Ацәареи ахшыл агәабзиареи: иаҳҳәо аҭҵаарақәа, ицхыраауа

Ацәареи ахшыл агәабзиареи аимадара бзиа шрымоу еилкаоуп, аха уи шеимадоу макьана ииашаҵәҟьаны иҭырҵаауеит. Шьоукы аҭҵаарақәа ацәара маҷра адеменциа аҿиара ашәарҭара ишадҳәалоу аадырԥшит. Адеменциагьы хаҭала лассы ацәара аԥырхага аиҭоит. Ари адаҟьа иаҳәоит аҭҵаарақәа ирдырбои изырмырбои, ацәаразы ицхыраауа аҵасқәа аанарԥшуеит, убасгьы адеменциа змау ауаа рҿы лассы иуԥыло ацәаратә уадаҩрақәа ирылацәажәоит. Арахьтәи аматериал ацәаратә хәшәқәа ирызку абжьгарақәа рыҭара иазкуӡом; убри аҩызцәа атемақәа аҳаким иҿаԥхьа иқәыргылатәуп.

Иадҳәалоума ацәара уадаҩреи адеменциеи?

Аамҭа рацәала имҩаԥгаз шьоукы аҭҵаарақәа ацәара маҷра адеменциа ашәарҭара ишадҳәалоу аадырԥшит, аха аҭҵаарақәа макьана иҵаулаӡам.

• Британиа Ду 25 шықәса ицоз аҭҵаара. Аҭҵааҩцәа 8,000-ҩык раҟара адуцәа рышьҭашәарыцан Whitehall II аҭҵаара аҿы. 50 ма 60 шықәса рыхыҵуаз, ф-сааҭк ма уи аасҭа еиҵаны изцәоз ауаа рҿы анаҩс адеменциа аҿиара ашәарҭара бжь-сааҭ изцәоз аасҭа еиҳауп ҳәа аанарԥшит. 50, 60, 70 шықәса рыхыҵуаз ф-сааҭк ма уи аасҭа еиҵаны изцәоз ауаа рҿы, еснагь бжь-сааҭ изцәоз раасҭа ари ашәарҭара 30% раҟара еиҳауп. Ари ахылаԥшратә ҭҵааран, убри аҟынтә иаанарԥшыз аимадара ауп, ахылҿиаақәа ракәӡам.
• Lancet акомиссиа агәаанагара. 2024 шықәсаз Lancet акомиссиа ацәара 14 аԥсахлатәи ашәарҭаратә факторқәа рсиа иаламҵакит. Уи ишаӡбаз ала, ахыҵхырҭақәа макьана иҵаулаӡам. Зыхҟьо акакәны иаанарԥшуеит «аимадара ҿакны»: адеменциа иахылҿиаауа ахшыл аԥсахрақәа адиагноз ҟаҵара шықәсы рацәала иаԥхьа иалагоит, уигьы ацәара аԥырхага аиҭар алшоит. Дуӡӡа аҭҵаарак аҿы, раԥхьатәи хә-шықәсаз ахылаԥшра иахырҟьаны ахәшьара анирҭа, ацәара рацәеи адеменциеи реимадара ыӡит.

Убри аҟынтә, еилаҳауа уахык-ҩбак ацәара маҷхар агәҭынчымра ҟалаӡом. Аха еснагьтәи, ибзиоу ацәара иашьҭазаара иаԥсоуп, избанзар уи уажәгьы агәырӷьара, агәазыҳәара, ашәарҭадара аиӷьтәра иацхраауеит.

Иаанагозеи ахшыл «арыцқьара» иазкыз аҭҵаарақәа?

Ишәыԥхьазар ҟалоит ацәара ахшыл «ирыцқьоит» ҳәа. Уи агәаанагара ииашоу аҭҵаарақәа ирхылҿиааит, аха макьана иҵаулаӡам.

