Ꙗди MIND и Срѣдиземьнаꙗ и оумьноѥ ослаблениѥ

Можеши чьсти, ꙗко «ꙗдь за мозгъ» можетъ оудрьжати болѣзнь Альцгеймера. Истина ѥстъ скромьнѣиша. Нѣкотории образы ꙗдениꙗ съвѧзани сѫтъ съ мьньшимь ризикомь въ изысканиихъ, ꙗже слѣдѭтъ людии съ врѣменемь, нъ лоучеѥ искоушениѥ до селѣ не обрѣте ꙗснꙑ пол҄ьзꙑ. Си страница обꙗснꙗѥтъ обое, потомь же обрачаѥтъ сѧ къ томоу, ѥже обꙑчьно важьнѣише ѥстъ чловѣкоу живѫщоуоумоу съ оумьнымъ ослаблениѥмь: ꙗсти и пити довол҄ьно, и съ радостиѭ.

Се ѥстъ обьще свѣдѣниѥ, а не врачьскꙑи съвѣтъ. Поглаголи съ врачемь или оученꙑмь о ꙗди прѣжде измѣнениꙗ своѥѩ ꙗди или ꙗди дроугаго чловѣка. Виждь наше врачьскоѥ отъречениѥ.

Чьто сѫтъ Срѣдиземьнаꙗ ꙗдь и ꙗдь MIND?

National Institute on Aging (NIA) описоуѥтъ ѩ сице (NIA о ꙗди и болѣзни Альцгеймера):

• Срѣдиземьнаꙗ ꙗдь: много овощи, зелии, цѣльнъ зърнъ, бобъ, рꙑбъ и морьскъ ꙗдии, и маслиньна масла, съ маломь чрьвена мѧса, ꙗицъ и сладака.
• Ꙗдь MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): съмѣшениѥ Срѣдиземьнꙑѩ ꙗди и ꙗди DASH за кръвьноѥ тлачениѥ. Имать зелии, паче зеленоѥ листвиѥ; ꙗгодꙑ; цѣльна зърна; бобꙑ; орѣхꙑ; рꙑбꙑ понѣ ѥдинъ краты въ седмицѫ; и маслиньноѥ масло. Оумалꙗѥтъ чрьвеноѥ мѧсо, сладакоѥ, сꙑръ, масло или маргаринъ, и пряженоѥ или бръзоѥ брашьно.

Оумалꙗѭтъ ли си ꙗди ризикъ оумьнаго ослаблениꙗ?

Свѣдѣтельства сѫтъ съмѣшена. NIA глаголѥтъ, ꙗко нѣкотораꙗ, нъ не вьса, наблюдьнаꙗ изысканиꙗ съвѧзашѧ Срѣдиземьнѫѭ и MIND ꙗди съ мьньшимь ризикомь оумьнаго ослаблениꙗ, съравьнено съ западьнымъ образомь ꙗдениꙗ, иже иматъ боле чрьвена мѧса, насꙑчена масти и сахара.

Ланцетова комисиꙗ 2024 лѣта разъмотрѣ изысканиꙗ подробьнѣѥ (Lancet Commission):

• Ѥдино съмотрѣниѥ съборьнъ изыскании съвѧза добрѫѭ ꙗдь съ оумалѥниѥмь ризика оумьнаго ослаблениꙗ околъ 20%.
• Бол҄ьши разборъ триѥхъ съборъ людии съвѧза ближьнѥѥ дрьжаниѥ ꙗди MIND съ мьньшимь ризикомь.
• Нъ швєдьскоѥ изысканиѥ, ѥже слѣдѣ 28,025 срѣдьн҄ихъ лѣтъ людии околъ 20 лѣтъ, не обрѣте мьньша ризика ни при прѣпорѫчєнъ ꙗдѣхъ, ни при Срѣдиземьнѣ ꙗди.

