Sosial kontakt og hjernehelse: Einsemd, isolasjon og demens

Menneske er skapte for å vere saman med andre, og det endrar seg ikkje med alderen. Forskinga kopler einsemd og sosial isolasjon i seinare liv til høgare risiko for demens, og òg til hjartesjukdom og depresjon. Forskinga kan enno ikkje seie kor mykje av samanhengen som er årsak og verknad. Denne sida tek for seg kva bevisa viser, praktiske måtar å halde kontakt på, og kvifor felles aktivitetar betyr så mykje for personar som allereie lever med demens.

Er einsemd og isolasjon kopla til demens?

Ja, mange studiar kopler dei saman, men retninga er ikkje heilt klar. Lancet-kommisjonen i 2024 listar sosial isolasjon i seinare liv som éin av 14 risikofaktorar som kan endrast. UCL si samandraging av rapporten set det til om lag 5 % av demenstilfella i verda.

Det bevisa viser:

• Mindre kontakt, høgare risiko. Kommisjonen omtalar to gjennomgangar som kopla sjeldnare sosial kontakt til høgare risiko for demens. Den eine fann om lag 57 % høgare risiko, og den andre om lag 18 %.
• Einsemd òg. Einsemd, den kjensla av å vere avskoren, var òg kopla til høgare risiko for demens i fleire gjennomgangar.
• Surgeon General sitt syn. I mai 2023 kom den amerikanske Surgeon General med eit råd om einsemd og isolasjon. Der står det at kronisk einsemd og isolasjon kan auke risikoen for demens med om lag 50 % hos eldre. Rådet kopla òg dårleg sosial kontakt til 29 % høgare risiko for hjartesjukdom og 32 % høgare risiko for hjerneslag.
• Kor vanleg det er. Ein rapport frå National Academies fann at om lag 24 % av amerikanarar over 65 år som bur heime, er sosialt isolerte.

Eit viktig forbehold: Lancet-kommisjonen peikar på at folk kan trekke seg frå sosiale aktivitetar i den tidlege fasen av demens, før han er diagnostisert. Det betyr at noko av samanhengen kan vere at demens fører til tilbaketrekking, ikkje berre at tilbaketrekking aukar risikoen. Nesten alle desse bevisa kjem frå observasjonsstudiar.

Kva er skilnaden mellom einsemd og isolasjon?

National Institute on Aging (NIA) forklarer det slik. Sosial isolasjon betyr å ha få sosiale kontaktar eller få menneske å vere saman med jamleg. Einsemd er den vonde kjensla av å vere åleine eller skild frå andre. Nokon kan bu åleine og trivast godt, og nokon kan kjenne seg einsam i eit fullt rom.

NIA listar faktorar som aukar risikoen for begge delar:

• Problem med høyrsel eller syn
• Vanskar med å kome seg omkring, eller ingen transport
• Å bu åleine, eller eit stort tap som ein ektefelles død eller pensjonering
• Endringar i hukommelse eller tenking
• Å ha omsorg for ein kjær som er sjuk
• Økonomiske bekymringar eller språkbarrierar

Høyrsel er ein stor faktor. NIA påpeikar at folk som høyrer dårleg, kan trekke seg tilbake fordi samtalar blir frustrerande eller pinlege. Vår rettleiing om høyrsel og hjernehelse tek for seg høyrselskontrollar og høyrselsapparat utan resept.

Praktiske måtar å halde kontakt på

NIA har ei rekkje idear. Vel ein eller to som passar:

• Ha fast kontakt. Ei fast tid kvar dag eller veke til å ringe, sende melding, skrive e-post eller sende kort til familie, venner eller naboar.
• Bruk videosamtalar eller smarthøgtalarar. Viss teknologien er ny, tilbyr mange offentlege bibliotek og lokale aktivitetssenter kurs. Sjå vår rettleiing om telefon- og videosamtalar.
• Vere med på noko. Eit kurs, eit trussamfunn, ein gangklubb eller ein frivillig oppgåve gir kontakt og ei kjensle av meining.
• Ta opp att ein gammal hobby, eller lær ein ny saman med andre.
• Røyr på deg saman med andre. Tren saman med ein venn eller i ei gruppe. Vår rettleiing om trening har milde val.
• Vurder eit kjæledyr viss du kan ta vare på eit.
• Bruk lokale tenester. Seniorsentra, Area Agencies on Aging og Eldercare Locator (800-677-1116) kan vise deg til tilbod og transport.

Kvifor betyr felles aktivitetar så mykje ved demens?

For ein som allereie lever med demens, handlar kontakt om glede, trøyst og det å høyre til, ikkje om å redusere risikoen. Lancet-kommisjonen seier at aktivitetar hjelper personar med demens å halde på glede og meining. Alzheimer’s Association påpeikar at aktivitetar, i tillegg til å betre livskvaliteten, kan redusere åtferd som å vandre av garde eller vere urolege. NIA legg til at personar med Alzheimers treng å vere aktive og gjere ting dei likar.

Idear som fungerer godt:

1. Sjå på bilete saman. Conversation Cards gir opne spørsmål utan quiz, som «Fortel meg om …». Sjå vår rettleiing om minne og opphald.
2. Spel ved sidan av kvarandre. Picture Pairs held bilete synlege og har ingen tidtakar eller poeng, så det blir ikkje noko press. Vår rettleiing om korleis du kan spele saman har tips.
3. Bruk familiebilete. Photo Pairs gjer bilete du sjølv vel, om til eit parspel, og bileta blir verande på eininga di.
4. Samle folk. Picture Bingo passar til familietreff og grupper på sjukeheim.
5. Del musikk, hushaldsoppgåver eller hagen. Sjå musikkaktivitetar, hushaldsoppgåver og heile lista vår over aktivitetsidéar.
6. Gjer besøk enklare. Vår rettleiing om besøk tek for seg korte, rolege besøk som er gode for alle.

Hald det lite og avslappa. Eit roleg rom med éin eller to personar fungerer ofte betre enn ei stor gruppe. Viss personen blir sliten eller mister interessa, er det fint å stoppe. Å sitje saman med ein kopp te er òg eit godt resultat.

For ein person som bur åleine med demens, rår NIA til å finne ein tillitsperson som kan besøke eller ringe på video jamleg og vere kontaktperson ved nød. Dei nemner òg ein lokal minnekafé, eit avslappa sosialt rom for personar med hukommelsestap og familiane deira.

Pårørande blir òg einsame

NIA listar det å ha omsorg for ein kjær som ein risikofaktor for isolasjon. Ta vare på litt tid til eigne venskap, støttegrupper og kvile. Vår rettleiing om eigenomsorg for pårørande har praktiske idear.

Snakk med lege

Viss du eller nokon du har omsorg for kjenner seg einsam eller isolert mesteparten av tida, bør du seie det til lege. NIA oppmodar folk til å fortelje om store livsendringar, som eit dødsfall i familien, slik at legen forstår heile biletet. Å kjenne seg nedfor i fleire veker kan vere depresjon, og det kan behandlast. Viss ein eldre person nyleg har trekt seg frå venner eller aktivitetar han eller ho pleidde å like, er den endringa òg verd å nemne for lege. Les tidlege teikn og når du bør oppsøke lege.

Dette er generell informasjon, ikkje medisinsk råd. Sjå vår medisinske ansvarsfråskriving.