• Аҳәынаԥқәа рҿы. 2013 шықәсаз NIH ишаанарԥшыз аҭҵаара иаанарԥшит аҳәынаԥқәа аницәоз ахшылақәра рклеткақәа рыбжьара аҭыԥ 60% раҟара ишазхаз. Аҭҵааҩцәа глимфатикатә система ҳәа изышьҭоу асистем ала ахшыл аҿы аӡахәа еиҳа иласны ицо иалагеит. Бета-амилоид, Альцгеимер ихьз иадҳәалоу абелок, ицәоз аҳәынаԥқәа рахшыл аҟынтә еиҳа иласны ицәцан.
• Ауаа рҿы. 2018 шықәсаз маҷӡа имҩаԥгаз аҭҵаара аҿы 22 инаркны 72 шықәса зхыҵуаз 20-ҩык агәабзиара бзиа змоу адуцәа рхшыл аскан ҟарҵеит ацәара бзиа ашьҭахьи ацәарада уахык ашьҭахьи. Ацәарада уахык ашьҭахь, агәалашәаразы хадароу арегион гиппокамп инадыркны, бета-амилоид аскан иаҳнарбо асигнал 5% раҟара иазхеит. Аавторцәа ари раԥхьатәи дырганы иахәаԥшит. Урҭ ирзеилкааӡацыз аԥсшьара ашьҭахь ари аԥсахра ыӡуама, мамзаргьы уи еиҳа ипасуа арыцқьара акәу, ма еиҳа бета-амилоид аҿиара акәу.
• Ҩ-ганкгьы иҟоуп. Lancet акомиссиа ишазгәанаҭо ала, амилоид еизҳара хаҭалагьы ақәра инақәызлаз ауаа рҿы ацәара аԥырхага аиҭар алшоит.

Арҭ аҭҵаарақәа ирҳәоит избан аҭҵааҩцәа ацәара аҭҵаара зыхьыԥшу. Аха урҭ иаадырԥшуам еиӷьу ацәара Альцгеимер ихьз аԥырҟәҟәаара ишацхраауа.

Иарбан цәаратә ҵасқәоу ицхыраар зылшо?

National Institute on Aging (NIA) ишазгәанаҭо ала, ақәра инақәызлаз ауаа даҽа қәрак змоу адуцәа реиԥш уахык 7–9 сааҭ ацәара рҭахуп. Уи аабжьгарақәа ирылоуп:

• Еснагьтәи аграфик шәымазарц. Есымша, убри аналсгьы аԥсшьарамшқәа раан, еиԥшу аамҭазы ацәара шәалаго, шәгьыҿыцгыло.
• Ацәарахь аҽазыҟаҵара ҵасқәа шәырҿиа. Ацәара шәаламҵацыԥхьаза шәаԥхьа, агәаҭынчырҭатә аура шәаӡырҩ, мамзаргьы аӡы ԥшӡа шәыӡәӡәа.
• Ацәарҭа ҭыԥ бзианы еиқәыршәа, еиҳа ишоураӡамкәа, иагьаӡӡамкәа.
• Амш анҵәамҭаз кофеин злоу афатәқәа маҷтәлатәуп. Аҟәа, ачаи, агаз змоу аӡқәа, ашоколад ацәара шәырԥырхагахар алшоит.
• Аалкоголь ахархәара шәаҟәыҵла, маҷк анаҩсгьы, NIA ишабжьанаго ала.
• Ацәара шәаламҵацыԥхьаза ҩ-сааҭк-х-сааҭк раԥхьа фатә ду шәымфалан, уахынлагьы ӡы рацәа шәымжәлан.
• Еснагь аспортивтә еиҭаҵрақәа шәаҿыз, аха ацәара 3 сааҭ шагу шәымҩаԥыргон. Шәахәаԥш ҳәа ҳара ҳ-аспортивтә еиҭаҵрақәа рзы ахҳәаа.
• Ацәарҭаҿы аекранқәа рхархәара маҷтәлатәуп. NIA ишабжьанаго ала, уа телевизор шәымхәаԥшлан, акомпьютер, ателефон, апланшет шәыхымхархәлан.
• Ахәылбжыхь мамзаргьы амш анҵәамҭаз ацәакра шәацәцар алшар.

