MIND- en mediterraan dieet en dementie: wat het onderzoek zegt

Misschien heb je gelezen dat een “hersengezond” dieet alzheimer kan weghouden. Het werkelijke beeld is bescheidener. Sommige eetpatronen hangen samen met een lager risico in onderzoeken die mensen in de tijd volgen, maar het beste onderzoek tot nu toe vond geen duidelijk voordeel. Deze pagina legt beide uit en gaat dan in op wat meestal het belangrijkste is voor iemand die al met dementie leeft: genoeg eten en drinken, en ervan genieten.

Dit is algemene informatie, geen medisch advies. Praat met een arts of diëtist voordat je je eigen voeding of die van een ander verandert. Zie onze medische disclaimer.

Wat zijn het mediterrane en het MIND-dieet?

Het National Institute on Aging (NIA) beschrijft ze zo (NIA over voeding en alzheimer):

• Mediterraan dieet: veel fruit, groenten, volkoren granen, bonen, vis en zeevruchten en olijfolie, met weinig rood vlees, eieren en zoetigheid.
• MIND-dieet (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): een mix van het mediterrane dieet en het DASH-dieet voor de bloeddruk. Het bevat groenten, vooral bladgroenten; bessen; volkoren granen; bonen; noten; minstens één keer per week vis; en olijfolie. Het beperkt rood vlees, zoetigheid, kaas, boter of margarine, en gefrituurd of fastfood.

Verlagen deze diëten het risico op dementie?

Het bewijs is wisselend. Het NIA zegt dat sommige, maar niet alle, observationele studies het mediterrane en het MIND-dieet in verband hebben gebracht met een lager risico op dementie, vergeleken met een westers dieet met meer rood vlees, verzadigd vet en suiker.

De Lancet-commissie van 2024 bekeek het onderzoek uitgebreider (Lancet-commissie):

• Eén review van cohortonderzoeken bracht een hoge voedingskwaliteit in verband met een ongeveer 20% lager risico op dementie.
• Een grotere analyse van drie cohorten bracht een nauwere naleving van het MIND-dieet in verband met een lager risico.
• Maar een Zweeds onderzoek dat 28.025 mensen van middelbare leeftijd ongeveer 20 jaar volgde, vond geen lager risico bij aanbevolen diëten of bij een dieet in mediterrane stijl.

Observationele studies kunnen oorzaak en gevolg niet bewijzen. Mensen die zo eten verschillen vaak ook op andere punten, zoals inkomen, opleiding, beweging en toegang tot gezondheidszorg. De commissie concludeerde dat er niet genoeg bewijs is om te zeggen dat gezonde diëten dementie direct voorkomen, al is veel fruit en groenten eten en minder ultrabewerkt voedsel goed voor veel gezondheidsproblemen en beïnvloedt het risicofactoren zoals obesitas, diabetes en hoge bloeddruk. Voeding stond niet op de lijst met 14 risicofactoren.

Wat vond het MIND-dieetonderzoek van 2023?

De sterkste toets tot nu toe was een gerandomiseerd onderzoek dat in 2023 in het New England Journal of Medicine verscheen (MIND-dieetonderzoek):

• Wie: 604 volwassenen van 65 jaar en ouder in de omgeving van Chicago en Boston, zonder denkproblemen, met een naaste verwant met dementie, met overgewicht en een aanvankelijk minder gezond dieet.
• Wat: drie jaar lang volgde de helft het MIND-dieet en de helft hun gebruikelijke dieet. Beide groepen kregen het verzoek ongeveer 250 calorieën per dag minder te eten en kregen regelmatig begeleiding van diëtisten.
• Resultaat: de resultaten van de denktests verbeterden een klein beetje in beide groepen. Het verschil tussen de groepen was klein en niet statistisch significant. Ook hersenscans lieten in beide groepen vergelijkbare veranderingen zien.
• Gewicht: beide groepen verloren ongeveer 5 kilogram (ongeveer 11 pond).

Waarom vond het onderzoek misschien geen verschil?

De onderzoekers noemden meerdere redenen. De controlegroep verbeterde waarschijnlijk ook haar voeding, aangezien ze een vergelijkbare hoeveelheid gewicht verloor. Herhaald testen kan de resultaten op zichzelf verbeteren, omdat mensen aan de tests wennen. Drie jaar kan te kort zijn. De meeste deelnemers waren hoogopgeleid en van Europese afkomst, dus de resultaten gelden mogelijk niet voor iedereen.

De eerlijke samenvatting is dus: het MIND-dieet deed het over drie jaar niet beter dan een verstandig dieet met minder calorieën. Dat betekent niet dat gezond eten zinloos is. Het betekent dat niemand mag verwachten dat een specifiek dieet dementie voorkomt.

Hoe zit het met bepaalde voedingsmiddelen en supplementen?