Наблюдьнаꙗ изысканиꙗ не могѫтъ показати винꙑ и слѣдъства. Людьѥ, иже тако ꙗдѭтъ, чѧсто различьни сѫтъ и въ иномь: въ имѣнии, оучении, движении и достѫпѣ къ врачьскои помощи. Комисиꙗ съвѧза, ꙗко нѣстъ довол҄ьна свѣдѣтельства рещи, ꙗко здраваꙗ ꙗдь прѧмо оудрьжитъ оумьноѥ ослаблениѥ, хотѧ ꙗдениѥ много овощи и зелии и мьнѣѥ прѣмного оустрьѥнъ брашьнъ добро ѥстъ за мъного зьдравьнъ състоꙗнии и дѣѥтъ на ризикꙑ, ꙗко тлъстота, диꙗбетъ и высоцѣ кръви тлачениѥ. Комисиꙗ не приложи ꙗди къ своѥмоу списъкоу 14 ризикъ.

Чьто обрѣте искоушениѥ ꙗди MIND въ 2023 лѣтѣ?

Сил҄ьнѣише искоушениѥ до селѣ бѣ слоучаиноѥ искоушениѥ, изданоѥ въ New England Journal of Medicine въ 2023 лѣтѣ (искоушениѥ ꙗди MIND):

• Къто: 604 чловѣка 65 лѣтъ и старѣише въ окрѣстъ Чикага и Бостона, безъ трꙋда въ мꙑшлении, съ близъкꙑмь родьникомь живѫщиимъ съ оумьнымъ ослаблениѥмь, съ прѣвꙑше тѧжьстиѭ и съ мьнѣѥ здравоѭ ꙗдиѭ на чѧло.
• Чьто: за три лѣта половина дрьжаше ꙗдь MIND, а дроугаꙗ половина дрьжаше обꙑчьнѫѭ ꙗдь. Оба събора просиста ꙗсти околъ 250 мьнѣѥ калории на дьнь и приимаста чѧстꙑ съвѣтꙑ отъ оученъ о ꙗди.
• Исходъ: искоушениꙗ мꙑшлениꙗ мало оулоучишѧ сѧ въ обою събороу. Разлика мєждоу съборома бѣ мала и не бѣ нарочита по мѣрѣ. Образи мозга такожде показашѧ подобьнꙑ измѣнꙑ въ обою събороу.
• Тѧжьсть: оба събора потєрꙗста околъ 5 килограмъ (околъ 11 фоунтъ).

Чьсо ради искоушениѥ не обрѣте различиꙗ?

Изыскателє помѧнѫшѧ нѣколикꙑ винꙑ. Съборъ обꙑчьнꙑѩ ꙗди вѣроꙗтьно оулоучи свою ꙗдь, понєже потєрꙗ подобьнѫѭ тѧжьсть. Чѧста искоушениꙗ могѫтъ сама оулоучити исходꙑ, ꙗко людьѥ привыкнѫтъ къ искоушениѥмъ. Три лѣта могѫтъ бꙑти мало. Мъноѕи оучѧстьници бѣшѧ добрѣ оучени и отъ Ѥвропꙑ родомь, тѣмьже исходи не могутъ прилѣжати вьсѣмъ.

Чистъ отъвѣтъ ѥстъ: ꙗдь MIND не прѣспѣ разоумьнꙑѩ ꙗди съ мьньшими калориꙗми въ три лѣта. Се не глаголѥтъ, ꙗко здраваꙗ ꙗдь ѥстъ безъ пол҄ьзꙑ. Се глаголѥтъ, ꙗко никътоже не длъжьнъ чаяти, ꙗко ѥдина особьна ꙗдь оудрьжитъ оумьноѥ ослаблениѥ.

А чьто о особьнъ ꙗдѣхъ и притъцѣхъ?

