Penys Dywya ha Demens: Pyth a lever an hwithrans

Penys dywya, kepar ha dybri yn unn fenester a eth our yn unnik po lehe kaloriek yn feur dew jydh y’n seythun, a gavas meur a vrys, hag y lever nebes erthyglow y halsa difres an ympynnyon. Mars owgh hwi tevesik koth, po mar withowgh hwi nebonan ow bewa gans demens, ottomma pyth a dhiskwedh an hwithrans yn hwir, ha prag yth yw posek bos war.

Kedhlow ollgemmyn yw an re ma, nyns yw kusul medhegel. Na wrewgh dalleth penys, po chanjya fatel wra an den a withowgh hwi dybri, heb kewsel gans medhek po dyetyas kovskrivys. Gwelewgh agan diswarnyans medhegel.

A wra penys dywya lettya demens?

Nyns eus dustuni da y hwra penys dywya lettya po lenthe demens. An National Institute on Aging (NIA) a lever nag eus dustuni lowr dhe gomendya neb eghen a dyet lehe kaloriek po penys, hag y fydh res dyski meur moy a-dro dh’aga effeythadewder ha sawder, yn arbennik yn tus koth (NIA a-dro dhe lehe kaloriek ha penys).

Prag yth yw an dustuni mar skant

An NIA a re nebes achesonyow:

• Rann vrassa an studhyow yw yn enevales. Hwithrans yn pryv, hwesker, logosen ha simes re ros sewyansow dhe les, mes ny yllyn bos sur y hwra an kevadhow ma omdhesedha dhe dus. Y’n enevales hogen, yth yw an sewyansow kemmyskys; yn nebes linennow logosen, lehe kaloriek a verrhas bewnans.
• Berr re beu provow yn tus. An brassa rann a besyas nebes seythunyow po misyow.
• An brassa rann a brovow yn tus o fogellys war gelli poos yn tevesyon re boos, a-der kov po demens.
• Skant yw tus koth ynna. Lies prov a gemeras tus a 60 bloedh po yowynka.

Daswel systematek yn 2026 a viras yn arbennek orth penys dywya yn tevesyon a 60 bloedh ha kottha. Ev a gavas bos an dustuni y’n bagas oes ma hwath skant, gans studhyow byghan, holya berr ha towlennow kemmyskys. Kevadhow a-dro dhe brederi ha kov a dheuth dhyworth studhyow unnik yn le sewyansow kuntellys a brovow. An daswel a notyas ynwedh bos nebes studhyow ow kevrenna fenestri dybri pur verr po penys hir gans sewyansow gwettha, hag an awyoryon a brofyas bos war rag tus koth (daswel 2026 yn Nutrients).

Nebes hwithroryon a dyb y hylsa an treylyans a’n korf dhe leski blonog dre benys effeythi an ympynnyon, mes tybieth yw hemma hwath ow pos studhys. An NIA a not nag yw an skiens sertan.

Pyth yw an peryllow a benys rag tus koth?

Nyns yw penys arbrov heb peryl rag lies den koth. Peryllow possybyl a gomprehend:

• Kelli poos heb y vynna. Dybri le es dell yw edhomm dhe’n korf a yll ledya dhe gelli poos ha le nerth musklys, hag a yll gasa den gwannach.
• Kelli musklys hag eskern. Yn prov dew vledhen skoodellys gans an NIA a lehe kaloriek yn tevesyon yowynk ha kres-oes, an gemeroryon a gavas leheansow byghan yn densita eskern ha mas korf heb blonog.
• Sugra isel y’n goos gans medhegnethow diabetek. Tus a gemmer insulin po nebes medhegnethow diabetek erel a yll kawsya sugra y’ga goos dhe goedha re isel mars omgedhons po gortos prysow boos, herwydh an National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Sugra isel y’n goos a yll kawsya penn-dro, kemmysk terri ha sorr.
• Disyghtyans. Mar pydh diwesow gesys yn-mes keffrys ha boesow, y hyll den mos disyghys.
• Penn-dro ha koedha. Mayo Clinic a not y hyll penys dywya kawsya tus dhe omglywes pur skwith ha gans penn-dro, hag y halsa na bos patron yagh rag tus gans peryl ughel a gelli askorn ha koedha (Mayo Clinic a-dro dhe benys dywya).
• Effeythyow erel. Mayo Clinic a rol ynwedh penn-droesow, chanjyow a vroes ha sevder kolodhyon, hag a not dustuni nebes y halsa penys 16 our gans fenester dybri 8 our ughelhe peryl kleves kolon keffrys ha fenestri dybri erel. Nyns yw an dustuni na ervirys hwath.

