MIND, Абжьарамшынтәи адиетақәеи адеменциеи: аҭҵаарақәа

Ишәаԥхьазар ҟалоит «ахшыҩ агәабзиара иазку» адиета Альцгеймер ичымазара шәацәихьчон ҳәа. Аха аҭагылазаашьа ииашоу еиҳа имариоуп. Шьоукы афатә хкқәа адеменциа ашәарҭара аҵакра иадналоит ауаа рԥсҭазаара иахылаԥшуа аҭҵаарақәа рҿы, аха уажәраанӡа иҟаҵоу зегь раасҭа бзиоу аԥышәараҿы уи иалкаау хәарҭара амам ҳәа аанарԥшит. Ари адаҟьаҿы ари иазку еиҭаҳҳәоит, уи анаҩс еиҳарак хадоу, адеменциа змоу ауаҩы изы зегь раасҭа иаԥсоу шәаҳарбоит: фатәи ӡи ԥсыхәала афара, насгьы уи аҟынтәи агәырӷьара аиура.

Ари зегь ирзеиԥшу информациоуп, аҳақьымратә канашьара акәӡом. Шәара ма даҽаӡәы шәфатә шәаԥсахьоу аханатә, аҳақьым ма адиетатолог шәицәажәа. Ҳара ҳажәа medical disclaimer шәаԥхьа.

Иарбан диетақәоу Абжьарамшынтәи MIND диетеи?

Ақәрахьнеира амилаҭтә институт (NIA) урҭ абас еиҭанаҳәоит (NIA on diet and Alzheimer’s):

• Абжьарамшынтәи адиета: атохтшақәа, аҵәцабжьы, арыц, ахыш, аԥсыӡ, амшынтә фатәқәа, аолива маша рацәаны; акьаҳәтә жәҩа, акьакьақәа, ахаа-маҳақәа маҷны.
• MIND адиета (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Абжьарамшынтәи адиетеи абижьара иазку DASH адиетеи реилаҵара. Абри адиетаҿы хадароуп атохтшақәа, ҷыдала аҵааршәыш злоу урҭ; аҵәцабжьы; арыц; ахыш; аҵәца; мчыбжьык аҿы знык аԥсыӡ афара; аолива маша. Уи акьаҳәтә жәҩа, ахаа-маҳақәа, ашәыр, ахәша ма амаргарин, ажәыз ма фастфуд фатәқәа аԥкрақәа рықәнаргылоит.

Абарҭ адиетақәа адеменциа ашәарҭара лаҟәырҵома?

Ашьақәырҕәҕәарақәа еиԥшым. NIA ишаҳәо ала, шьоукы (аха зегь ракәӡом) ахылаԥшратә ҭҵаарақәа Абжьарамшынтәи MIND диетақәеи адеменциа ашәарҭара аҵакра иадналеит, аҭауадатә (мраҭашәаратә) диета аасҭа, уа акьаҳәтә жәҩа, ахәша, ашақьар рацәаны иахьыҟоу.

2024 шықәсазы Lancet акомиссиа ари аҭҵаара еиҳа ҵауланы иахәаԥшит (Lancet Commission):

• Акогорттә ҭҵаарақәа реилаҳәара иаанарԥшит афатә бзиа ахархәара адеменциа ашәарҭара бжьаратәла 20%-ла иаланарҟәуеит ҳәа.
• Х-когортк рҭҵаара ду иаанарԥшит MIND адиета еиҳа ииашаны ақәныҟәара ашәарҭара шылнарҟәуа.
• Аха Швециа имҩаԥгаз, 20 шықәса инареиҳаны бжьаратәи ақәра змоу 28 025-ҩык ауаа злахәыз аҭҵаараҿы ирҳәо адиетақәа ма Абжьарамшынтәи адиета ашәарҭара шылмырҟәыз аанарԥшит.

