Iisinngikkaangat nerineq dementiaalu: Paasisat

Iisinngikkaangat nerineq, soorlu ullup iluani nalunaaquttap arfineq-pingasunik annertussusilimmi nerineq imaluunniit sapaatip-akunnerani ulluni marlunni nerisassanik annikillisarneq, amerlasuunut soqutigisaasarpoq. Allat allaaserisaanni taarserneqartarpoq qaratsamik illersorsinnaasoq. Inuppassuuguit imaluunniit inuk dementiaqartoq isumagigukku, misissueqqissaatit sunik takutippaat, sooq mianersortariaqartoq, matumani nassaarisinnaavat.

Tamanna paasissutissat nalinginnaasutut ingerlatuuvoq, nakorsamit siunnersuutinngilaq. Iisinngikkaangat nerineq aallartitsinngilat, imaluunniit inuk isumagisat nerineranik allanngortitassanngilat, nakorsaq imaluunniit nerisassanik ilisimasaq apeqqutigissanngikkukku. Nakorsamit nalunaarut takuuk.

Iisinngikkaangat nerineq dementiamik pinaveersaartitsisinnaava?

Paasisat pitsaatitsisut soqanngilaq iisinngikkaangat nerineq dementiamik pinaveersaartitsisinnaasoq imaluunniit kingusinnerusortitsisinnaasoq. National Institute on Aging (NIA) oqarpoq nerisassanik killiliineq imaluunniit iisinngikkaangat nerineq inunnut inassuteqarnissamut paasisaq naammattoqanngitsoq, aammalu suli amerlasunik ilisimasaqalerniariaqartoq iluaqutaasinnaanera navianartuuneranilu pillugit, immikkut inuppassuarnut (NIA: nerisassanik killiliineq iisinngikkaangat nerinerlu).

Sooq paasisaq amigaateqarnersoq

NIA tunngavigalugit pissutsit amerlasuut pineqartarput:

• Misissueqqissaatit amerlanersaat uumasuini ingerlapput. Uumasuini, qupannit miluumasunullu hiistinut naapisinilu misissueqqissaatit soqutiginartunik paasisanik takutitsipput, kisianni paasisat taakkua inuit sunniuteqartassapput tassa ajornaqaaq. Uumasunilu allatulluunniit paasisat assigiinngitsut takuneqarsinnaapput; hiistit ilaat nerisassanik killiliinerat inooriaatsimik naappallaarutsitsinermik kinguneqartarpoq.
• Inunnik misissuinerit sivisuunngillat. Amerlanerit sapaatip-akunneri qaammatillu amerlassusaannut sivisussuseqarput.
• Inunnik misissuinerit amerlanersaat oqimaassutsimik annikillisaanermut sammisipput inunnut oqimaassuteqarluartunut, eqqarsaataarnermut dementiamullu sammisimanatik.
• Inuppassuit misissuinerit amerlanersaanni ilaanngillat. Amerlanerit inuit 60-it inorlugit ukiulinnit kannerusunik misissuipput.

2026-imi misissueqqissaatit katersorneqarneranni inuppassuit 60-inik ukiulillit annerusumik iisinngikkaangat nerinerannik misissueqqissaarneqarpoq. Paasisat inuppassuarnut sulinermi amigaateqartut, misissuinerit mikisuujusut, sivisuunngitsumillu malinnaalluni, allanngorartumillu ilusilersugaallutik. Eqqarsaataarnermik isumalluinnermillu paasisat misissuinit ataatsimoortunit angerlarsimapput, katersorneqarnerannillu paasinarsinani. Misissueqqissaatit allat aamma takutippaat nerinissamut sivikitsuinnarmik akuerineqartunit imaluunniit sivisulluni iisinngikkaangat nerineqarneranit kinguneq ajornerusoq pisaqartarsimasoq, allattullu inuppassuit mianersortinneqartassasut erseqqissaatigaat (2026-imi misissueqqaartitsineq Nutrients-imi).

