Ekalonawa louluvi

Okulinyenga kolutu noukolele wouluyi

Sha talululwa Elesho lominute 6Kokangudu ka-Golden Moments · Nghee hatu shange

Enyamukulo lixupi

Omapekapeko otaa ulike kutya okulinyenga kolutu pandjikilile okwa kwatakanifwa noshisho shinini shokukala noudu wokudimbwa, nolopota yoLancet Commission yomo 2024 oya tumbula okuhenyenga kolutu shimwe shomoinima 14 tai dulu okulundululwa. Omakonakono inaa ulika naana kutya okulinyenga kolutu otaku kelele oudu wokudimbwa. Ndele okulinyenga otaku kwafele eenghono, ondjele yokukala ofika, omhepo iwa neemhofi diwa, onghee okweenda, omalidilululo u li omutumba nokudana osha fimana oku shi ninga. Pula ndokotola manga inamu hovela sha shipe.

  • Ovanhu hava linyenge kolutu luhapu ove na oshisho shinini shokukala noudu wokudimbwa, ashike eshi osha dja unene momapekapeko taa tale oinima ngaashi i li, ha momakonakono taa yeleke.
  • Ekonakono lomido nhano lovanamido ola mona kutya kapa li eyooloko la yela mokudiladila pokati keengudu.
  • Omayele aCDC ovanamido ve na omido 65 nokomingawo otaa kwatele mo omalidilululo taa endelelifa omutima, taa pameke omisipa notaa kwafele ondjele yokukala ofika, notaa ti okulinyenga kanini oku li xwepo okuhe na nande.
  • Komunhu ou ta kala noudu wokudimbwa, okulinyenga kwixupi, kwa ikililwa nokwa ningwa pamwe, ngaashi okweenda efiku keshe ile omadanau u li omutumba, oko kwa fimanenena shi dulife elalakano keshe.
  • Ovanamido ve dulife pomuvalu umwe mwaane ohava u keshe omudo, onghee omalidilululo ondjele yokukala ofika nonhele ya amenwa oye i na okutalwa tete.
Kepandja eli (oitukulwa 6)
  1. Okulinyenga kolutu otaku shunifa pedu tuu oshisho shokukala noudu wokudimbwa?
  2. Ovanamido ova pumbwa okulinyenga shi fike peni?
  3. Eenghedi dinyengana dokulinyenga dovanamido
  4. Nghee to linyenge nomunhu ou ta kala noudu wokudimbwa
  5. Ondjele yokukala ofika nokukelela okuwa
  6. Popyeni nandokotola

Okukala ho linyenge kolutu okwo kumwe kwomoinima ya konakonwa unene momapekapeko oukolele wouluyi. Omapekapeko otaa ulike kutya okwa kwatakanifwa noshisho shinini shokukala noudu wokudimbwa, ashike inaa ulika naana kutya okulinyenga kolutu otaku kelele oudu wokudimbwa. Osho sha yela osho kutya okulinyenga otaku kwafele eenghono, ondjele yokukala ofika, omhepo iwa neemhofi diwa pomido adishe. Ependje eli otali yelifa osho omapekapeko taa ti, ounene welinyengo olo ovanamido tava ladipikwa va mone, neenghedi dinyengana dokulinyenga nomunhu ou ta kala noudu wokudimbwa.

Okulinyenga kolutu otaku shunifa pedu tuu oshisho shokukala noudu wokudimbwa?

Omapekapeko otaa ulike kutya ovanhu hava linyenge kolutu otashi dulika vaha kale noudu wokudimbwa nuupu, ashike oumbangi ou na omangabeko. Olopota yoLancet Commission yomo 2024 kombinga youdu wokudimbwa oya tumbula okuhenyenga kolutu shimwe shomoinima 14 tai dulu okulundululwa. Pamufika wayo, oinima ei 14 kumwe otai yelifa lwopomilongonhe nanhano lomaupyakadi oudu wokudimbwa mounyuni.