Адеменциа змау ауаа рҿы ацәара апроблемақәа

Адеменциа змау ауаа рҿы ацәара аԥсахрақәа лассы иуԥылоит. NIA иаанарԥшуеит рацәаӡаны ма маҷӡаны ацәара, уахынла лассы-лассы аҿыцгылара, амширала ацәакра. Уи убасгьы ахәылбжыхьтәи аҭынчымра (sundowning) аанарԥшуеит: амш ахырҟьацыԥхьаза иалаго ма иӷәӷәахо аҭынчымра, агәҭынчымра, ахшылеилаҩра.

Зхылаԥшра шәаҿоу ауаа рхылаԥшцәа рзы NIA иҟанаҵо абжьгарақәа ирылоуп:

1. Амш алашареи аиҭаҵреи аагьыҿыц шәыхы иашәырхәа. Амширала амҩахь шәыцәца, мамзаргьы аԥенџьыр аҿы шәтәа, убасгьы аӡәы есымша иҽнирҭбааларц шәицхраа. Илашоу алашара ацәеижь абиологиатә сааҭқәа ргәыҵхаара иацхраар ауеит.
2. Еиҳа ӷәӷәала иҟаҵатәу аусқәа шамаҭла шәазгәаҭала. Шамаҭла аӡы аӡәӡәара, мамзаргьы амш агәҭаны афатә ду афара шәаҽазышәшәа.
3. Амширатә цәакра кьаҿны, аагьыҿыц шәымазарц. Амш анҵәамҭаз ацәакра маҷтәлатәуп.
4. Ахәылбжыхь ҭынчратә ҭагылазаашьа шәаԥҵа. Алашара шәырласы, абжьы шәырҵәца, убасгьы аӡәы бзиа ирбозар агәаҭынчырҭатә аура шәыргала. Ҳара ҳ-хәылбжыхьтәи аҭынчымра иазкыз ахҳәаа аҿы еиҳа ирацәаны аидеақәа ыҟоуп.
5. Еснагьтәи ацәаратә ҵасқәа шәхьчала. Есыуах еиԥшу аамҭазы шәа бзиала аԥхьара NIA иаанарԥшо аҿырԥштәқәа иреиуоуп. Еснагьтәи есымшатәи аграфик ацхыраара ду ҟанаҵоит.
6. Акофеини аалкоголи маҷтәлатәуп.
7. Уахынлатәи аҵәцалашарақәа шәрыхәаԥш ацәарҭаҿы, акоридор аҿы, аӡәӡәарҭаҿы.

Уахынла аҿыцгылара аан, NIA аҩны ашәарҭадара иазкыз абжьгарақәа рҿы иаанарԥшуеит уахынлатәи аҵәцалашарақәа ма алашара аавтоматтә датчикқәа, аӡәӡәарҭаҿы аанкыларҭақәа, ашьхампақәа рыкәаԥқәа рҿы илашоу алентақәа, убасгьы ахәшәқәа ааркны аркыра.

Ахәылбжыхь кьаҿу, ҭынчу ахҭыс шәара шәҩыџьагьы аҭынчра шәазааргар алшоит. Шәаҽазышәшәа апауза Calm Breathing кьаҿ, мамзаргьы маҷк Conversation Cards. Ацәара иазааигәаны агәазыҳәара ӷәӷәа зҭо аусқәа шәацәца, аӡәы ибашаз иҵахит ҳәа шәбозар шәаҟәыҵла.

Еилаҳауа ацәара ахылаԥшцәагьы аԥсыбаара рнаҭоит. Ҳара ҳ-ахылаԥшҩы ихы ахылаԥшра иазкыз ахҳәаа аҿы аԥсшьареи ацхыраареи раиура амҩақәа аарԥшуп.

