Mɔgɔ ɲɔgɔn ye, hakili ka ɲɛnamaya ani dementia

Mɔgɔw ye mɔgɔ ɲɔgɔn ye, o tɛ yɛrɛ kɔrɔ ka bɔ ni cɛɲi ye. Sɛbɛnw bɛ jɛɲɔgɔn ko dɔgɔya ani mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ ka ɲɛnamaya kɔfɛ ye dementia kɔnɔnafɛn ɲɛ, o bɛ kɔnɔnafɛn ka dusu ni hakili ka ɲɛnamaya ɲɛ. Sɛbɛnw tɛ se ka f o kɔnɔnafɛn cogo jumɛn ka dɔ kɛ sɔrɔ bi. Ɲɛnɛ ​​kɛlɛ bɛ kuma ko nin ye cɛn ka kɔnɔnafɛn kɔrɔ. Nin kɛlɛ bɛ yɛrɛyɛrɛ ka jatebɔ, ɲɔgɔn fɛ ka ɲɛnamaya ɲɛfɛn minnu bɛ se ka kɛ ka ɲɔgɔn fɛ, ani se min na ka mɔgɔ minnu bɛ dementia ka bana ye, ɲɔgɔn fɛ ka wasa ni ɲɛnamaya bɛ o mɔgɔw ka nisɔndiyakow ni ɲɛnamaya ɲɛ.

Dɔgɔya ni mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ bɛ dementia kɔnɔnafɛn ɲɛ wa?

Ɔn, sɛbɛnw caman bɛ o kɔnɔnafɛn ɲɛ, nka cogo min na o bɛ kɛ, o tɛ se ka dɔnkili dafa. 2024 Lancet Commission ka laɲini ko mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ ka ɲɛnamaya kɔfɛ ye dementia kɔnɔnafɛn ka 14 ka kɔnɔnafɛn ɲɛ min bɛ se ka ɲɛnaɲɛ. UCL ka kuma ko laɲini in kan bɛ o bɛn ka 5% dementia ko dusukasi bɛ ɲɛfɛn dunuya kɔnɔ.

Sɛbɛnw ka jatebɔ:

• Mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ, dementia kɔnɔnafɛn bɛnbɔ. Commission ka laɲini ko sɛbɛnw fila ka kuma mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ ka kɔnɔnafɛn dementia ka kɔnɔnafɛn ɲɛ. Dɔ ka jatebɔ ye ko kɔnɔnafɛn bɛ bɔ ka 57% ɲɛ, dɔ ye ko ka bɔ 18% ɲɛ.
• Dɔgɔya fana. Dɔgɔya, o ye hakili ka dɔgɔ ye ko mɔgɔ bɛ sigi ka bɔ mɔgɔw kɔ, o fana bɛ ɲɛ ni dementia kɔnɔnafɛn ye sɛbɛnw caman na.
• Amerika Surgeon General ka laɲini. Mɛ 2023 la, Amerika Surgeon General ka laɲini dɔgɔya ni mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ kan kɔrɔ. A ko dɔgɔya ni mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ bɛ se ka dementia kɔnɔnafɛn ka bɔ 50% ɲɛ kosɛbɛ, mɔgɔ dɔnnikɛlaw la. A ko mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ bɛ se ka kɔnɔnafɛn ka bɔ 29% ɲɛ kosɛbɛ dusu bana la, ani 32% ɲɛ kosɛbɛ sɔgɔsɔgɔ la.
• A ka caman cogo. Kalan fɛn ka laɲini ko Amerikakaw ka mɔgɔw minnu bɛ 65 kɔfɛ ka sigi jamanaden kɔnɔ, o ka 24% bɛ mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ.

Ko dɔ bɛ ka dɔ lakana: Lancet Commission ko mɔgɔw bɛ se ka ɲɔgɔn fɛ ka kɔ ɲɛnamaya kɔfɛ, dementia fɔlɔ min tɛ dɔnnin, o waati la. O kɔ, mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ kɔnɔnafɛn dɔ bɛ se ka kɛ dementia ka mɔgɔ ka sigi kɔ, o tɛ mɔgɔ ka sigi kɔ dementia ka kɔnɔnafɛn kɔrɔ dɔrɔn. Sɛbɛnw caman bɛ bɔ ka sɛbɛnw ɲɛ ye ka kɛ ɲɛnamaya kɔ.

Dɔgɔya ni mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ, o ye mun ye ka tɛmɛ ɲɔgɔn kan?

National Institute on Aging (NIA) ka kuma o kan cogo in na. Mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ o ye mɔgɔ dɔ ye min bɛ mɔgɔ dɔw ɲɔgɔn fɛ, walima mɔgɔ tɛ minnu ye ka kuma ni a ye ka dɔ ka ɲɛnamaya kɛ. Dɔgɔya o ye hakili ka dɔgɔ ye ko mɔgɔ bɛ sigi yɛrɛ dɔrɔn walima ko bɔ mɔgɔw kɔ. Mɔgɔ bɛ se ka sigi yɛrɛ dɔrɔn ka nisɔndiya, mɔgɔ fana bɛ se ka dɔgɔya kɛ ni mɔgɔ caman bɛ.

