Shaakalaa fi fayyaa sammuu: wanta qorannoon wal-qabsiisu

Socho’uun gosa amala fayyaa sammuu keessatti baay’ee qoratamu keessaa tokko dha. Qorannoon balaa dementia gadi aanaa wajjin wal-qabsiisa, garuu shaakalli dementia ittisuu isaa hin mul’isne. Wanti ifa ta’e sochiin umurii kamittuu jabina, madaallii, miira fi hirriba akka gargaaru dha. Fuulli kun qorannoon maal akka jedhu, maanguddoonni sochii hammam akka argatan gorfamu, fi nama dementia wajjin jiraatu wajjin karaa laafaa socho’uu ibsa.

Shaakalli balaa dementia hir’isaa?

Qorannoon namoonni sochii qaamaa qaban dementia qabaachuu isaanii xiqqaa akka ta’e agarsiisa, garuu ragaan daangaa qaba. Komishiniin Lancet waa’ee dementia bara 2024 socho’uu dhabuu qaamaa wantoota balaa jijjiiramuu danda’an 14 keessaa tokko ta’ee tarreessa. Wantoonni 14 kun walitti, fakkeenya isaa keessatti, dhibbantaa 45 dementia addunyaa guutuu keessaa ibsu.

Ragaan akkas fakkaata:

• Qorannoon hubannaa (observational) karaa tokko agarsiisu. Sakatta’iinsi qorannoo 58, Komishiniin kan mari’ate, namoonni sochii qaamaa qaban balaa dementia dhibbantaa 20 gadi aanaa akka qaban argate. Garaagarummaan guddaan namoota baay’ee socho’uu dhabanii fi sochii xiqqoo yoo xiqqaate qabanii gidduu ture.
• Walitti dhufeenyi karaa lamaan deemuu danda’a. Komishiniin socho’uu dhabuun balaa dabaluu akka danda’u jedha. Akkasumas jijjiiramni sammuu jalqabaa dementia, waggoota baay’ee murtii dura eegalu, namoota xiqqoo socho’aa taasisuu akka danda’u jedha.
• Qorannoon kilinikaa ifa hin taane. Qorannoo tokko keessatti, maanguddoonni 945 umurii giddugaleessaan 78, shaakala to’atamaa torbanitti al lama waggaa shan turu ykn garee wal-bira qabuutti ramadaman. Xumura irratti, dandeettiin yaadaa gareewwan gidduutti ifatti hin garaagarre. Namoonni baay’een garee wal-bira qabuu keessa jiranis socho’aa turan, kunis bu’aa dubbisuuf ulfaataa godha.

National Institute on Aging (NIA) ifatti jedha. Walitti dhufeenyi ifa sochii qaamaa fi Alzheimer ittisuu gidduu hin mul’anne, ragaan qorannoo kilinikaa shaakalli ittisuu ykn suuta’isuu jechuuf immoo gahaa miti. Shaakalli ammallee balaa kufuu, gadda, dhukkuba sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaa ol-aanaa fi dhukkuba sammuu (stroke) gadi buusa. Dhukkubni kun tokko tokko mataan isaanii hir’ina yaadaa wajjin wal-qabatu.

Wanti dhugaa ta’e socho’uuf sababni isaa har’a akka gaarii dhaga’amuu fi hojjechuu isin gargaaruu dha. Fayyadamni sammuu tokko yoo jiraate, abdii miti, bu’aa dabalataa danda’amu dha.

Maanguddoonni sochii hammam barbaadu?

Qajeelfamni CDC ga’eessota umurii 65 fi isaa ol torban hunda gosa sochii sadii gorsa:

Kunneen kaayyoo dha, ulaagaa seenuuf miti. CDC yoo kana raawwachuu hin dandeenye, akka dandeettii fi fayyaan keessan eeyyamu sochii qaamaa akka qabaattan jedha. Sochiin tokko tokko male caalaa gaarii dha.

Maanguddoota karaa laafaan socho’uu

• Waliin adeemaa. Adeemsi guyyaa guyyaa michuu, ollaa ykn garee adeemsa wajjin haasaa fi nageenya dabala.
• Shaakala teessanii. Harka ol-fudhuu, miila marsuu, iddoo tokko marsuu fi yoogaa teessuma irratti, balaa madaallii male jabina ijaara.
• Mana nyaataa keessatti shubbisaa. Muuziqaa umurii dargaggummaa nama sanaa taphisaa, sochi’aa, rukutaa ykn tarkaanfii kaa’aa. Qajeelfama hojiiwwan muuziqaa keenya yaada qaba.
• Meeshaa mana irraa jabina ijaaruu. Qodaa bishaan guutame ykn kaanii maraqaa osoo sagantaa jaallatan ilaaltanii ol-fudhaa.
• Dhaabbii biqiltuu ykn hojii mana. Biqiltuu bishaan obaasuu, baala funaanuu, lafa qulqulleessuu fi uffata maramuun hundi ni lakkaa’ama. Hojiiwwan alaa fi dhaabbii biqiltuu fi hojii manaa ilaalaa.
• Shaakala bishaanii. NIA kutaa shaakala bishaanii namoota lafa irratti wal-qabsiistuun lafee isaanii shaakala lafa irratti ulfaatuuf filannoo tokko ta’ee tarreessa.