Ахылаԥшратә ҭҵаарақәа амзыз-алҵштә еимадара шьақәырӷәӷәартә ԥсыхәа рымам. Абас зфо ауаа егьырҭ аусқәа рҿыгьы еиԥшымзаргьы ҟалоит: ахара, аҵара, аспортивтә уснагӡидақәа, аҳақьымратә цхыраара аиура. Акомиссиа убри аҟынтәи алкаа ҟанаҵеит: адиета бзиа адеменциа ииашаны мап ацәнакуеит ҳәа азҳәаразы ашьақәырҕәҕәарақәа маҷуп, насгьы атохтшақәеи аҵәцабжьи рацәаны афареи еиҳа иҟаҵоу афатәқәа маҷны ахархәареи агәабзиара иацхыраауеит, насгьы аԥсышәара, адиабет, абижьара ҳаракра реиԥш иҟоу ашәарҭарақәа рлаҟәра иацхыраар алшоит. Акомиссиа адиета 14 risk factors рсиа иаланарҵаӡац.

Иарбан алҵшәоу иаанарԥшыз 2023 шықәсазтәи MIND адиета аԥышәара?

Уажәраанӡа иҟаҵоу зегь раасҭа мчы змаз аԥышәара — 2023 шықәсазы New England Journal of Medicine икьыԥхьыз арандомизациа зызҿлымҳаз ԥышәароуп (MIND diet trial):

• Дарбан: Чикагои Бостони 65 шықәса инаркны иреиҳауз, ахәыцратә уадаҩрақәа змамыз, аха рҭаацәараҿы адеменциа змоу аҵонцәа змаз, акапан ҳаракы змаз, насгьы аханатә уадаҩу фатә зфоз 604-ҩык абыргцәа.
• Иҟарҵаз: хышықәса рыҩныҵҟа азбжа MIND адиета иақәныҟәон, азбжа рзеиԥш фатә рфон. Ҩ-гәыпкгьы мшыцыԥхьаӡа бжьаратәла 250 калориа лаҟәны афара рҳәон, насгьы адиетатологцәа рҟынтәи аконсультациақәа роуан.
• Алҵшәа: ахәыцратә тестқәа рҿы алҵшәақәа ҩ-гәыпк рахьтәгьы маҷк еиӷьхеит. Агәыпқәа рыбжьара еилкаара хәыҷын, насгьы статистикала ишалкаау акәӡамызт. Ахшыҩ асахьақәагьы ҩ-гәыпк рҿы еиԥшу аԥсахрақәа аадырԥшит.
• Акапан: ҩ-гәыпк рахьтәгьы ауаа бжьаратәла 5 килограмм рцәыӡит.

Избан аԥышәараҿы аилкаара зымамыз?

Аҭҵааҩцәа мзызқәак аадырԥшит. Ахылаԥшратә гәып афатә бзиахар ҟалоит, избанзар урҭгьы еиԥш капан лаҟәит. Атестқәа еснагь аҭара алҵшәақәа аҳаракроуп ауаа атестқәа ишаԥсуа иахҟьаны. Хышықәса икьаҿзар ҟалоит. Алахәцәа еиҳарак аҵара бзиа змаз европатәи ажәларқәа ракәын, убри аҟынтәи алҵшәақәа зегьы ирзеиԥшымзар ҟалоит.

Убри аҟынтәи ииашоу алкаа: MIND адиета хышықәса рыҩныҵҟа калориала лаҟәу афатә аасҭа ҷыдала хәарҭара аанамԥшит. Уи афатә бзиа ахархәара хәарҭадап ҳәа аанагом. Уи иаанаго адеменциа мап ацәкразы адиета ҷыдақәа гуманитарла ацхыраара ду рзызымԥшыроуп.

Изеиԥшроузеи ҷыдала иалкаау афатәқәеи ахарҭәаарақәеи?

