Jaabawol juutngol ngol
Ciimtol Lancet 2024 innitii heɗagol gooto e caɗeele dementia ɓurɗe mawde ɗe mbaylotoo. E ƴeewndo ACHIEVE, ballitte heɗagol haɗaani ustaade hakkille e kuuɓal, kono fedde woɗnde jogiinde caɗeele ɓurɗe ɗuuɗude holli ustaagol seeɗa. Ballitte heɗagol ina mballa haala e nguurndam ñalnde kala kadi. Ƴeew heɗagol maa, miijito ballitte heɗagol ɗe doktoor yamiri walla ɗe coodetee tawa alaa yamiroore, tee haaldo e doktoor.
- Ciimtol Lancet ina hiisa wonde heɗagol ina fawaade e ko ina abboo e 7% dementia e winndere ndee, ina fotnda e geɗal ɓurɗo mawnude e caɗeele 14.
- E ƴeewndo ACHIEVE e yimɓe 977 mawɓe, ballitte heɗagol waylaani ustaade hakkille e duuɓi tati e kuuɓal.
- E fedde tokoose, ɓurnde jogiinde caɗeele nder ACHIEVE, ustaagol hakkille deeƴi ko 48% e ballitte heɗagol; ɗum ina foti teeŋtineede.
- Gila oktoobar 2022, mawɓe e Amerik jogiiɓe sikke heɗagol seeɗa walla hakkundeejo ena mbaawi coodde ballitte heɗagol ɗe FDA ƴeewi tawa alaa yamiroore.
- Bonnannde yiide nde safaaka ɓeydaama e caɗeele dementia e 2024, ɗum noon ƴeewnde gite ina himmi kadi.
E nder ngoo hello (7 taƴe)
Heɗagol ina heewi e duuɓi sappo caggal, tee wiɗtooɓe ena njaɓɓa ɗum no caɗeele dementia nii. Ɗum firtaani wonde ballitte heɗagol ko feere teeŋtinaande ngam haɗde dementia; ƴeewndo ɓurngo moƴƴude haa jooni heɓi njeñtudi ceertuɗi. Hello ngo ngoo ina faammina ko wiɗtooji kolli, no heɗagol ƴeewirtee, ko ballitte heɗagol coodeteeɗe e Amerik tawa alaa yamiroore woni, e no haala newniraa.
Hol ko waɗi heɗagol himmude e cellal hakkille?
Heɗagol ina jokkondiri e ɓeydagol caɗeele dementia. Ciimtol Lancet 2024 ina hiisa wonde ina fawaade e ko ina abboo e 7% dementia e winndere ndee. Ɗum ina fotnda e LDL kolesterool toowngol ngam geɗal ɓurɗo mawnude e caɗeele 14 mbaylotooɗe e model Ciimtol ngol, hono no tonngol UCL e ciimtol ngol holliri.
Ko Ciimtol ngol tawi:
- Caɗeele ɓurɗe e heɗagol. E ƴeewtagol mum renndinngol e wiɗtooji 6 lobbi, yimɓe jogiiɓe heɗagol njoginoo caɗeele dementia ɓurɗe ko ina abboo e 37% e yimɓe heɗiiɓe no moƴƴi.
- Heɗagol ɓeydiima, caɗeele ɓeydii. Wiɗtooji ƴeewɗi tiiɗgol kolli wonde caɗeele ɗee ina ɓeydoo so heɗagol ɓeydii.
- Sabaabu mum en ena mbaawi wonde, kono teeŋtinaaka tawo. Miijooji ina jeyaa heen woɗɗitaade e teelteende, sokolaare hakkille, ustagol gollal hakkille, e golle hakkille ɓurɗe tiiɗde ɗe heɗagol nawi.
Heɗagol ina heewi. National Institute on Aging (NIA) ina wiyee wonde ko ina abboo e feccere njoyo mawɓe ina jogii ɗum, tee fartaŋŋe ina ɓeydoo e duuɓi.