Nama dementia wajjin jiraatu wajjin akkamitti shaakaluu

Nama dementia wajjin jiraatuuf kaayyoon mijaa’uu, gammachuu fi dandeettii guyyaa guyyaa eeguu dha, lakkoofsa ga’uu miti. NIA sochiin qaamaa maashaa, wal-qabsiistuu lafee (joints) fi onnee nama Alzheimer qabu haala gaarii irra akka tursu, miira fi hirriba illee fooyyessuu akka danda’u jedha. Sagantaa haaraa dura doktora isaanii gaafadhaa. Gorsi qajeelfama kunuunsitootaa NIA kan armaan gadii of keessaa qaba:

1. Guyyaa guyyaan waliin adeemaa. Karaa nageenya qabu, beekamaa fi gufuu male filadhaa. Yoo namni sun kophaa isaa adeemu, ulee ID lakkoofsa bilbilaa keessanii qabu yaada gaarii dha.
2. Viidiyoo shaakalaa maanguddootaaf yaalaa. Waliin hordofaa, teessanii ykn dhaabatanii.
3. Yeroo gabaabsaa. “Shaakala xiqqoo” gabaabaa baay’ee tokko dheeraa caalaa gaarii ta’uu danda’a.
4. Muuziqaa dabalaa. Sirbi beekamaan sochii akka hojii malee akka dhimma itti dhaga’amu godha. Yoo nama sun jaallate shubbisaa.
5. Bishaan fi kophee mijaa’aa dhiyeessaa. Yeroo shaakalaa fi booda bishaan ykn jallisii dhiyeessaa, uffata mijaa’aa fi kophee shaakalaaf tolfame sirnaan isaaniif ta’u filadhaa.

Yoo adeemuun ulfaate, qajeelfamni NIA nama Alzheimer qabu kunuunsuu filannoo teessanii gorsa. Kanneen kunniin shaakala teessuma irratti ykn yoogaa, saaquu bean bag, kubbaa laafaa ykn ballooni darbuu, baandii harkisuu, meeshaa mana laafaa ol-fudhachuu, fi meeshaa miila dhiibuu of keessaa qabu. Hojiiwwan salphaa akka lafa fi meeshaa mana qulqulleessuu illee ni lakkaa’ama.

Sochiin maal akka danda’u irratti dhugaa dhaa. Komishiniin Lancet shaakalli jijjiirama amalaa akka jeequmsa hir’isuu ragaa hin arganne. Waliin socho’aa sababni isaa gaarii itti dhaga’amuu danda’uu irraa, waaree booda ulfaataa tokko sirreessuuf miti. Yoo namni sun “lakkii” jedhe, sirrii dha. Qajeelfama keenya yeroo “lakkii” jedhan booda irra deebi’uuf karaa laafaa qaba. Dafanii xumuruu, ykn alatti waliin taa’uu qofti, bu’aa gaarii dha.

Sochii booda, boqonnaan callisaa akka afuura tasgabbaa’aa lamaanuu akka tasgabbaa’an gargaaruu danda’a. Hojii teessanii sochii harka laafaa qabuuf, Waliin addaan baasuu fi Bingoo suuraa minjaala irratti gaarii hojjetu.

Madaallii fi nageenya kufuu

Kufuun baratamaa fi ulfaataa dha. CDC maanguddoota afur keessaa tokko ol waggaa waggaan kufu, garuu walakkaa gadi doktora isaaniitti himu jedhee gabaasa. Al tokko kufuun kufuu irra deebi’ee carraa dachaa godha. Wantoota balaa CDC tarreessu:

• Dadhabbii miila fi hips keessatti
• Adeemuu fi madaallii irratti rakkoo
• Qorichoota tokko tokko, qorichoota rafsiisan fi qorichoota gadda irratti tokko tokko dabalatee
• Rakkoo ilaaluu
• Dhukkubbii miilaa ykn kophee hin mijanne
• Balaa mana keessaa akka walitti makamuu, huccuu lafa irra kaa’amu fi tarkaanfii cabe

Nageenyaan caalaatti socho’uuf:

• Teessuma jabaa taayirii male fayyadamaa, shaakala dhaabbatanii gochuuf minjaala ykn rayilii dhiyoo qabaadhaa.
• Dursa iddoo qulqulleessaa huccuu, wayyaa fi walitti makamuu irraa.
• Yeroo ka’an suuta deemaa, yoo namni sun mataan dhiphate ykn hin tasgabbofne dhaabaa.
• Kophee deeggarsa qabu uffadhaa, sokiisii ykn kophee laafaa miti.
• Madaallii deeggarsa bira shaakalaa. Teessuma irraa ka’uu fi quba-ija adeemuu fakkeenya madaallii CDC dha.

CDC namni umuriin guddate kufee mataa rukutu battaluma doktora ilaaluu akka qabu, keessumaa yoo qorichoota dhiiga (blood thinners) fudhatu, gorsa.

Doktora haasofsiisaa

Shaakala haaraa dura doktora gaafadhaa, keessumaa nama dhukkuba onnee ykn sombaa, dhukkubbii wal-qabsiistuu lafee, rakkoo madaallii, ykn dementia qabuuf. Doktorri ykn ogeessi fiiziyoo-tiraapii (physical therapist) hojii nageenya qabu akka gorsu, qorichoonni madaallii irratti dhiibbaa qabaachuu isaanii akka ilaalu danda’a. Kufuu kamiyyuu, miidhaa male illee, doktorattis himaa. Yoo shaakala keessatti wanti dhukkubbe ykn sirrii hin taane, dhaabaa. Dhukkubbii qomaa tasaa, afuura baafachuu rakkoo, ykn wal-hin-beekuu tasaaf lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa odeeffannoo fayyaa keenya ilaalaa. Suuraa guddaa argachuuf, qorannoon wantoota balaa dementia irratti maal jedha fi dementia ittisuun ni danda’amaa dubbisaa.