Nri MIND na Mediterranean na Dementia: Ihe Nyocha Na-ekwu

Ị nwere ike ịgụla na nri “dị mma maka ụbụrụ isi” nwere ike igbochi Alzheimer. Eziokwu ahụ dị obere karịa nke ahụ. Ụfọdụ usoro iri nri jikọtara na ihe egwu dị ala n’nyocha na-eso ndị mmadụ n’oge, mana nnwale kacha mma ruo ugbu a achọtaghị uru doro anya. Ibe a na-akọwa abụọ ahụ, wee tụgharịa n’ihe na-adịkarị mkpa karịa maka onye na-ebi ná dementia ugbu a: iri na ịṅụ ihe zuru ezu, na ịnụ ụtọ ya.

Nke a bụ ozi izugbe, ọ bụghị ndụmọdụ ahụike. Kparịta na dọkịta ma ọ bụ ọkachamara nri e debanyere aha (registered dietitian) tupu ịgbanwe nri gị ma ọ bụ nke onye ọzọ. Lee ọkwa ahụike anyị.

Gịnị bụ nri Mediterranean na MIND?

National Institute on Aging (NIA) na-akọwa ha n’ụzọ a (NIA banyere nri na Alzheimer):

• Nri Mediterranean: ọtụtụ mkpụrụ osisi, akwụkwọ nri, ọka zuru ezu, agwa, azụ na nri si n’oké osimiri, na mmanụ olive, ya na anụ uhie, akwa na ihe ụtọ dị ntakịrị.
• Nri MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): ngwakọta nke nri Mediterranean na nri DASH maka ọbara mgbali. Ọ na-elekwasị anya n’akwụkwọ nri, karịsịa ndị nwere akwụkwọ ndụ ndụ; berries; ọka zuru ezu; agwa; mkpụrụ osisi nwere shei siri ike (nuts); azụ opekata mpe otu ugboro n’izu; na mmanụ olive. Ọ na-egbochi anụ uhie, ihe ụtọ, cheese, bọta ma ọ bụ margarine, na nri e ghere eghe ma ọ bụ nri ngwa ngwa.

Nri ndị a ọ̀ na-ebelata ihe egwu dementia?

Ihe àmà dị ọtụtụ ụzọ. NIA na-ekwu na ụfọdụ, mana ọ bụghị niile, nyocha nlele jikọtara nri Mediterranean na MIND na ihe egwu dementia dị ala ma e jiri nri ụdị Western nke nwere anụ uhie, abụba juru eju na shuga karịa tụnyere ya.

Lancet Commission nke 2024 lere nyocha ahụ anya nke ọma (Lancet Commission):

• Otu nyocha nke ọmụmụ otu jikọtara ogo nri dị elu na ihe dị ka 20% ihe egwu dementia dị ala.
• Nnukwu nyocha nke otu atọ jikọtara ịgbaso nri MIND nke ọma na ihe egwu dị ala.
• Mana otu nyocha Sweden nke soro ndị dị afọ etiti 28,025 ihe dị ka afọ 20 chọtara na ihe egwu adịghị ala site na nri ọ bụla a na-atụ aro ma ọ bụ nri ụdị Mediterranean.

Nyocha nlele enweghị ike igosi ihe na-akpata ihe. Ndị na-eri otú a na-adịkarị iche n’ụzọ ndị ọzọ kwa, dị ka ego ha na-akpata, agụmakwụkwọ, mmegharị ahụ na ohere nlekọta ahụike. Commission kwubiri na ihe àmà ezughị ezu iji sị na nri ahụike na-egbochi dementia kpọmkwem, ọ bụ ezie na iri ọtụtụ mkpụrụ osisi na akwụkwọ nri na nri e rụpụtara nke ukwuu (ultra-processed) pere mpe dị mma maka ọtụtụ ọnọdụ ahụike ma metụta ihe egwu dị ka oke ibu ahụ, ọrịa shuga na ọbara mgbali elu. Ọ gbakwunyeghị nri n’ndepụta ya nke ihe egwu 14.

Gịnị ka nnwale nri MIND nke 2023 chọtara?

Ule kacha siri ike ruo ugbu a bụ nnwale a na-ekenye n’ohere nke e bipụtara na New England Journal of Medicine na 2023 (nnwale nri MIND):

• Ndị: ndị okenye 604 dị afọ 65 na karịa n’ógbè Chicago na Boston, na-enweghị nsogbu n’iche echiche, ndị nwere ndị ikwu nso nwere dementia, nwere ibu ahụ karịa ókè, ma nwee nri na-adịghị mma karịa na mbụ.
• Ihe: ruo afọ atọ, ọkara soro nri MIND, ọkara soro nri ha na-eri kwa ụbọchị. A gwara otu abụọ ahụ ka ha rie nri nwere calories dị ihe dị ka 250 pere mpe kwa ụbọchị ma nweta nkuzi mgbe niile site n’ọkachamara nri e debanyere aha.
• Nsonaazụ: nsonaazụ ule iche echiche mere ntakịrị nke ọma n’otu abụọ ahụ. Ọdịiche dị n’etiti otu ndị ahụ pere mpe ma abụghị nke dị mkpa n’ụzọ ọnụọgụ. Ihe nyocha ụbụrụ isi gosikwara mgbanwe yiri onwe ya n’otu abụọ.
• Ibu ahụ: otu abụọ ahụ funahụrụ ihe dị ka kilogram 5 (ihe dị ka pound 11).