NIA ишаҳәо ала, цыхцых фатәык афара ма уи аҟынтәи ахы ацәыхьчара Альцгеймер ичымазара ма ақәрахьнеира иазку ахәыцра алаҟәра мап ацәкра ишацхыраауа ашьақәырҕәҕәарақәа ыҟам. Аҵәцабжьы, аҵааршәыш злоу атравақәа, акуркума зегь ҭырҵааит, аха шьақәырӷәӷәарак аадырԥшыӡац. Иара убас NIA иаҳәоит витаминк ма биологиатә харҭәаарак Альцгеймер ичымазара мап ацәнакуеит ҳәа шьақәырҕәҕәаӡам, насгьы убри азы иуҳәаша акыгьы ыҟам. NIA шәагәҽанаҵоит: Альцгеймер аԥырҟәҟәааразы иҭиуа шьақәырҕәҕәада ахарҭәаарақәа шәарҭахар, аԥара заа ахарӡзар, ма аҳақьым иҩыз ахәшәқәа рхылаԥшра иаԥырхагахар алшоит, убри азы урҭ шәрылагаанӡа аҳақьым шәицәажәа (NIA on preventing Alzheimer’s).

Ишԥаҟаҵахои афара агәабзиара иацхыраауа насгьы гәырӷьароу?

Абыргцәа рзы амура хада аплан капан ракәӡом, уи фатә бзианы, еицырдыруа, гәырӷьароу афатә акәуп:

• Ишәгәаԥхо афатәқәа шәрықәныҟәа Абжьарамшынтәи асистема аҟынтәи: атохтшақәа, аҵәцабжьы, ахыш, арыц, аԥсыӡ, аолива маша.
• Шәгәы ззыҳәо ахаа-маҳақәа шәанымхын. Агәырӷьараи аԥсышәареи ҷыдала ақәрахьнеираҿы хадоуп.
• Даҽаӡәи шәареи еицафа алшара шыҟоу ала. Еицырфо афатә еицыҟазаара бзианы иҟоуп.
• Афатә еицыҟашәҵа. Атохтшақәа рӡәӡәара ма аҭабақь ахкаара еицымҩаԥырго уснагӡиа бзиоуп; шәахәап household tasks. Аҭаацәара ирзеиԥшу абзиабаратә рецептгьы reminiscence ахь шәнанагар алшоит.

Абыргцәа аҳақьым димцәажәакәа акалориақәа ламырҟәроуп, акапан рцәымыӡроуп, насгьы амамзаара (афатә амыфара) ҷыдала шәарҭарақәа амоуп. Ҳара ҳажәа fasting guide шәаԥхьа.

Ишԥашәылшо адеменциа змоу ауаҩы бзианы дфартә ацхыраара?

Адеменциа змоу ауаа рзы зегь раасҭа хадоуп фатәи ӡи ԥсыхәала рахархәара. Alzheimer’s Association иаҳәоит ауаа афара рхашҭыр, афара фахьап ҳәа рхәыцыр, ма алхрақәа рацәа ахьыҟоу азы иргәаҟыр ҟалоит, насгьы афатә маҷра аҭагылазаашьа уадаҩыртәыр, акапан ланарҟәыр ҟалоит (Alzheimer’s Association on food and eating). Абарҭ агәаҳәарақәа Alzheimer’s Association, NIA, насгьы Alzheimer’s Society рҟынтәи иаагоуп:

1. Напыла ирфо афатә шәырҭа. Напыла аҵаара иазымариоу маҷ-маҷ иԥшаау афатә, иаҳҳәап бутерброд хәыҷқәа, акәтыжәҩа хәыҷқәа, аԥсыӡкәац хәыҷқәа, апельсин ҿаԥақәа, ма аԥсыстә брокколи, афыркалеи аҭабақьи радамзар ауаҩы хаҭала дфартә алшара инаҭоит.
2. Астол аҿы аконтраст шәхархәа. Алабара аԥсахрақәа афатәи аҭабақьи ралкаара уадаҩыртәыр алшоит. Аҭабақь шкәакәақәа еиқәаҵәоу ма даҽа ԥшшәы змоу астол аҵаҟатәи ахҩақәа рҿы иныҟәцазар еиҳа еиӷьуп. Асахьа зну аҭабақьқәеи асуфрақәеи шәрыцәца.
3. Афатә акы-ҩба цыхцыхла шәырҭа. Ихҭоу аҭабақь ауаҩы дигәаҟыр ҟалоит.
4. Афара аамҭа ҭынчхааит. Ателевизор шәаҿых, астол мариоуны шәаанкыла, аамҭагьы рацәаны шәаҭ. NIA иаҳәоит уадаҩла шәымҩаԥыргон, шәымыццакуан.
5. Маҷ-маҷла, аха еснагь афатә шәырҭа. Ауаҩы бзианы дмыфозар, NIA маҷ-маҷла, аха еснагь афареи калориала беиоу азакускқәа аҭареи шәабжьанаргоит (NIA tips for eating well).
6. Аӡы ажәра шәацхыраа. Амш зегь аӡы ма даҽа жәрақәак хәыҷла шәырҭа, иара убас аӡы рацәаны злоу афатәқәа: аҵәцабжьы, ашәырба, ахш, асмузи. Ауаҩы аӡы ижәыр иҭахымзар, NIA аҵәцабжьы аӡы, абульон, ахш, ма кофеин злам ачаии акофеи шәырҭарц агәаҳәара ҟанаҵоит.
7. Атемпература шәахәап. Ауаҩы афатә ма аӡы гәызҵәоуп ҳәа имылкаар ҟалоит.
8. Афыркалқәеи астаканқәеи еиҭаҟашәҵа. Аҭабақь дуқәа раасҭа аҳаҵәқәа, хаҿы ду змоу амҳаҵәқәа, ахҩа зну астаканқәа афара еиҳа имариоуртәыр алшоит. Ацқьара шәашьҭамыззар ҟалоит.
9. Акакреи аҵыхреи имариахарц афатә ҟашәҵа. Афатә хәыҷ-хәыҷла шәԥша ма иԥсыҽу афатә шәырҭа. Ауаҩы дгәыцхрозар ма дҵыхрозар, аҳақьым диҳәа.
10. Мчыла шәымфарҵан. NIA иаҳәоит Альцгеймер ичымазара аҵыхәтәантәи аҩаӡарақәа рҿы аԥсышәара хаҭала илаҟәхоит ҳәа.

Аҳақьым изеиҭаҳәатәу адыргақәа

Акапан ацәыӡра, афатә мап ацәкра, арыцҳара ма аԥсыбаара ауаҩы ԥсыхәала дшамфо адыргақәазар ҟалоит. Alzheimer’s Society иаҳәоит ахаҵәқәа ма ахаҵәтә протезқәа рхьаа, адепрессиа, акынчра, ахәшәқәа раԥсахра аԥсышәара ланарҟәыр ҟалоит (Alzheimer’s Society on appetite). NIA иаанарԥшуа аӡы маҷра адыргақәа: аҿы ҭбаара, ахы рҵысра, агәы мчыла аҟәҟәара, насгьы агаллюцинациақәа (NIA on common medical problems).

Аҳақьым шәицәажәа

Шәара ма даҽаӡәы шәфатә шәаԥсахьоу аханатә, аҳақьым ма адиетатолог шәицәажәа, ҷыдала адиабет, аԥсабаратә чылқәа рчымазара, аҵыхра уадаҩрақәа, ма капан ду шәцәыӡзар. Адеменциа змоу ауаҩы изы аҳақьым диҳәа мшыцыԥхьаӡа ӡи фатәи шаҟа иифатәу, насгьы адиетатолог ма ахарҭәаарақәа цхыраагхозар.

Ауаҩы диҵыхрозар, ихшыҩ лассы-лассы иԥсаххар, ихы ӷәӷәала ирҵысузар ма длаԥшырхазар, уаԥсы еимцыкәа ацхыраара шәаԥшаа (112 шәаԥхьа).