NIA ka ɲɛfɛn minnu bɛ kɛ ka kɔnɔnafɛn ka bɔ o fila la:

• Tulonko walima ɲɛ ɲɛnamaya
• Tulonko ka bɔ, walima mɔgɔ tɛ min bɛ se ka taa
• Sigi yɛrɛ dɔrɔn, walima ko caman bɔra mɔgɔ ka ɲɛnamaya la, i n’a fɔ mɔgɔ ka muso walima ka cɛ bɔ, walima bɛ bɔ baara kɔ
• Hakili ka ɲɛnamaya kɛli walima ɲɛnamaya ɲɛnamaya
• Mɔgɔ dɔ ka dɔgɔya ni mɔgɔ ka kɛlɛ kɛ
• Wari ko ni kuma tɔɔrɔ

Tulonko ye fɛn dɔ ye min bɛ bon kosɛbɛ. NIA ko mɔgɔ minnu bɛ tulonko kɛ, o bɛ se ka bɔ mɔgɔw kɔ ko kuma bɛ ka gɛlɛya walima ka hinɛ kɛ. Ne bɛ kɔnɔnafɛn ka laɲini kɛ ka tulonko ni hakili ka ɲɛnamaya ɲɛnamaya kɔnɔ, o bɛ tulonko ɲɛnamaya ni dɛɲɛgɛn dɛkɛli sɔrɔ.

Cogo jumɛn na ka mɔgɔ ɲɔgɔn ye?

NIA ka laɲini caman bɛ yan. Aw ka dɔ walima fila sugandi ka kɛ ka ɲɛnamaya:

• Ka waati ɲɛnɔgɔn ɲɛnamaya kɛ. Ka waati dɔ sugandi o don dɔ walima kalo dɔ, ka wele, ka kuma ni ɲɔgɔn ye sɛbɛ, walima ka kaarti ci ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye, ni bɔnɛ mɔgɔ ye, walima ni baarakɛla ye.
• Ka video wele walima ka dɔnkili ɲɛnamaya kɛ. Ni ka kɔnɔ nin dɔnkili ɲɛnamaya kura ye, jamanaden kɔnɔ bɛ se ka dɔnkili kalanw kɛ. Ka telefɔni ni video welew ɲɛnamaya ɲɛ.
• Ka kɔlɔsi dɔ kɛ. Kalan dɔ, dinɛ ka jamana, ka taa ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye, walima baara ɲɛnɔgɔn kɛ, o bɛ ɲɔgɔn fɛ ka ɲɛnamaya ni ɲɔgɔn ye.
• Ka kɛ ka dɔ kɛ ka se ka dɔ kɛ kɔfɛ. Dɔ ka ɲɛnamaya min tun bɛ kɛ, walima dɔ kura min bɛ kɛ ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye.
• Ka ɲɔgɔn fɛ ka dɔ kɛ. Ka ɲɛnamaya kɛ ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye, walima ka taa dɔ kɛ ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye. Ka ɲɛnamaya kɛ ni nin ɲɛnamaya kɛ ni ɲɛnamaya ɲɛfɛn ka ɲɛnamaya ɲɛfɛn.
• Ka dusu ni dɔ ɲɛ, ni i bɛ se ka o kɛ. Ni i bɛ se ka dusu kɛ ni o ye ɲɛnamaya ɲɛ, o bɛ kɛ kɛlɛ dɔ.
• Ka jamanaden sigilanw kɛ. Dɔnkili sigilanw, jamanaden sigilanw ani Eldercare Locator (800-677-1116) bɛ se ka aw ka ɲɛnamaya sigilanw ni taa ɲɛ.

Mun na ka sigi ni ɲɔgɔn ye dementia kɔnɔ?

Mɔgɔ dɔ min bɛ dementia ka bana la, o kɔnɔ, ɲɔgɔn fɛ ka ɲɛnamaya bɛ kɛ ka nisɔndiya ni ka kɔnɔ ɲɛnamaya kɛ, o tɛ kɔnɔnafɛn ka bɔ kɔrɔ. Lancet Commission ka laɲini ko ɲɛnamaya bɛ dementia bana la mɔgɔw ka nisɔndiya ni ka ɲɛnamaya ɲɛ. Alzheimer’s Association ka kuma ko ɲɛnamaya bɛ se ka ɲɛnamaya ɲɛ, o ka tɛ nisɔndiya ɲɛnamaya ɲɛ dɔrɔn, ka ɲɛnamaya kɛ tɔɔrɔ ni tɔɔrɔ kɛ ɲɛnamaya kɔfɛ. NIA fana ka laɲini ko mɔgɔ minnu bɛ Alzheimer ka bana la, o ka ɲɔgɔn fɛ ka baara kɛ ani ka fɛn minnu nisɔndiya o kɛ.