Gịnị mere nnwale ahụ nwere ike ichọtaghị ọdịiche?

Ndị nyocha chere ọtụtụ ihe kpatara ya. Otu nlele ahụ nwere ike ime ka nri ya mee nke ka mma kwa, ebe ọ funahụrụ ibu ahụ yiri nke ọzọ. Ule ugboro ugboro nwere ike imeziwanye nsonaazụ n’onwe ya, ka ndị mmadụ na-amatakwa ule ndị ahụ. Afọ atọ nwere ike ịbụ oge dị mkpụmkpụ. Ọtụtụ ndị sonyere mụrụ akwụkwọ nke ọma ma bụrụ ndị si Europe, ya mere nsonaazụ nwere ike ọ gaghị adabara onye ọ bụla.

Ya mere nchịkọta eziokwu bụ: nri MIND emeriteghị nri nwere ezi uche nke belatara calories n’ime afọ atọ. Nke ahụ apụtaghị na iri nri ahụike enweghị isi. Ọ pụtara na ọ dịghị onye kwesịrị ịtụ anya na otu nri kpọmkwem ga-egbochi dementia.

Gịnị banyere nri kpọmkwem na ihe mgbakwunye?

NIA na-ekwu na ọ nweghị ihe àmà na iri ma ọ bụ izere otu nri kpọmkwem nwere ike igbochi Alzheimer ma ọ bụ ịda n’iche echiche n’ihi afọ. E mụọla blueberries, akwụkwọ nri ndụ ndụ na turmeric niile, na-enweghị ihe àmà. NIA na-ekwukwa na ọ dịghị vitamin ma ọ bụ ihe mgbakwunye e gosipụtara na-egbochi Alzheimer, na ọ dịghị nke a na-atụ aro maka ebumnuche ahụ. NIA dọrọ aka ná ntị na ngwaahịa ndị a na-egosipụtabeghị nke a na-ere iji gbochie Alzheimer nwere ike ọ gaghị abụ nke nchekwa, ịla ego n’efu, ma ọ bụ abụọ ahụ, ma nwee ike ịmetụta ọgwụ e depụtara, ya mere gwa dọkịta tupu ị nwaa nke ọ bụla (NIA banyere igbochi Alzheimer).

Kedu ka iri nri ga-esi dị mma ma na-atọ ụtọ?

Maka ọtụtụ ndị okenye, ebumnuche bụ nri na-enye ahụ ike, nke a maara ma na-atọ ụtọ, ọ bụghị atụmatụ siri ike:

• Wuo nri gị gburugburu nri ị hụrụ n’anya si n’usoro Mediterranean: akwụkwọ nri, mkpụrụ osisi, agwa, ọka zuru ezu, azụ na mmanụ olive.
• Debe ihe ụtọ ị hụrụ n’anya. Obi ụtọ na agụụ dị mkpa, karịsịa n’ọgbọ ikpeazụ.
• Rie ya ọnụ na ndị ọzọ mgbe ị nwere ike. Nri a na-eri ọnụ bụ ezigbo ịnọ ọnụ.
• Sie nri ọnụ. Ịsa akwụkwọ nri ma ọ bụ ịgwakọta nri n’ite bụ ezigbo ọrụ a na-eso eme; lee ọrụ ụlọ. Nri ezinụlọ a hụrụ n’anya nwekwara ike ịkpalite ịkọ ihe gara aga.

Ndị okenye ekwesịghị ibelata calories ma ọ bụ ifunahụ ibu ahụ na-ekwughị na dọkịta, ibu ọnụ nwekwara ihe egwu ọzọ. Lee nduzi anyị banyere ibu ọnụ.

Kedu ka ị ga-esi nyere onye nwere dementia aka iri nri nke ọma?

