MIND ani Mediterane dɛgɛ, ani dementia: Ɲɛfɔ minnu b'a fɔ

I b’a men ko « dɛgɛ min bɛ hakili ɲɛ » bɛ Alzheimer ban. Tiɲɛ bɛ a ye ko a bɛ ɲɛ kosɛbɛ. Dɛgɛ dɔw bɛ ɲɛ ka sɔrɔ mɔgɔw ka kalan minnu bɛ tulo kɔnɔ, nka sabatilen ɲɛfɛ min tɛmɛ kɔnɔ, o ma ɲɛ kosɛbɛ jira. Nin lakɔlidɛ bɛ kuma o ɲɛ, ani bɛ kuma dementia la mɔgɔ ka dɛgɛ ni ka ji ka ca, ani ka o ɲɛ ka fɛn ɲɛ.

Nin ye kunnafoni ye, a tɛ dɔkitɔrɔ ka ɲɛfɔ ye. I ka dɔkitɔrɔ walima dɛgɛ ɲɛfɔla ni ɲɛ ka kuma, i ka dɛgɛ wala a ka dɛgɛ yɛrɛ ka kɛ sani. I bɛ se ka a ɲɛ kɛlɛ ɲɛfɔ ma.

Mediterane ni MIND dɛgɛw ye mun ye?

National Institute on Aging (NIA) bɛ olu lakodon cogo min na (NIA on diet and Alzheimer’s):

• Mediterane dɛgɛ: ɲɛnafɛn caman, ɲɛ jɔnjɔn, ɲɛ nɔgɔnnin, lalɛmɛn, ɲɛ ni fɛn-tɔ, ani olive jiri, ni sɛnɛ bɛ kɔnɔ dɔgɔ, ni ɲɛ ani sukaro dɔgɔ.
• MIND dɛgɛ (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Mediterane dɛgɛ ni DASH dɛgɛ ta ɲɛ, o tɔgɔ bɛ tiɲɛ ka tansan kɔnɔ. A bɛ ɲɛnafɛn, ɲɛ nɔgɔnnin kosɛbɛ, baga kɔnɔ fɛn-tɔ, ɲɛ jɔnjɔn, ɲɛ nɔgɔnnin, nɛnɛ, lalɛmɛn, ani olive jiri ta. A bɛ sɛnɛ bɛ kɔnɔ, sukaro, fromage, butɛri walima margarine, ani fɛn-tɔ ni fɛn-tɔ dɔ minnu bɛ kɛ kɔrɔ ni tiɲɛ ye, olu ta dɔgɔ.

Dɛgɛ nin bɛ dementia ka tɛmɛ dɔgɔ wa?

Kalan ɲɛfɔlaw ma ɲɛ kosɛbɛ. NIA ko kalan ɲɛfɔlaw dɔw bɛ jira ko Mediterane ni MIND dɛgɛ bɛ ɲɛ ka dementia sɔrɔ dɔgɔ, nka tɔw ma o jira. Olu ka ɲɛfɔ bɛ ɲɛ ko sɛnɛ bɛ kɔnɔ caman, sukaro caman ni tiɲɛ caman bɛ dɛgɛ ye ka dementia kɔrɔ ka ɲɛ.

Lancet Commission sanga 2024 la ka kalan ɲɛfɔ caman ɲɛ (Lancet Commission):

• Kalan ɲɛfɔ dɔ min ka mɔgɔ minnu bɛ tulo kɔnɔ, olu ka dɛgɛ ɲɛ bɛ ɲɛ ka dementia sɔrɔ 20% dɔgɔ.
• Kalan ɲɛfɔ dɔ bɔnin min ka ɲɛfɔ sabatilen saba la, o ka MIND dɛgɛ ɲɛ bɛ ɲɛ ka dementia sɔrɔ dɔgɔ.
• Nka Swedi kalan dɔ min ka mɔgɔ 28,025 tulo, ni sanga 20 kɔfɛ ka tɛmɛ kɔnɔ, o ma dementia dɔgɔya jira, dɛgɛ wala Mediterane dɛgɛ kɔfɛ.