NIA глаголѥтъ, ꙗко нѣстъ свѣдѣтельства, ꙗко ꙗдениѥ или оуклонениѥ отъ нѣкоѥѩ ꙗди можетъ оудрьжати болѣзнь Альцгеймера или оумьноѥ ослаблениѥ съ старостиѭ. Чрьника, зеленоѥ листвиѥ и куркоума изыскаеми бѣшѧ, нъ безъ доказаньꙗ. NIA такожде глаголѥтъ, ꙗко ни ѥдинъ витаминъ или притъкъ не показанъ оудрьжати болѣзнь Альцгеймера, и ни ѥдинъ не прѣпорѫчаѥтъ сѧ за то. NIA прѣдъострѣгаѥтъ, ꙗко непоказаниѥ вещи, продаѥмꙑѩ за оудрьжаниѥ болѣзни Альцгеймера, могѫтъ бꙑти небезбѣдьнꙑ, трата имѣниꙗ, или обое, и могѫтъ мѣшати сѧ съ прѣписанꙑми лѣкꙑ, тѣмьже въпроси врача прѣжде искоушениꙗ коѥго любо (NIA о оудрьжании болѣзни Альцгеймера).

Како можетъ ꙗдениѥ бꙑти здраво и радостьно?

За мъногꙑ старѣишѧ людии цѣль ѥстъ брашьно питатєльно, знаѥмо и приꙗтьно, а не жєстокꙑи оуставъ:

• Твори трапезꙑ отъ ꙗдии, ꙗже любиши, отъ Срѣдиземьнаго образа: зелии, овощи, бобꙑ, цѣльна зърна, рꙑбꙑ и маслиньноѥ масло.
• Съхрани любимꙑѩ сладакꙑѩ ꙗди. Радость и похоть къ ꙗди важьни сѫтъ, паче въ старости.
• Ꙗжьдь съ инѣми, аще можеши. Обьщаꙗ трапеза ѥстъ доброѥ дроужьство.
• Варите въкоупѣ. Мꙑти зелии или мѣшати въ котьлѣ ѥстъ доброѥ обьщеѥ дѣло; виждь домашьнѧꙗ дѣла. Любимаꙗ родьнаꙗ ꙗдь можетъ такожде пробоудити въспоминаниѥ.

Старѣишии людьѥ не длъжьни сѫтъ оумалꙗти калориѩ или тѧжьсть безъ съвѣта съ врачемь, а постъ иматъ особьнꙑ ризикꙑ. Виждь нашь пѫть о постѣ.

Како помагати чловѣкоу живѫщоуоумоу съ оумьнымъ ослаблениѥмь ꙗсти добрѣ?

Людьмъ живѫщиимъ съ оумьнымъ ослаблениѥмь обꙑчьно важьнѣише ѥстъ ꙗсти и пити довол҄ьно. Alzheimer’s Association глаголѥтъ, ꙗко людьѥ могѫтъ забꙑти ꙗсти, мьнѣти ꙗко оуже ꙗли сѫтъ, или чоути сѧ отѧжьчени изборомь, и ꙗко хоудоѥ питаниѥ можетъ оумножити трꙋдьноѥ повєдєниѥ и сътворити оубꙑваниѥ тѧжьсти (Alzheimer’s Association о брашьнѣ и ꙗдении). Си съвѣти сѫтъ отъ Alzheimer’s Association, NIA и Alzheimer’s Society:

1. Подаваи кѫсъци за рѫкѫ. Малꙑ чѧсти, ꙗже лєгъко възѧти, ꙗко чѧсти хлѣба, чѧсти коурици, рꙑбьнꙑ кѫсъци, чѧсти помараньча или вареноѥ броколи, даѭтъ чловѣкоу ꙗсти самомоу безъ ножа и вилицѧ.
2. Оупотрѣби разнъ цвѣтъ на трапезѣ. Измѣнꙑ въ видѣнии могѫтъ сътворити трꙋдьно разлоучити брашьно отъ блюда. Бѣлаꙗ блюда на цвѣтьнѣ подълозѣ могѫтъ помагати. Оукланꙗи сѧ отъ пьстръ блюда и оустилъкъ.
3. Подаваи ѥдино или двѣ ꙗди въ врѣмѧ. Плъноѥ блюдо можетъ бꙑти отѧжьчьно.
4. Дрьжи трапезꙑ тихꙑ. Оугаси образьницѫ, дрьжи трапезѫ просто, и даи довол҄ьно врѣмене. NIA съвѣтоуѥтъ не тъщати сѧ и не нѫдити.
5. Подаваи малꙑ трапезꙑ и закѫскꙑ чѧсто. NIA съвѣтоуѥтъ мьньшѧ и чѧстѣишѧ трапезꙑ и закѫскꙑ съ бол҄ьше калории, аще чловѣкъ не ꙗстъ довол҄ьно (съвѣти NIA о добрѣ ꙗдении).
6. Помагаи съ питиѥмь. Подаваи малꙑ чашѧ водꙑ или инъ питии чрѣсъ дьнь, и ꙗди съ много водꙑ, ꙗко овощи, чорбꙑ, млѣчьнꙑ питиꙗ и гладькꙑ питиꙗ. Аще чловѣкъ не хощетъ водꙑ, NIA съвѣтоуѥтъ искоусити сокъ, водѫ съ въкоусомь, юхѫ, млѣко, или кафе или чаи безъ кофеина.
7. Съмотри топлотѫ. Чловѣкъ можетъ не чоути, ꙗко брашьно или питиѥ прѣгорѧче ѥстъ.
8. Приспособи приборꙑ и чашѧ. Чашѧ вьмѣсто блюдъ, лъжици съ великꙑми дрьжалꙑ, и чашѧ съ покровꙑ могѫтъ оулєгчити ꙗдениѥ. Не пєци сѧ о чистотѣ.
9. Сътвори брашьно лєгъко жьвати и глътати. Рѣжи брашьно на малꙑ кѫсъци или подаваи мѧкъкꙑ ꙗди. Аще чловѣкъ кашлꙗѥтъ или задавлꙗѥтъ сѧ при ꙗдении, рьци врачоу ѥго.
10. Оукланꙗи сѧ отъ нѫждена ꙗдениꙗ. NIA глаголѥтъ, ꙗко похоть къ ꙗди ѥстьствомь оумалꙗѥтъ сѧ въ поздьнъ стєпєнєхъ болѣзни Альцгеймера.

Знамениꙗ, о нихъже подобаѥтъ рещи врачоу

Оубꙑваниѥ тѧжьсти, отъречениѥ брашьна, оутомлѥниѥ или слабость могѫтъ бꙑти знамениꙗ, ꙗко чловѣкъ не ꙗстъ довол҄ьно. Alzheimer’s Society глаголѥтъ, ꙗко болѧщии зѫби или зѫбьнꙑ оурѧдꙑ, оуныниѥ, запьртиѥ и измѣнꙑ лѣкъ вьсѧ могѫтъ оумалити похоть къ ꙗди (Alzheimer’s Society о похоти къ ꙗди). Знамениꙗ безводиꙗ, ꙗже NIA поминаѥтъ, сѫтъ соухость оустъ, главоболиѥ съ вьрчениѥмь, бръзъ биѥниѥ сьрдьца и видѣниꙗ, ꙗже нѣстъ (NIA о обьщихъ врачьскъ бѣдахъ).

Поглаголи съ врачемь

Прѣжде великъ измѣнъ въ своѥи ꙗди или въ ꙗди дроугаго чловѣка поглаголи съ врачемь или оученꙑмь о ꙗди, паче аще имаши диꙗбетъ, бѣдѫ бъбрєкъ, трꙋдъ глътаниꙗ или новоѥ оубꙑваниѥ тѧжьсти. О чловѣцѣ живѫщиимь съ оумьнымъ ослаблениѥмь въпроси, колико ѥмоу подобаѥтъ ꙗсти и пити на дьнь, и аще оученъ о ꙗди или притъци могѫтъ помагати.

Ищи скороѭ помощь, аще къто задавлꙗѥтъ сѧ, или иматъ напрасноѥ съмѧтениѥ, лютѫ слабость съ вьрчениѥмь или падениѥ въ беспамѧть.