Maka ndị na-ebi ná dementia, iri na ịṅụ ihe zuru ezu bụ ihe na-echegbu mmadụ kacha. Alzheimer’s Association na-ekwu na ndị mmadụ nwere ike icheta iri nri, chee na ha eriela, ma ọ bụ nwee obi mgbagwoju anya site n’nhọrọ, na nri na-adịghị mma nwere ike ịbawanye mgbaàmà omume ma kpatara ifunahụ ibu ahụ (Alzheimer’s Association banyere nri na iri nri). Echiche ndị a si n’aka Alzheimer’s Association, NIA na Alzheimer’s Society:

1. Nye nri a na-eji aka eri. Iberibe dị ka ọnụ nke dị mfe ịtụtụ, dị ka iberibe sandwich, iberibe ọkụkọ, ntụ azụ e ghere eghe, iberibe oroma ma ọ bụ broccoli e sie n’ikuku, na-ahapụ onye ka ọ rie nri n’onwe ya na-enweghị ngaji na ndụdụ.
2. Jiri agba dị iche n’elu tebụl. Mgbanwe n’ịhụ ụzọ nwere ike ime ka o sie ike ịmata nri na efere. Efere ma ọ bụ nnukwu efere ọcha n’elu akwa tebụl nwere agba dị iche nwere ike inye aka. Zere efere na akwa tebụl nwere ụdị.
3. Nye otu ma ọ bụ abụọ nri n’otu oge. Efere juru eju nwere ike ịbụ ihe na-eme ka obi daa.
4. Debe oge nri dị jụụ. Gbanyụọ TV, debe tebụl dị mfe, ma nye oge zuru ezu. NIA na-atụ aro ka a ghara ịkpa ọsọ ma ọ bụ ịkwanye.
5. Nye obere nri na nri ntakịrị ugboro ugboro. NIA na-atụ aro obere nri n’oge dị ọtụtụ ugboro na nri ntakịrị nwere calories dị ukwuu ma ọ bụrụ na onye ahụ anaghị eri nri zuru ezu (ndụmọdụ NIA maka iri nri nke ọma).
6. Nyere aka n’ịṅụ ihe. Nye obere iko mmiri ma ọ bụ ihe ọṅụṅụ ndị ọzọ n’ime ụbọchị, tinyere nri nwere mmiri dị ukwuu dị ka mkpụrụ osisi, ofe, milkshake na smoothies. Ọ bụrụ na onye ahụ achọghị mmiri, NIA na-atụ aro ịnwa mmiri mkpụrụ osisi, mmiri nwere ụtọ, ofe, mmiri ara ehi, ma ọ bụ kọfị ma ọ bụ tii na-enweghị caffeine.
7. Lelee ọkụ. Onye nwere ike ịghọtaghị na nri ma ọ bụ ihe ọṅụṅụ na-ekpo oke ọkụ.
8. Gbanwee ngwa nri na iko. Nnukwu efere kama efere, ngaji nwere aka buru ibu, na iko nwere mkpuchi nwere ike ime ka iri nri dị mfe. Echegbula onwe gị banyere ịdị ọcha mgbe a na-eri nri.
9. Mee ka nri dị mfe ịta na ilo. Bee nri n’obere iberibe ma ọ bụ nye nri dị nro. Ọ bụrụ na onye ahụ na-akwụ ụkwara ma ọ bụ nri na-egbochi ume ya (choking) mgbe ọ na-eri nri, gwa dọkịta ya.
10. Zere ịkwanye nri n’ike. NIA na-ekwu na agụụ na-ebelata n’onwe ya n’oge ikpeazụ nke Alzheimer.

Ihe ịrịba ama ị ga-agwa dọkịta

Ifunahụ ibu ahụ, ịjụ nri, ike ọgwụgwụ ma ọ bụ adịghị ike nwere ike ịbụ ihe ịrịba ama na onye ahụ anaghị eri nri zuru ezu. Alzheimer’s Society na-ekwu na ezé ma ọ bụ ezé ụgha na-ewute, ịda mba n’obi, afọ ntachi na mgbanwe ọgwụ niile nwere ike ibelata agụụ (Alzheimer’s Society banyere agụụ). Ihe ịrịba ama nke akpịrị ịkpọ nkụ nke NIA depụtara gụnyere ọnụ akọrọ, isi na-agba gburugburu, obi na-akụ ngwa ngwa na ịhụ ihe na-adịghị adị (NIA banyere nsogbu ahụike a na-ahụkarị).

Gwa dọkịta

Tupu ime nnukwu mgbanwe n’nri gị, ma ọ bụ nke onye ọzọ, kparịta na dọkịta ma ọ bụ ọkachamara nri e debanyere aha, karịsịa ma ọ bụrụ na ị nwere ọrịa shuga, ọrịa akụrụ, nsogbu ilo ma ọ bụ ifunahụ ibu ahụ n’oge na-adịbeghị anya. Maka onye na-ebi ná dementia, jụọ ole ọ kwesịrị ịchọ iri na ịṅụ kwa ụbọchị, na ma ọkachamara nri ma ọ bụ ihe mgbakwunye nwere ike inye aka.

Nweta enyemaka ngwa ngwa ma ọ bụrụ na nri na-egbochi onye ume (choking), ma ọ bụ onye ahụ nwee mgbagwoju anya na mberede, isi na-agba gburugburu nke ukwuu ma ọ bụ ịda n’ala.