli, lata ein eta sjálvan uttan bestikk.
2. Brúka litmun á borðinum. Broytingar í sjónini kunnu gera tað torført at skilja mat frá tallerki. Hvítir tallerkar ella bollar á einum undirleggi við góðum litmuni kunnu hjálpa. Lat vera við mynstur á tallerkum og dúkum.
3. Bjóða ein ella tveir matvørur um gangan. Ein fullur tallerkur kann kenna ovurstórur.
4. Halt máltíðirnar róligar. Sløkk fyri sjónvarpinum, halt borðið einfalt, og gev nógva tíð. NIA mælir til ikki at skunda sær ella trýsta.
5. Bjóða smáar máltíðir og millummál ofta. NIA mælir til smærri og tíðari máltíðir og millummál við nógvum kaloríum, um tann, tú røktir, ikki etur nóg mikið (NIA ráð um at eta væl).
6. Hjálp við at drekka. Bjóða smá gløs av vatni ella øðrum drykkjum yvir dagin, og eisini matvørur við nógvum vatni sum frukt, súpan, mjólkarøðrar og smoothie. Um tann, tú røktir, ikki vil hava vatn, mælir NIA til at royna saft, bragðbætt vatn, kjøtsoð, mjólk ella koffeinfrían kaffi ella te.
7. Kanna hitan. Ein leggur kanska ikki til merkis, at matur ella ein drykkur er ov heitur.
8. Tilpassa bestikk og kopp. Bollar í staðin fyri tallerkar, skeiðir við stórum handtøkum og koppir við loki kunnu gera tað lættari at eta. Hugsa ikki um, um tað ikki er pent.
9. Ger matin lættari at tyggja og kyla. Skera matin í smáar bitar ella bjóða bleytan mat. Um tann, tú røktir, hóstar ella setur í hálsin, tá tey eta, sigur so frá til læknanum.
10. Lat vera við at noyða mat í ein. NIA vísir á, at matarlystin av sær sjálvum minkar í seinastu stigunum av Alzheimer.

Tekin, sum tú eigur at siga læknanum frá

Vektmiss, at ein noktar at eta, móðuleiki ella veikleiki kunnu vera tekin um, at onkur ikki fær nóg mikið at eta. Alzheimer’s Society vísir á, at pína í tonnum ella gebissi, tunglyndi, hart lív og broytingar í heilivági øll kunnu minka matarlystina (Alzheimer’s Society um matarlyst). Tekin um væskutrot, sum NIA nevnir, eru turrur munnur, svimbul, skjótur hjartsláttur og sjónvillur (NIA um vanlig heilsutrupulleikar).

Tos við ein lækna

Tos við ein lækna ella skrásettan kostráðgevara, áðrenn tú ger stórar broytingar í tínum egna kosti, ella hjá øðrum, serliga um tú hevur sukursjúku, nýrasjúku, trupulleikar við at kyla ella nýliga hevur mist vekt. Um onkur livir við demens, spyr, hvussu nógv tey eiga at royna at eta og drekka hvønn dag, og um ein kostráðgevari ella kostískoyti kunnu hjálpa.

Fá bráðfeingis hjálp, um onkur setur í hálsin, ella um onkur brádliga verður ringur við, fær sterkan svimbul ella dettur í svim.