Oumbangi otau monika ngaha:

  • Omapekapeko taa tale oinima ngaashi i li otaa ulike kombinga imwe. Ekonakono lomapekapeko 58, olo la kundafanwa koCommission, ola mona kutya ovanhu hava linyenge kolutu ova li ve na oshisho shi li pedu lwopomilongo mbali shokukala noudu wokudimbwa. Eyooloko linene ola li pokati kaavo vehe na okulinyenga nandenande naavo va ninga nande okulinyenga kushona.
  • Ekwatakanifo otali dulu okukala la manguluka kombinga noimbinga. Commission oya ti okuhenyenga otashi dulika ku yelule oshisho. Oya ti yo kutya omalunduluko opetameko mouluyi oo haa holoka omido dihapu manga oudu inau monika otashi dulika a ningife ovanhu vaha linyenge vali unene.
  • Omakonakono taa yeleke kae na ouyelele muhapu. Mekonakono limwe, ovanamido 945 vomido 78 pokati ova li va tulwa momukokomoko womido nhano wokulinyenga kolutu luvali moshivike koshi yewiliko ile mongudu yokuyelekanifa. Pexulilo, kapa li eyooloko la yela mokudiladila pokati keengudu. Ovanhu vahapu mongudu yokuyelekanifa navo ova li hava linyenge, osho hashi ningifa oshizemo shi kale shidjuu okuleshwa.

National Institute on Aging (NIA) oya shi yelifa nawa. Inapa ulikwa ekwatakanifo la yela pokati kokulinyenga kolutu nokukelela oudu waAlzheimer, nokape na oumbangi wa wana womomakonakono okupopya kutya okulinyenga kolutu otaku kelele ile otaku shunifa monima oudu oo. Ndele okulinyenga kolutu otaku shunifa pedu oshisho shokuwa, shomhepo ya nyika oluhodi, shoushikisha, shomupiya womhito tau londo noshoudu wohapi. Omaupyakadi amwe aa nao okwa kwatakanifwa nokunghundipala kwokudiladila.

Oshili oyo kutya natu linyengeni molwaashi otashi tu kwafele tu kale tu udite nawa notu longe nawa nena. Ouwa keshe wouluyi oo tau dulu okuuya owo ouwa tau wedwa po, hauudaneko.

Ovanamido ova pumbwa okulinyenga shi fike peni?

Omayele aCDC ovanamido ve na omido 65 nokomingawo otaa kumaida omaludi atatu okulinyenga oshivike keshe:

Oludi Ouyelele woshivike Oihopaenenwa
Okulinyenga taku endelelifa omutima Okulinyenga kwakula oule wominute 150, ngaashi ominute 30 omafiku 5 Okweenda to endelele, okudana, omaudano omeva
Okupameka omisipa Nani omafiku 2, okupameka eengudu adishe domisipa Okuyelula oiyelulifo inini ile oupakete wosupa, omalyenge taa tandavekwa
Ondjele yokukala ofika Pandjikilile Okweenda to tula oshithininho shoshikoti konima yoshikwawo, okuyambuka moshipundi

Ei omalalakano, ha oiteelelwa yokuhovela. CDC ota ti ngeenge ito dulu oku a wanifa, kala ho linyenge ngaashi eenghono noukolele woye tau shi pitike. Okulinyenga kanini oku li xwepo okuhe na nande.

Eenghedi dinyengana dokulinyenga dovanamido

  • Endeni pamwe. Okweenda efiku keshe nakaume, nomushiinda ile nongudu yokweenda otaku eta eenghundafana nelongelokumwe liwa.
  • Omalidilululo u li omutumba. Okuyelula omaoko u li omutumba, okudingonoka eenyala deemhadi, okweenda poima u li omutumba noyoga yoshipundi otai pameke omisipa nopehe na oupyakadi wokukala wa ofika.
  • Daneni mokombitha. Tuleni po omusika oyo omunhu oo a li e hole efimbo a li omunyasha ndele tamu linyenge, tamu denge omake ile tamu lyata. Tala ewiliko letu omikalo domusika u mone omadiladilo.
  • Pameka omisipa noinima yomeumbo. Yelula omabhodhlela omeva ile oupakete wosupa fimbo tamu tale oshipopiwa sheni shokuhoolola.
  • Longa moshikunino ile oilonga yomeumbo. Okuteka oimeno, okukomba, okufefa nokupeta oikutu aishe otai valulwa. Tala oilonga yomoshikunino noyopondje no ilonga yomeumbo.
  • Omalidilululo omeva. NIA oya tumbula omalongo omaudano omeva onga ehoololo limwe laavo tava mono okulinyenga kombada yedu shidjuu komakipa avo.