Prag yth yw dybri lowr an bern moyha gans demens?

Rag tus ow bewa gans demens, an kudyn usys yw kavos lowr a voes hag a dhiwes, a-der re veur. An Alzheimer’s Association a styrya y hyll tus y’n gres ha’n diwettha studyow omglywes gorthyskys gans dewisow boos, ankev dybri, po tybi aga bos re dhybrys. Ev a geworr ynwedh y hyll dyethans bohos kressya symptomys omdheg hag acheson kelli poos (Alzheimer’s Association a-dro dhe voes ha dybri).

An Alzheimer’s Society a not nag yw dybri lowr a yll ledya dhe gelli poos, le nerth musklys, skwithder ha gwander, ow kasa den gwannach ha le galloesek dhe omwellhe a glevesansow (Alzheimer’s Society a-dro dhe hwans dybri).

Dres an achesonyow ma, nyns yw penys tybyans da rag nebonan ow bewa gans demens. Boosow gesys yn-mes a yll treylya es dhe voosow kellys yn es. Pub chanj a’n fordh mayth a den gans demens dybri a dal bos ledyes gans y vedhek po dyetyas kovskrivys.

Pyth yw an arwodhyow gwarnyans a dhybri po eva bohos?

Mirewgh orth:

• Kelli poos, po dillas owth esedha moy lows.
• Gasa boes po nagha prysow boos, po synsi boes y’n ganow.
• Skwithder po gwander.
• Sevder kolodhyon, a yll bos kevrennys gans dyet ha disyghtyans.
• Arwodhyow disyghtyans. An NIA a rol ganow sygh, penn-dro, kolon ow kuthya yn uskis, ha gwelesow, a yll ynwedh bos kawsys gans demens y honan (NIA a-dro dhe broblemys medhegel kemmyn).

Hwans dybri bohos a yll bos kawsys gans lies tra: dens po densow fals lows, medhegnethow nowydh, iselder, sevder kolodhyon, le gwrians, po chanjyow yn blas ha fler. Leverewgh dhe vedhek an den a-dro dhe neb arwodh a’n par ma. I a yll hwilas an acheson ha martesen profya dyetyas po keworransow.

Fatell yllydh hwi gweres nebonan dhe dhybri hag eva lowr?

• Profyewgh boesow byghan ha boesow ynter prysow yn fenowgh, yn le tri boos bras.
• Servyewgh boesow meurgerys, ha bedhewgh heblyth pan janj blasow. Boesow hweg a yll bos dynark mar yw hwans dybri isel; govynnewgh orth an medhek mars eus achesonyow yeghes dhe lehe sugra.
• Gwithewgh diwesow a-der an dorn ha profyewgh hanafow byghan dres an jydh. Iskow, frut, smoothie ha milkshake a rekn ynwedh.
• Dybrewgh war-barth pan yllydh hwi. Prysyow boos yw chons rag kowethyans, a-der ober dhe fyski.
• Assayewgh boesow rag an bysies, kepar ha baramanyow, temmyn frut po temmyn yar, mar re beu lestennow kales.

Yma moy tybyansow prysow boos y’gan gid dyet. Gweres dhe bareusi boes a yll bos ynwedh gwrians plesont war-barth; gwelowgh oberi an chi.

Kewsewgh gans medhek

Kyns assaya neb towl penys agas honan, kewsewgh gans agas medhek po dyetyas kovskrivys, yn arbennik mar kemerowgh medhegnethow rag diabetek po gwask goos, mar kwrussowgh kelli poos a-gynsow, po mar kwrussowgh koedha. Rag nebonan ow bewa gans demens, govynnewgh orth aga medhek pygemmys y tal dhedha dybri hag eva pub dydh, yn le govyn a-dro dhe benys.

Kevrewgh gweres medhegel a-dhistowgh rag kemmysk terri a-dhesempis, klepydh, po arwodhyow a sugra pur isel y’n goos na wellha yn uskis.