Ko ƴeewndo ballal heɗagol ACHIEVE tawi?
ACHIEVE ko ƴeewndo adanngo suɓaango e ballitte heɗagol e ustaade hakkille. Njeñtudi mum keewi jaŋtireede no feewaani, ɗum noon ko ɗii-ɗoo seeɗa e jaŋtol ƴeewndo ngoo bayyinaaɗo.
- Hol ɓeen tawtoraa: yimɓe 977, duuɓi 70 haa 84, jogiiɓe heɗagol nde safaaka tawa alaa caɗeele hakkille mawɗe, e nokkuuji renndo nayi e Amerik.
- Ko yerondiraa: feccere heɓi ballitte heɗagol e jokkondiral e karallaagal heɗagol. Feccere woɗnde ndee heɓi eɓɓoore jannginde cellal baɗte nguurndam moƴƴam e duuɓi.
- Njeñtudi tiiɗndi: caggal duuɓi tati, alaa ceertal e ustaade hakkille hakkunde pelle ɗiɗi ɗee e kuuɓal.
- Njeñtudi fedde tokoose: ƴeewndo ngoo suɓii e iwdiiji ɗiɗi. Yimɓe 238 iwruno e wiɗto ngo ɓernde juutngo (ARIC), tee e kuuɓal ɓe njoginoo caɗeele ɓurɗe ustaade hakkille. E fedde ndee, ustaagol ngol deeƴi ko 48% e ballitte heɗagol. Hakkunde 239 wallitooɓe renndo celluɓe, alaa battane laaɓtungo.
No ɗum tarirtee e goonga:
- Jaabawol kuuɓngol wonnoo alaa battane.
- Njeñtudi fedde tokoose ndee eɓɓanooma law, kono nde iwruno e ƴeewtagol ɗimmol e fedde tokoose. Ina foti teeŋtineede e wiɗtooji goɗɗi.
- Tawtoraaɓe ɓee ina nganndi eɓɓoore nde ɓe ngonnoo, ɗum ena waawi memde njeñtudi.
- Ciimtol Lancet ina tarta seedanteeji ɗii ko hollirde wonde ballitte heɗagol ina nanndude e mballude ɓurɗe yimɓe jogiiɓe heɗagol kam e caɗeele dementia goɗɗe.
Taarol gadanol ko wonde ballitte heɗagol wonaa feere teeŋtinaande ngam haɗde dementia. Ɗe ena mballa yimɓe heɗaade, tawtoraade haala e heddiiɗe e jokkondiral, ɗum kadi ko dalillaaji tiiɗɗi ngam miijitaade ɗe.
Hol no anndirten mi so heɗagol foti ƴeewteede?
NIA ina wasiyaa yiyde doktoor so aan walla mo toppit-ɗaa:
- Ina jogii caɗeele faamde yimɓe e noddirgel
- Ina satti rewde e jeewte so yimɓe ɗiɗo walla ɓurɓe ina kaalda
- Ena naamnoo yimɓe ɓe njoopta ko ɓe mbiʼi
- Ena ɓeyda daande tele so ɓe woɗɓe ina ŋulla
- Ina satti faamde haala so daande woɗnde ina woodi
- Ena sikka wonde ɓe woɗɓe ina ŋoŋa
Fuɗɗo e doktoor kuuɓɗo, mo ena waawi nelduɗe to karallaagal heɗagol (audiologist) walla to doktoor noppi, hinere e daaɗe. Heewde tuugnorgal e noppi ko gootol e sabaabu heɗagol keewngol mo doktoor ena waawi ƴeewde. Heɗagol jaawngol ko caɗeele kisal jaawɗe, tee NIA ina wasiyaa yiyde doktoor kisan kisan.