Misissueqqissaartut ilaat isumaqarput timip iisinngikkaangat nerinerup nalaani uuliamik atuisarnera qaratsamut sunniuteqartarsinnaasoq, kisianni manna suli isummatut misissueqqaartigineqarpoq. NIA erseqqissaatigaa ilisimatusarnermut erseqqinneqartut sulinngikkallartut.

Inuppassuarnut iisinngikkaangat nerinerup ulorianartui suut?

Inuppassuarnut amerlasuunut iisinngikkaangat nerineq misiligutigineq ajornanngitsoqanngilaq. Ulorianartut pisinnaasut tassaapput:

• Oqimaassutsimik annaasaq qorsuuteqanngitsoq. Timi annerusumik piumasaqarnermit ikinnerusumik nerineq oqimaassutsimik nukinginnillu annaasitsisinnaavoq, inullu nukinginnerulersitsilluni.
• Nukik saunillu annikinnerulersinnaapput. NIA-p tapersersugaanik marlunnik ukiunik sivisussuseqartumik misileraanermi inuusuttut akunnatsillu ukiulinni nerisassanik killiliinermi peqataasut saannik nukinginnillu ikilimmik annikillisimanerannik takutippaat.
• Sukkunummik nakassaaneq diabeticimik nakorsaateqartunut aakkiinik atuisunut. Insulini imaluunniit diabetesimik nakorsaateqartunut aakkiinik allanik atuisut nerisareernatik imaluunniit kingusinnerusukkut nerikkunik sukkunermik aavartumik nakassaasinnaapput, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases naapertorlugu. Sukkunermik appasinnerusumik nakassaaneq qasulluinermut, paarlattuanermut kamajatsitsineranullu kinguneqartarsinnaavoq.
• Imeqqullarneq. Nerineq imernerlu tamaasa ingerlaannaq qimaguppat imeqqullarneqarsinnaavoq.
• Qasulluunneq nakkarnerlu. Mayo Clinic erseqqissaatigaa iisinngikkaangat nerineq qasulluuteqartitsisinnaasoq qasusuujunnaartitsisinnaallunilu, aammalu saunik annikillisaanermut nakkarnermullu ulorianartunik navianartoqarsinnaavoq (Mayo Clinic: iisinngikkaangat nerineq).
• Sunniutit allat. Mayo Clinic aamma niaqugisaqarneq, pissutsimik allanngoriaaseq, anaanaveersaarnerlu allassimavai, aammalu erseqqissaatigaa naatsorsuutigineqartartoq nalunaaquttap 16-it akunnasunut iisinngikkaangat nerineq nalunaaquttallu 8-it akunnattut nerineq uummaanut naapertuuttumut eqqaanermut sanilliullugu possaanermut ulorianarnerunermik kinguneqartarsimasoq. Tamanna suli erseqqinneqarsimanngilaq.

Sooq dementiap nalaani naammattunik nerineq pingaarnersuuvoq?

Dementiaqartut amerlanertigut ajornartorsiutaannut naammattunik nerineq imernarlu ataavoq, amerlasuunik pinnatik. Alzheimer’s Association nassuiaavoq dementia ullumikkut kingulliunerusumillu killissaani inuit nerisassanik toqqaanissaq amerlasoorujussuusinnaagaat, nerineq puiorsinnaagaat, imaluunniit nerereersimallutik isumaqartarsinnaasut. Aammalu erseqqissaatigaat nerisassaqarluarnertaqannginneq pissutsit ilorraapiloorsinnaallugit oqimaassutsimillu annaasitsisinnaalluni (Alzheimer’s Association: nerisassat nerinerlu).

Alzheimer’s Society erseqqissaatigaa naammattunik nerinnginneq oqimaassutsimik nukinginnillu annaasitsisinnaasoq, qasusuujunnaartitsilluni nukinginnerulersitsillunilu, inuk nukinginnerulersillugu nappaatinillu ajorunnaarsitsisinnaajunnaartitsilluni (Alzheimer’s Society: nererusunneq).