Ɲɛnamaya minnu bɛ kɛ ka ɲɛ:

1. Ka sɛbɛnw ɲɛ ni ɲɔgɔn ye. Kuma Karɔtiw bɛ kumakan kɛ min bɛ ka kuma ni mɔgɔ ɲɔgɔn ye, i n’a fɔ “Ka ko ka…” Ka waatiw ka kuma ɲɛnamaya ɲɛ.
2. Ka dɔ kɛ ni ɲɔgɔn ye sɛnɛ ni dɔ ye. Sɛbɛnw ni sɛbɛnw bɛ sɛbɛnw jɛɲɔgɔn ni waati kɛlɛ tɛ, o kɔ tɛ ɲɛ kɛ. Ka ka dɔ kɛ ni ɲɔgɔn ye ɲɛ ka ɲɛnamaya kɛ.
3. Ka mɔgɔw ka sɛbɛnw kɛ. Ka sɛbɛnw ɲɛnɔgɔn kɛ bɛ sɛbɛnw min i yɛrɛ sugandi, ka o kɛ dɔ ye ni ɲɔgɔn ye, ani sɛbɛnw bɛ to i ka dɔnkili kɔnɔ.
4. Ka mɔgɔw ɲɔgɔn ye. Sɛbɛn Bingo bɛ kɛ jamanaden kɔ ɲɔgɔn fɛ, ani dɔnkili sigilanw kɔnɔ mɔgɔw fana.
5. Ka dɔnkili, baara walima sɛnɛ ɲɛnamaya kɛ ɲɔgɔn fɛ. Ka dɔnkili kalanw, so baara ani kɛnɛ ka ɲɛnamaya ɲɛfɛn caman ɲɛ.
6. Ka taa ka ɲɛ ka sɔrɔ. Ka taa ɲɛnamaya kɛ min bɛ waati ɲɛnɔgɔn ni sigi ɲɛnamaya kɛ, o bɛ ɲɔgɔn fɛ ka nisɔndiya.

Ka o kɛ ni hinɛ ni dusu. Mɔgɔ fila walima saba ni ɲɔgɔn ye kɔnɔ bɛ ɲɛ ka tɛmɛ mɔgɔ caman kan. Ni mɔgɔ dɔ ye tɔmɔ walima a ye ɲɛnamaya bɔ, ka ɲɛnamaya ɲɛ ka tilen, o ka ɲɛ. Ka sigi ni ɲɔgɔn ye, ka tè ni ɲɔgɔn fɛ, o fana ye ɲɛnamaya ɲɛ.

Ni mɔgɔ dɔ min bɛ dementia ka bana la sigi yɛrɛ dɔrɔn, NIA ko ka mɔgɔ dɔ sɔrɔ, min bɛ se ka taa walima ka video wele waati ɲɔgɔn fɛ, ani min bɛ se ka kɛ dɔ ye ni ɲɛnamaya kɔfɛ ye. A fana ko jamanaden kɔnɔ ka “memory cafe” dɔ bɛ se ka kɛ, o ye ɲɛnamaya ɲɔgɔn ye min bɛ kɛ mɔgɔ minnu bɛ hakili ka ɲɛnamaya dɔ la ni u ka denw ye.

Mɔgɔ minnu bɛ mɔgɔ ka bana ɲɛnamaya, u fana bɛ dɔgɔya

NIA ko mɔgɔ dɔ ka bana ɲɛnamaya kɛ, o ye mɔgɔ ɲɔgɔn tɛ ka kɔnɔnafɛn ye. Ka waati dɔ ɲɛnɔgɔn tila i ka teriya ni i ka dɔnkili ka sigi ɲɛ ni i yɛrɛ ka hinɛ. Ka i yɛrɛ ka ɲɛnamaya ɲɛfɛn ɲɛ ka sɛbɛnw ɲɛ.

Dɔkitɔrɔ ni kuma

Ni i walima mɔgɔ min bɛ i ka ɲɛnamaya kɛ bɛ dɔgɔya waati caman, dɔkitɔrɔ kan kuma. NIA ka mɔgɔw ɲɛnamaya kɛ ka kuma ni dɔkitɔrɔ ye ko ɲɛnamaya kɔfɛ ka fɛn dɔ kɛ, i n’a fɔ mɔgɔ ka sàn, walasa dɔkitɔrɔ ka dɔnkili ka se ka dɔ ye. Dɔgɔya ni dɔ kɔnɔ ka kɛ dɔ dɔ bɛ se ka kɛ ka mɔgɔ dɔ ka hakili ka ɲɛnamaya bɛ ɲɛ, o bɛ se ka kɛ ka sɔrɔ. Ni mɔgɔ dɔ bɛ ɲɛnamaya kɛ, u ka tulonko bɛ, walima u bɛ dɔ kɛ ka dɔgɔ, o fana ka kuma ni dɔkitɔrɔ ye. Ka dementia ka ɲɛnamaya fɔlɔw ni dɔkitɔrɔ ka waati ɲɛ.

O sɛbɛn ye kuma sɛbɛn ye, a tɛ dɔkitɔrɔ ka kuma ye. Ka jamanaden kuma ɲɛ.