Heɗagol ena waawi cikkireede ko jiiɓru. NIA ina hollita wonde mawɓe ɓe nanataa no moƴƴi ena mbaawi cikkireede no feewi ko ɓe njiiɓii, ɓe njaabaaki walla ɓe mballaaka. So mo yiɗ-ɗaa ina fuɗɗiima woɗɗitaade walla ina ŋakki nannde ko wiyaa, ƴeewnde heɗagol ko feere moƴƴere law.
Ko woni ballitte heɗagol coodeteeɗe tawa alaa yamiroore?
Gila 17 oktoobar 2022, FDA yamirii fannu ballitte heɗagol coodeteeɗe tawa alaa yamiroore (OTC). Ko nii ɗe yerondirtee e ballitte yamiraaɗe:
| Fannu | Ballitte heɗagol OTC | Ballitte heɗagol yamiraaɗe |
|---|---|---|
| Hol ɓeen ɗe njanaa | Mawɓe duuɓi 18 e dow jogiiɓe sikke heɗagol seeɗa walla hakkundeejo | Kala tolno heɗagol, kala duuɓi |
| Hol to ɗe keɓetee | E jeeyngol walla e enternet, alaa ƴeewnde walla yamiroore | Rewde e karallaagal heɗagol yamiraaɗo |
| No ɗe teeltiraa | A suɓoto teelte ɗee hoore maa, keewi wonde e jaaɓnirgal | Karallaagal ina teelta ɗe e heɗagol maa |
FDA ina wiyee wonde ballitte OTC njanaaɗo wonande heɗagol tiiɗngol walla tiiɗngol no feewi. Ena wasiyaa yiyde doktoor, ɓurɗo moƴƴude ko doktoor noppi, hinere e daaɗe, hade coodgol so aɗa jogii:
- Muuseede walla caɗeele e noppi
- Ndiyam, muusre walla ƴiiƴam iwrude e noppi e lebbi jeyi caggal
- Bayle heɗagol jaawɗe walla waylooje
- Heɗagol ɓurngo bonnde e noppi gootol, walla hito e noppi gootol tan
- Jiibru walla yiiltagol
- Tuugnorgal noppi heewngal
Waawde huutoraade ballitte heɗagol ina naamnii gollal seeɗa, ɗum noon ƴeew sarɗiye ruttorde hade coodgol, hono no FDA wasiyiri. NIA ina wasiyaa naamnaade so kisal maa ina ubbira seeɗa e njoɓdi ndii. Wonande mo wuurɗo e dementia, karallaagal heɗagol ena waawi wallude suɓaade fannu ballitte e teeltagol ɓurngol newaade toppiteede ñalnde kala.
Hol no haaldirten no newori e mo jogiiɗo heɗagol?
NIA ina wasiyaa:
- Fewndo neɗɗo o tee joggo gite, e annoore moƴƴere, ngam o waawa yiyde tonngaaɗe maa e yeeso maa.
- Yiylo nokku deƴɗo. Ñif tele walla woɗɗito daande.
- Ɓeydu daande seeɗa, kono hoto ew. Haaldu no newori e njaaweendi moƴƴiri.
- Hoto uddo hunduko maa. Hoto ñaam, hoto tac cuukulaas walla hoto uddo hunduko maa tawa aɗa haalda.
- Waylu konguɗi ɗii so huunde ŋakkaama, wonaa jokkude wiyde gootum.
- Gooto e saawi fof. E dental, ƴeew no neɗɗo o tawtoree.
- Muññu tee naamno hol no mbaaw-ɗaa wallude.
Ɗii wasiyaaji ena njogondira no moƴƴi e wasiyaaji men jokkondiral baɗte dementia. Golle tugiiɗe e nate ena ustude tiiɗgol heɗagol. Picture Pairs e Conversation Cards ena ngolla e ko njiy-ɗaa, tee Finish the Saying ena jaɓa hollirde timmoode ndee tawa wiyaa. Wonande noddaali, ƴeew jannginol men baɗte noddaali telefoŋ e widewoo.