Taamaattumik, inuk dementiaqartoq iisinngikkaangat nerisitsisoqarnissaq siunnersuutigineqanngilaq. Nerineq ilaat qimagunneqarunik aatsaat nerineq amigaateqalersinnaavoq. Dementiaqartup nerineranik allannguisoqassaaq, nakorsartaanik imaluunniit nerisassanik ilisimasaqartumik siulersorneqartassalluni.

Naammattunik nerinnginnerup imernginnerullu nalunaaqutai suut?

Maluginiaruk:

• Oqimaassutsimik annaasaq, imaluunniit atisat ammarnerulersut.
• Nerisat qimattarneq imaluunniit nerineq itigartinneq, imaluunniit nerisamik kaninni tigummiinnineq.
• Qasussuseq nukinginnerunerlu.
• Anaanaveersaaneq, nerisassanullu imeqqullarneranullu ataqatigiisinnaasoq.
• Imeqqullarnerup nalunaaqutai. NIA allassimavai kanik paatsoq, qasulluunneq, uumma titarneruluttoq, takorluuilussaarnerlu, taanna kingulliartaasoq dementiamit pissutaasinnaalluni (NIA: nakorsaaneq nalinginnaasoq).

Nererusunnginneq amerlasuunik pissuteqarsinnaavoq: kigutit anniartuut, kigutitat aalasut, nakorsaaterpassuit nutaat, aliasunneq, nungusaaneq ikinnerulaartoq, imaluunniit misigissutsip tipigissusiornerullu allanngornera. Maluginiakkatit nakorsaq nalunaarfigiuk. Pissutaasoq paasiniassinnaavaa nerisassanik ilisimasaqartumik imaluunniit ilitsersuinermik siunnersuuteqarsinnaallunilu.

Inuk naammattunik nerisitsillugo imertitsillugulu qanoq ikiorneqarsinnaavoq?

• Neriniakkat imernartallu amerlasuut piffissap ingerlanerani neqeroorutigisigit, pingasunngorlugu nerisanik angisuunik pinnatit.
• Nerisat asanerpaat neqeroorutigisikkit, maminnerallu allanngoriartortillugit ajornanngitsumik ingerlalluarit. Neriniakkat mamitsut nuannaarutigineqarsinnaapput nererusunneq ikippat; nakorsaq aperiuk sukkusumik killilersuineq pisariaqartinneqarnersoq.
• Imernarit qanittumi inissigikkit ullullu ingerlanerani imernegartalissanik neqeroorutigisarlutit. Suppit, paarnat, akuussakkat, immullu akuusut tamarmik akuersaarneqartarput.
• Ataatsimoorlutit nerigit pisariaqartitsigunuk. Nerineq ilagiinniarneqartarnissaat pingaaruteqarpoq, sukkasuumik ingerlatinneqartassanngilaq.
• Assakkut tigusinnaasat misilikkit, soorlu sandwichit, paarnat aggortakkat imaluunniit timmiaqqat, panertat atorneqarnertik ajornanngorpat.

Nerisassaq pillugu ilitsersuutitsinni nerinerup immikkoortuini siunnersuutit amerlanerusut takuneqarsinnaapput. Nerisassiorneq ataatsimoorluni nuannaarutigisinnaasarpoq; angerlarsimaffimmi suliat takuuk.

Nakorsaq oqaloqatigalugu

Iisinngikkaangat nerineq misileriarniarukku, nakorsat imaluunniit nerisassanik ilisimasaq apeqqutigissavat, ilaatigut diabetesimik aappariit الضغطимиллүүллу nakorsaateqaruit, kingulliukkut oqimaassutsimik annaasaqarsimaguit, imaluunniit nakkareersimaguit. Inuk dementiaqartoq isumagigukku, nakorsartaa aperiuk ullormut qanoq amerlatigisunik nerisariaqartoq imerariaqartorlu, iisinngikkaangat nerineranik apeqqutiginani.

Tassa ajugaasumik paarlattuanermut, nalorninnermut, imaluunniit sukkunermik aavartumik nakassaasunut killissanngitsumik pitsanngorsinnaajunnaartunut, aaqqiisoqartarpoq 112-imut sianeruk.