Kalan ɲɛfɔlaw tɛ se ka jira ko fɛn bɛ fɛn ka sababu ye. Mɔgɔ minnu bɛ dɛgɛ nin cogo la, u bɛ fɛn wɛrɛ kɔnɔ ni u ye, i ko wari, kalan, ɲɛ ni dɔkitɔrɔ ka dɛmɛ sɔrɔli. Commission ko dɛgɛ ɲɛfɛn tɛ ko ni dɛ ka dementia ma se ka kɛ ko ye, nka ɲɛnafɛn ni fɛn-tɔ caman, ani fɛn-tɔ dɔgɔ min ka bɔra fɛn caman, olu bɛ ɲɛ kɛ ko caman bɛ ɲɛ, ani olu bɛ ɲɛ ka sababu dɔw kɔnɔ i ko sukaro, tansan ni tiɲɛ kɔrɔ. Commission ma dɛgɛ sɔrɔ 14 sababu ka dɔ la.

MIND dɛgɛ sabatilen kɛlɛ min ye sanga 2023 la, o ye mun jira?

Kɛlɛ min ka ɲɛ ka ca fɔlɔ, o ye sabatilen kɛlɛ dɔ ye min bɔra New England Journal of Medicine la sanga 2023 la (MIND diet trial):

• Mɔgɔ minnu: mɔgɔ 604 minnu ka se sanga 65 ka tɛmɛ, Chicago ni Boston sigiyɔrɔw la, minnu tɛ hakili kɔnɔ kɛ, minnu ka sɔgɔsɔgɔ dementia ye, minnu ka kilo caman ka tɛmɛ, ani minnu ka dɛgɛ tɛ ɲɛ kosɛbɛ fɔlɔ.
• Min kɛra: sanga saba kɔnɔ, mɔgɔ tilala ka MIND dɛgɛ kɛ, tilala tɔw ka u ka dɛgɛ ye ko min bɛ kɛ a ka bɔ. U bɛɛ ye ko u ka kalori 250 dɔgɔ ka tɛmɛ kɔnɔ don, ani dɛgɛ ɲɛfɔlaw bɛ u ka kɛlɛ bɛ.
• Sɔrɔli: hakili kɔrɔ ɲɛfɛ ye ka ɲɛ tɔ u bɛɛ kɔnɔ, nka dɛgɛ ka tɔɔrɔ ye ka dɔgɔ ani a tɛ ɲɛfɛ dɔ kɛ. Brain scan kɔrɔ fana ɲɛ ye u bɛɛ kɔnɔ.
• Kilo: dɛgɛ ka bɔ, u bɛɛ kilo 5 bɛ se ka ɲɛ ka sɔrɔ (sanni 11 pound ye).

Mun na sabatilen kɛlɛ man sɔrɔ tɔɔrɔ?

Ɲɛfɔlaw kɛra sababu caman ɲɛ. U ko tilala tɔw ka dɛgɛ kɔfɛ, ka a ye ko u kalori dɔgɔ kɛra kɛlɛ kɔfɛ, nka ɲɛ tɛ. U ko kɛlɛ tuma caman kɛ, o bɛ ɲɛ kɛ tɛmɛ kɔnɔ, bawo mɔgɔw bɛ kɛlɛ dɔ kɛ sɛgɛn, sanga saba ka tɛmɛ dɔ fana bɛ se ka dɔgɔ. Mɔgɔ caman tɛ kalan ka se ka dɔ kɛ dɔ fɛ, u bɛ se ka dɔ ka gɛlɛn, ani u bɛ tiɲɛ kɛ kɔrɔ ni fɛ ye ka kuma.

Dɔ kɛra ka kɛ: MIND dɛgɛ ma tɛmɛ sabatilen kɛlɛ kɔnɔ ka tɛmɛ ka dɛgɛ ka kalori dɔgɔ ta kɔfɛ, sanga saba kɔnɔ. Nin tɛ ko dɛgɛ tɛ fɛn ye. A ye ko mɔgɔ ka se ka dɛgɛ dɔ kɛ ka dementia ma, o tɛ ɲɛ ka kɛ.

Fɛn dɔw ni complément dɔw kɔnɔ bɛ mun na?

NIA ko ɲɛfɔ tɛ ko ni nɔ dɔ ka dɛgɛ wala dɔgɔnɔ bɛ se ka Alzheimer wala hakili dɔgɔya ma sani mɔgɔ ka se. Ni nɔgɔ, lalɛmɛn ani turmeric, olu bɛɛ kalan kɛra, nka ɲɛfɔ tɛ. NIA ko vitamin wala complément dɔ tɛ jirali ko o bɛ se ka Alzheimer ma, ani o tɛ lakodonnen fɛ ka o ko kɛ. NIA ko fɛn minnu tɛ jirali ko u bɛ Alzheimer ma, sanni minnu bɛ wari ka caya, olu bɛ se ka kɛ kɔrɔ walima wari dɔgɔya, ani u bɛ se ka dawa minnu bɛ dɔkitɔrɔ ka ɲɛ ka ban. I ka dɔkitɔrɔ ni ɲɛ ka kuma sani i ka fɛn dɔ ta (NIA on preventing Alzheimer’s).