Иаҳҳәар ҳалшозеи ацәарахьтәи апноэ иазкны?

Ацәарахьтәи апноэ ацәара аан аԥсышьҭыхра кьаҿны аанкылара ахылҿиаауеит, лассы уахык иалагӡаны рацәажәаны. NIA ишазгәанаҭо ала, уи ихәшәтәымзар, ашьақәыӷәӷәара ӷәӷәа, инсульт, мамзаргьы агәалашәара аӡра реиԥш иҟоу ауадаҩрақәа рахь икнагар алшоит. Адыргақәа ирылоуп абыржьаӷь ӷәӷәеи амширала ацәакра ӷәӷәеи, ауаа рацәагьы уи шрымау рхаҭагьы ирдыруам. Lancet акомиссиа иаанарԥшуеит 11 аҭҵаарақәа ргәаҭара, уа ацәарахьтәи апноэ змаз ауаа рҿы адеменциа аҿиара ашәарҭара 43% раҟара еиҳаун. Аха арҭ аҭҵаарақәа реиҳарак рҿы ауаҩы икапан хшыҩзышьҭра азнамҭазтәи, аимадара макьана ииашаӡаны еилкааӡам.

Ацәарахьтәи апноэ адиагноз арҭар, ихәшәтәыр ауеит. NIA ишазгәанаҭо ала, CPAP-аппарат еснагь раҟара ацхыраара аҭоит. Шәара ма ишәыхылаԥшуа аӡәы ӷәӷәала абыржьаӷь ицозар, ацәара аан аԥсышьҭыхра аангылозар, мамзаргьы амширала ацәакра ӷәӷәа имоузар, аҳаким шәиацәажәа.

Ацәаратә хәшәқәа ирызку агәаҭара

Ҳара ацәаратә хәшәқәеи абиологиатә тҟәацқәеи ирызку абжьгарақәа ҟаҳҵомызт. NIA ишазгәанаҭо ала, ацәаратә хәшәқәа аамҭа кьаҿк ацхыраара рыҭар алшоит, аха ацәарамра хәшәтәыгас иамоуӡом. Уи убасгьы иаанарԥшуеит Альцгеимер ихьз змау ауаа рцәаразы ирырҭо шьоукы ахәшәқәа ахырххара, акаҳара, убасгьы ахшылеилаҩра ашәарҭара иазырҳазар шалшо. Аҳаким ма афармацевт диацәажәада ацәаратә хәшәқәа, рецептда ирҭиуагьы уахь иналаҵаны, рыҭара шәаламган, шәаҟәымҵлан, шәгьырмыԥсахлан.

Аҳаким шәиацәажәа

Аҳаким шәиацәажәа шәара ма ишәыхылаԥшуа аӡәы еснагь аԥсшьаара шагузар, уахынла лассы ацәара уадаҩра имазар, ӷәӷәала абыржьаӷь ицозар, мамзаргьы уахынла аԥсышьҭыхра аангылозар. Адеменциа змау ауаа рҿы ацәара апроблемақәа иацырҵозар, NIA иаабжьанагоит амедицинатә цхыраара шәашьҭазарц. Аҳаким иҭагарала ахылҿиаақәа ааирт алшоит: ахьаа, даҽа цәаратә уадаҩрак, ачымазара, ма ахәшә агәамбзиарақәа. Ӵыдала иҟалаз ахшылеилаҩра, мамзаргьы уи аҩыза ахшылеилаҩреи ацәара аԥсахра ӷәӷәеи иацырҵозар, иласны аҳаким ихьӡырхратәуп. Шәаԥхьа аҳаким изырбара аамҭа аншықәу.

Ари адаҟьа зегьы ирзеиԥшу информациоуп, аҳакиртә бжьгара акәӡом. Шәахәаԥш ҳәа ҳара ҳ-медицинатә ҷыдалатәи агәаҭара.