Het NIA zegt dat er geen bewijs is dat het eten of vermijden van een bepaald voedingsmiddel alzheimer of leeftijdsgebonden achteruitgang van het denkvermogen kan voorkomen. Bosbessen, bladgroenten en kurkuma zijn allemaal onderzocht, zonder bewijs. Het NIA zegt ook dat van geen enkele vitamine of supplement is bewezen dat het alzheimer voorkomt, en dat er geen wordt aanbevolen voor dat doel. Het NIA waarschuwt dat onbewezen producten die worden verkocht om alzheimer te voorkomen onveilig kunnen zijn, zonde van het geld, of allebei, en kunnen interfereren met voorgeschreven medicijnen, dus overleg met een arts voordat je er een probeert (NIA over het voorkomen van alzheimer).

Hoe blijft eten gezond en plezierig?

Voor de meeste ouderen is het doel eten dat voedzaam, vertrouwd en prettig is, geen strikt plan:

• Bouw maaltijden op rond eten dat je lekker vindt uit het mediterrane patroon: groenten, fruit, bonen, volkoren granen, vis en olijfolie.
• Houd je favoriete lekkernijen. Plezier en eetlust tellen, zeker later in het leven.
• Eet met anderen als je kunt. Samen eten is goed gezelschap.
• Kook samen. Groenten wassen of in een pan roeren is een fijne gezamenlijke activiteit; zie huishoudelijke taken. Een favoriet familierecept kan ook herinneringen ophalen op gang brengen.

Ouderen moeten niet minder calorieën eten of afvallen zonder met een arts te praten, en vasten brengt extra risico’s met zich mee. Zie onze gids over vasten.

Hoe kun je iemand met dementie helpen goed te eten?

Voor mensen die met dementie leven is genoeg eten en drinken meestal de grootste zorg. De Alzheimer’s Association merkt op dat mensen kunnen vergeten te eten, kunnen denken dat ze al gegeten hebben of overweldigd kunnen raken door keuzes, en dat slechte voeding gedragssymptomen kan versterken en gewichtsverlies kan veroorzaken (Alzheimer’s Association over eten). Deze ideeën komen van de Alzheimer’s Association, het NIA en de Alzheimer’s Society:

1. Bied vingerhapjes aan. Hapklare stukjes die makkelijk te pakken zijn, zoals stukjes boterham, stukjes kip, vissticks, partjes sinaasappel of gestoomde broccoli, laten iemand zelf eten zonder bestek.
2. Gebruik contrast op tafel. Veranderingen in het zicht kunnen het moeilijk maken om eten van het bord te onderscheiden. Witte borden of kommen op een contrasterende placemat kunnen helpen. Vermijd gedessineerd servies en tafelkleden.
3. Geef één of twee soorten eten tegelijk. Een vol bord kan overweldigend zijn.
4. Houd maaltijden rustig. Zet de tv uit, houd de tafel eenvoudig en neem alle tijd. Het NIA stelt voor niet te haasten of aan te dringen.
5. Bied vaak kleine maaltijden en tussendoortjes aan. Het NIA stelt kleinere, frequentere maaltijden en calorierijke tussendoortjes voor als iemand niet genoeg eet (NIA-tips voor goed eten).
6. Help met drinken. Bied de hele dag kleine bekers water of andere drankjes aan, plus eten met veel water zoals fruit, soep, milkshakes en smoothies. Wil de persoon geen water, dan stelt het NIA voor sap, water met smaak, bouillon, melk of cafeïnevrije koffie of thee te proberen.
7. Controleer de temperatuur. Iemand merkt misschien niet dat eten of drinken te heet is.
8. Pas bestek en bekers aan. Kommen in plaats van borden, lepels met dikke handvatten en bekers met een deksel kunnen eten makkelijker maken. Maak je niet druk over netheid.
9. Maak eten makkelijker te kauwen en door te slikken. Snijd eten in kleine stukjes of bied zacht eten aan. Hoest of stikt de persoon bij het eten, vertel het dan aan de arts.
10. Vermijd dwingen om te eten. Het NIA merkt op dat de eetlust in de late stadia van alzheimer van nature afneemt.

Signalen om de arts over te vertellen

Gewichtsverlies, voedsel weigeren, moeheid of zwakte kunnen tekenen zijn dat iemand niet genoeg eet. De Alzheimer’s Society merkt op dat pijnlijke tanden of een kunstgebit, depressie, verstopping en veranderingen in medicijnen allemaal de eetlust kunnen verminderen (Alzheimer’s Society over eetlust). Tekenen van uitdroging die het NIA noemt zijn een droge mond, duizeligheid, een snelle hartslag en hallucinaties (NIA over veelvoorkomende medische problemen).

Praat met een arts

Praat met een arts of diëtist voordat je grote veranderingen aanbrengt in je eigen voeding of die van een ander, vooral als je diabetes, nierziekte, slikproblemen of recent gewichtsverlies hebt. Vraag voor iemand die met dementie leeft hoeveel diegene per dag moet proberen te eten en te drinken, en of een diëtist of supplementen kunnen helpen.

Zoek dringend hulp als iemand stikt, of plotselinge verwardheid, ernstige duizeligheid of flauwvallen heeft. Bel in Nederland 112.