Ɲɛfɛn bɛ se ka kɛ cogo di ka dɛgɛ ka ɲɛ, ka ɲɛ ka sen fana?

Mɔgɔ kɔrɔba caman bɛ ɲɛ, o ye ka dɛgɛ kɛ fɛn min ka ɲɛ, min ka ca, ani min ka dusu don, o tɛ ko ni kɛlɛ dɔ ye min ka gɛlɛn:

• Dɛgɛ kɛ fɛn minnu ye i ka ɲɛ ye Mediterane dɛgɛ kɔnɔ: ɲɛnafɛn, ɲɛ jɔnjɔn, ɲɛ nɔgɔnnin, lalɛmɛn, ɲɛ ni olive jiri.
• Ka a ka ɲɛ nɔgɔ tɔw ma fɔ. Ɲɛ ni kɛnɛya bɛ mɔgɔ ka dusu ka ca, ni a ka ca kɔrɔ kɔfɛ.
• Mɔgɔ tɔw ni ɲɛ dɛgɛ ni i bɛ se ka o kɛ. Dɛgɛ ni mɔgɔ tɔw ye, o bɛ ɲɛ kɛ dusu ka ɲɛ.
• Dɛgɛ ni mɔgɔ tɔw ye ka kɛ. Ɲɛnafɛn ka ɲɛ ni sɔgɔ kɔnɔ, walima jɔ kɔnɔ ka kuma, ɲɛ kɛ dɔ ye min bɛ kɛ mɔgɔ tɔw ni ɲɛ ye. A bɛ se ka wari ɲɛ kɛlɛ ta ye. Dɛgɛ jɔnjɔn ka ɲɛ min ye ni mɔgɔ ye, o bɛ se ka a ka kuma ka ɲɛ.

Mɔgɔ kɔrɔba tɛ se ka kalori dɔgɔ walima kilo dɔgɔ dɔ kɛ dɔkitɔrɔ ni ɲɛ ka kuma kɔfɛ, ani ka kɔ ka dɛgɛ tɛ kɔnɔ kɔrɔ dɔ kɛ. I bɛ se ka kɔ ka dɛgɛ kalan ɲɛ.

Mun na i bɛ se ka dɛmɛ dementia la mɔgɔ ka dɛgɛ ka ɲɛ?

Dementia bɛ mɔgɔ minnu na, dɛgɛ ni ji ka ca, o ye ko fɔlɔ ye. Alzheimer’s Association ko mɔgɔ bɛ se ka dɛgɛ ka dɛ, a ko a ka dɛgɛ kɛra, walima fɛn caman bɛ a ka hakili ɲɛ, ani dɛgɛ dɔgɔ bɛ se ka a ka kɛlɛ kɔrɔ wa, walima kilo bɛ dɔgɔ (Alzheimer’s Association on food and eating). Nin ɲɛfɛn bɛ bɔ Alzheimer’s Association, NIA ni Alzheimer’s Society ma:

1. Ka fɛn-tɔ kɔrɔ ni tiɲɛ sɔrɔ. Ɲɛ fɛn-tɔ tɛmɛ fɛn-tɔ kɔrɔ, i ko sanbolo jɛnsɔn, sɛnɛ tɔgɔ jɛnsɔn, sɛnɛ tɔgɔ fɛn dɔ, orange ɲɛ, walima nɛnɛ fɛn-tɔ, o bɛ mɔgɔ ka ɲɛ ka a yɛrɛ dɛgɛ ni ɲɛ ta kɛ.
2. Ka ɲɛ ka kɛnɛya sɔrɔ taabolo kɔnɔ. Ɲɛ ka ɲɛ bɛ ɲɛ ka fɛn-tɔ ni tabali ka kɛnɛya dɔgɔ. Sanɲɛ ni taabolo ka ɲɛ, o bɛ se ka dɛmɛ. Fɛn minnu ka kɛnɛya ni gaasi bɛ, o ka ɲɛ tɛ.
3. Ka fɛn-tɔ kelen walima fila kɛ ka ɲɛ ka kɔrɔ. Ɲɛ min bɛ fɛn-tɔ caman kɔnɔ, o bɛ se ka mɔgɔ fɛ ka ɲɛ.
4. Ka waati ɲɛ ka sen. Televiziyɔn bɔ, taabolo ka ɲɛ, ani waati caman di. NIA ko kɔ ka se ka ɲɛ ka mɔgɔ ka dɛgɛ ka gɛlɛn.
5. Ka dɛgɛ dɔgɔ-dɔgɔ ni ka a tɔ kɛ dɔ-dɔ. NIA ko dɛgɛ dɔgɔ-dɔgɔ ni dɛgɛ fɛn tɛmɛ kɔnɔ, ni kalori caman bɛ dɛgɛ fɛn-tɔ kɔnɔ, o ka ɲɛ ni mɔgɔ ma dɛgɛ ka to (NIA tips for eating well).
6. Ka dɛmɛ ji min ka ca. Ji ka ca sɔgɔ-sɔgɔ, ni ji bɛ fɛn-tɔ kɔnɔ, i ko ɲɛnafɛn, soupe, milkshake ni smoothie. Ni mɔgɔ tɛ ji ka ca, NIA ko i bɛ se ka jus, ji ni fɛn-tɔ, bouillon, jiri, walima kafe walima tɛ ni kafiyɛ ma kɛ.
7. Ka tilenbaliya ɲɛ. Mɔgɔ bɛ se ka fɛn walima ji ka sumaya kɔrɔ ka tɛ a ɲɛ.
8. Ka a ka tɛnɛ fɛnw kɛ cogo ɲɛ. Bɔlɔ ni bɛn ka ɲɛ, ka taanɛ ni ngɔnɔ ka ɲɛ ka ɲɛ, ani ka kɔlɔn ni ɲɛ kɔfɛ ka ji min kɔ, o bɛ se ka dɛgɛ ka ɲɛ. Dɔ ka ɲɛ sɛnɛ kɔfɛ.
9. Ka dɛgɛ ka ɲɛ ka sɔnnin ni ka mimɛ. Ka ɲɛ ka ɲɛ ka ɲɛ, walima ka fɛn-tɔ ɲɛ. Ni mɔgɔ bɛ kɔnɔ walima ka gɛlɛn ka dɛgɛ ka kɔ, a ka dɔkitɔrɔ ye a ɲɛ.
10. Ka mɔgɔ dɛgɛ ka kɛ ni fanga ye. NIA ko dɛgɛ tɛ ka kɛ ni fanga ye, ka sɔnnin ni Alzheimer’s ka kɔ kɔ tɛmɛnen kɔnɔ.

Dɔkitɔrɔ ye min ye ɲɛ ka kuma

Ka tilenbaliya, ka dɛgɛ ka dɛ, ka sɔnnin ka dɛ, walima ka fɛɛn ka ɲɛ kɔfɛ, olu bɛ se ka kɛ jirali ye ko mɔgɔ tɛ dɛgɛ ka to. Alzheimer’s Society ko nɛgɛ ka dɛ ni dɔmɛ, dusu bɛ fanga, lafiɲɛ ni dawa ka yɛlɛma ka dɛgɛ ka ɲɛ (Alzheimer’s Society on appetite). Ji ka dɔgɔ kɔrɔ, NIA ko o bɛ jira ni dɔ ka ji ka dɔgɔ, a ka dusu ka tɛmɛ ka ka ɲɛ, ani a ka hakili dɔ ka kɔ (NIA on common medical problems).

Dɔkitɔrɔ ni kuma

I ka dɔkitɔrɔ walima dɛgɛ ɲɛfɔla ni ɲɛ ka kuma sani i ka dɛgɛ ka yɛlɛma kɛ, walima mɔgɔ tɔw ka dɛgɛ ka yɛlɛma kɛ, kɔsɛbɛ ni i bɛ sukaro, tilɛmɛn kɔrɔ, ka tɛmɛ ni ka sɔnnin ni fɛn caman bɛ i ma. Dementia bɛ mɔgɔ minnu na, i ka dɔkitɔrɔ ye ka ɲɛ ka kuma: o bɛ se ka dɛgɛ ka don tile kɔnɔ ni boli ka ji ka ca ka kalan, ani dɛmɛ dɔ bɛ se ka kɛ ni dɛgɛ ɲɛfɔla walima complément ye.

Ni mɔgɔ bɛ kɔnɔ, walima a ka hakili ka dɔgɔ kosɛbɛ, walima a ka dusu ka tɔɔrɔ ka dɔgɔ, walima a bɛ ka gɛlɛn ka kɔ, o waati la, dɛmɛ ka gɛlɛn kɛ kɛlɛ.