Nghee to linyenge nomunhu ou ta kala noudu wokudimbwa

Komunhu ou ta kala noudu wokudimbwa, elalakano olo ombili, ehafo nokukaleka po ounghulungu wokukalamwenyo kwakeshe efiku, ndele hakuwanifa onomola yonhumba. NIA oya ti okulinyenga kolutu otaku kwafele okukaleka omisipa, omakipa nomutima womunhu e na oudu waAlzheimer meenghalo diwa, notaku dulu yo okuwapaleka omhepo neemhofi. Puleni ndokotola waye manga inamu hovela elandulafano lipe. Omaetepo aa a dja mewiliko laNIA lovafile oshisho otaa kwatele mo:

  1. Endeni pamwe efiku keshe. Hoololeni ondjila ya amenwa noya ikililwa ihe na oipundukifo. Ngeenge omunhu oo oha ende oye aeke, oumbandilona wokoshikesho u na onomola yoye yongodi oi li ediladilo liwa.
  2. Kendabeleni ouvidio womalidilululo ovanamido. Linyengeni pamwe, mwa kala omutumba ile mwa fikama.
  3. Kalekeni omalidilululo maxupi. “Omalidilululo maxupi” lwoikando otashi dulika a longe xwepo shi dulife limwe lile.
  4. Wedeni po omusika. Eengalo da ikililwa otadi ningifa okulinyenga ku kale kwa fa oshinima shi hafifa, ha oshilonga. Daneni ngeenge omunhu oo te shi hafele.
  5. Yandjeni omeva neenghaku diwa. Yandjeni omeva ile ojuice pefimbo nolwanima, nohoololeni oikutu iwa neenghaku da wapalela dokulinyenga.

Ngeenge okweenda oshidjuu, ewiliko laNIA lokufila oshisho omunhu e na oudu waAlzheimer otali kumaida omalidilululo taa ningwa omunhu a kala omutumba. Oo otaa kwatele mo omalidilululo oshilundi ile yoga, okweekela okandjato keembidi, okweefa etanga li nyengana ile embaluni, omalyenge taa tandavekwa, okuyelula oinima inini yomeumbo noshikefa shokunana neemhadi. Oilonga iipu ngaashi okukomba nokufefa nayo otai valulwa.

Kaleni mwe shi tala nawa osho okulinyenga taku dulu okuninga. Lancet Commission inai mona oumbangi kutya okulinyenga kolutu otaku shunifa pedu omalunduluko melihumbato ngaashi okuhandjala. Linyengeni pamwe molwaashi otashi dulu oku mu hafifa, ndele hamolwa okukandula po efimbo lidjuu. Ngeenge omunhu oo ta ti ahawe, osho shi li nawa. Ewiliko letu ngeenge ta ti ahawe oli na eenghedi dinyengana dokukendabala vali lwanima. Okuxulifa diva ile okukala ashike pamwe pondje nako oshizemo shiwa.

Konima yokulinyenga, efimbo lixupi lelimweneneno ngaashi Calm Breathing otali dulu oku mu kwafela amushe mu tulumukwe. Oshilonga tashi ningwa omunhu a kala omutumba nokulinyenga kwomawoko kunyengana, Sort Together na Picture Bingo otai longo nawa poshitaafula.

Ondjele yokukala ofika nokukelela okuwa

Okuwa oku li oshinima sha ikilila notashi dulu okukala sha kwata moiti. CDC ota hokolola kutya ovanamido ve dulife pomuvalu umwe mwaane ohava u keshe omudo, ashike kave dulife poohafu tava lombwele ndokotola wavo. Okuwa lumwe otaku hapupaleke oshisho shokuwa vali. Oinima oyo CDC a tumbula tai yelula oshisho oi li:

  • Oungone womomaulu nomomatundji
  • Oudjuu wokweenda nokukala wa ofika
  • Omiti dimwe, mwa kwatelwa odo tadi kwafele okukofa nodimwe odo hadi longifwa momhepo ya nyika oluhodi
  • Omaupyakadi omesho
  • Ouhyahya meemhadi ile eenghaku dii
  • Oiponga yomeumbo ngaashi oinima ya halakana, omakumbatha omomaulu neendodo da teka

Opo mu linyenge neliameno liwa:

  • Longifeni oshipundi sha pama shihe na omavili, nokukaleka okaunta ile oshikwatelwa popepi omalidilululo taa ningwa ofika.
  • Yelekanifeni onhele mu kufe mo omakumbatha omomaulu, eengodi noinima ya halakana tete.
  • Endeleleni kanini eshi tamu fikama, nokukangheka ngeenge omunhu oo ta udu e na edungadunga ile ita kala ofika nawa.
  • Djaleni eenghaku tadi yambidida, ndele hasekoshi ile eenghaku dihe li nawa.
  • Lideuleni ondjele yokukala ofika popepi nopa yambididwa. Okuyambuka moshipundi nokweenda to tula oshithininho shoshikoti konima yoshikwawo oyo iihopaenenwa yaCDC yomalidilululo ondjele yokukala ofika.