Yiide ina himmi kadi
E 2024 Ciimtol Lancet ɓeydi bonnannde yiide nde safaaka ko caɗeele kesol. Tonngol UCL ina waɗa ɗum ko ina abboo e 2% dementia, tee Ciimtol ngol ina wasiyaa waɗde ƴeewnde e safaara caɗeele yiide heɓoo e kala neɗɗo. NIA ina wasiyaa ƴeewnde gite mawnunde hitaande kala walla duuɓi ɗiɗi kala caggal duuɓi 60, tee ƴeewde yamirooje lunette kadi. Hay bayle seeɗa e yiide ena mbaawi ɓeydude caɗeele janoaade.
Haaldo e doktoor
Naamno doktoor baɗte ƴeewnde heɗagol e yiide so a yiyii ɗii maande dow. Yiy doktoor kisan kisan ngam heɗagol jaawngol, muuseede noppi, walla ndiyam iwrude e noppi. So aɗa toppito mo wuurɗo e dementia, haalana doktoor mum baɗte bayle heɗagol walla yiide, ɗe ena mbaawi memde ngonka hakkille, kisal e no neɗɗo o waawiri tawtoraade.
Hello ngo ngoo ko humpito kuuɓngo tan, wonaa wasiya doktoor. Ƴeew renndinde men baɗte cellal. Tar humpito goɗngo baɗte jokkondiral renndo e cellal hakkille.
Naamne keewɗe
Mbar ballitte heɗagol ina haɗa dementia?
Ɗum teeŋtinaaka tawo. Ƴeewndo ACHIEVE yiyaani battane e ustaade hakkille e duuɓi tati e kuuɓal, hay so fedde woɗnde jogiinde caɗeele ɓurɗe waɗi no moƴƴi. Ballitte heɗagol ina poti miijiteede kadi sabu ina newnana haala, kisal e nguurndam ñalnde kala.
Hol ɓeen mbaawi coodde ballitte heɗagol tawa alaa yamiroore?
FDA ena yamira mawɓe duuɓi 18 e dow, jogiiɓe sikke heɗagol seeɗa walla hakkundeejo, coodde ballitte heɗagol OTC e jeeyngol walla e enternet tawa alaa yamiroore. Ɗe njanaaɗo wonande heɗagol tiidngol. Kala mo jogii muuseede noppi, ndiyam iwrude e noppi, jiibru walla bayle heɗagol jaawɗe foti yiyde doktoor tawo.
Mbar heɗagol ena waawi nannde wa dementia?
Sahaaji eey. National Institute on Aging ina hollita wonde mawɓe ɓe nanataa no moƴƴi ena mbaawi cikkireede no feewi ko ɓe njiiɓii walla ɓe njaɓaaki. Ƴeewnde heɗagol ko feere moƴƴere so neɗɗo ina fuɗɗiima woɗɗitaade walla ina ŋakki nannde ko wiyaa.
Nde ɗooftii foti mawɓe ƴeewde gite mum en?
National Institute on Aging ina wasiyaa ƴeewnde gite mawnunde hitaande kala walla duuɓi ɗiɗi kala caggal duuɓi 60, walla hono karallaagal gite maa wasiyiri. Yimɓe jogiiɓe ñabbuuli walla toƴƴere ƴiiƴam tiiɗnde keewi soklaade nde ko famɗi fof hitaande kala.
Fuɗɗoode
Min njokkondiri e juɓɓule e jaŋdeeji ɗi ngoo hello tuugnii e mum. Gooto heen fof ƴeewtaama nde hello ngoo hesɗitinaa.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Hearing intervention versus health education control to reduce cognitive decline in older adults with hearing loss in the USA (ACHIEVE): a multicentre, randomised controlled trial · The Lancet (author manuscript in PubMed Central)
- OTC Hearing Aids: What You Should Know · U.S. Food and Drug Administration
- Hearing Loss: A Common Problem for Older Adults · National Institute on Aging
- Aging and Your Eyes · National Institute on Aging