CDC ota kumaida kutya omunamido ou a wa ndele ta denge omutwe na ka mone ndokotola diva, unene ngeenge oha nu omiti tadi pupaleke ohonde.

Popyeni nandokotola

Puleni ndokotola manga inamu hovela elandulafano lipe lokulinyenga kolutu, unene tuu komunhu e na omaupyakadi omutima ile omapunga, ouyahya womakipa, omaupyakadi ondjele yokukala ofika, ile oudu wokudimbwa. Ndokotola ile omupangi womalidilululo olutu ota dulu okukumaida omalidilululo a amenwa nokutala ngeenge omiti otadi kumu ondjele yokukala ofika. Lombweleni ndokotola kombinga yokuwa keshe, nonande inaku etifa oshiponga. Ngeenge osha yahama ile inashi kala nawa pefimbo lokulinyenga, kanghekeni. Ngeenge ope na ouyahya womomutima tau holoka ombadilila, oudjuu wokufuda, ile edimbakano tali holoka ombadilila, dengeni 10111.

Ependje eli ouyelele waaveshe, ha omayele ouhaku. Tala elondwelo letu louhaku. Opo u mone efano linene, lesha osho omapekapeko taa ti kombinga yoinima tai yelula oshisho shoudu wokudimbwa nangeenge oudu wokudimbwa otau dulu okukelelwa.

Omapulo haa pulwa olundji

Okulinyenga kolutu otaku dulu okukelela oudu wokudimbwa?

Kape na ou ta dulu oku shi udaneka. Omapekapeko mahapu otaa ulike kutya okukala ho linyenge okwa kwatakanifwa noshisho shinini shokukala noudu wokudimbwa, ashike omakonakono inaa ulika kutya okulinyenga kolutu otaku kelele oudu wokudimbwa. Okulinyenga kolutu oku na ouwa muhapu wa ulikwa, onghee osha fimana natango oku shi ninga.

Osha amenwa tuu komunhu ou ta kala noudu wokudimbwa okulinyenga kolutu?

Luhapu osho, ngeenge mwa longekida nawa. National Institute on Aging otai kumaida mu pule ndokotola womunhu oo manga inamu hovela elandulafano lipe, mu hoolole eenghaku diwa, mu mu pe omeva, nomalidilululo a kale maxupi. Kanghekeni ngeenge omunhu oo ta monika a loloka, ita kala ofika nawa ile ina hafa.

Omalidilululo elipi taa dulu okuningwa omunhu a kala omutumba?

Omalidilululo taa ningwa omunhu a kala omutumba otaa kwatele mo okutandaveka u li omutumba ile yoga yoshipundi, okweefa embaluni ile etanga li nyengana, okweekela okandjato keembidi, okuyelula oupakete wosupa, omalyenge taa tandavekwa noshikefa shokunana neemhadi. Aa omahoololo mawa ngeenge okweenda oshidjuu.

Oshike tu na okuninga ngeenge omunhu oo ina hala okulinyenga?

Inamu mu fininika. Kendabaleni vali lwanima, linyengeni pamwe naye, tuleni po omusika a ikilila, ile lundululeni okulinyenga ku kale oshilonga ngaashi okukomba ile okuteka oimeno. Okweenda kuxupi okuya kombaapila yopoosa osha wana, nosho yo okukala pamwe pondje.

Eeshako doilongifo

Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
  3. Older Adult Activity: An Overview · Centers for Disease Control and Prevention
  4. Facts About Older Adult Falls · Centers for Disease Control and Prevention
  5. Caring for a Person With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  6. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging

Mbela owe lilongekela eudano liondjabi?

Omafano manene, kaku na efimbo lokuvalwa, kaku na oitwa, nokaku na okulishangifa. Daneni pamwe me-browser yeni.

Kufa omaudano aa pamwe naave

O-app yoshali ya-Golden Moments yee-iPhone, iPad na-Android: omafano manene eetaila, omaudano e na omafano oukwaneumbo woye mwene, nomakanghameno omafano oo haa longo nopehe na Wi-Fi. Kaku na o-akaunda, omaulikifo oipindi, efimbo lokuvalwa ile oitwa.