Okudimbwa otaku dulu okukeelelwa? Osho omapekapeko taa ti

Ngeenge omu li tamu file oshisho omunhu ta kala noudu wokudimbwa, ile omwa mona omudali weni ta kala nao, otashi dulika mwa kala tamu lipula ngeenge oudu owa li tau dulu okukeelelwa, nongeenge nye vene otamu dulu oku u keelela. Epandja eli otali yelifa osho omapekapeko taa ti shili, melaka liipu. Enyamukulo lixupi: kape na ou ta dulu okuudaneka kutya okudimbwa otaku keelelwa, ashike omapekapeko otaa ulike kutya oinima imwe oyo hai eta oshiponga otai dulu okuninipekwa, nokuninipika oinima oyo moungudu wovanhu aushe otashi dulika shi ningife ovanhu vanini va kale nokudimbwa ile va kale nao lwanima.

Ou ouyelele wopetameko, hauyelele wopaunamiti. Alikana lesheni elondwelo letu lopaunamiti nokupopya nandokotola kombinga youkolele weni.

Okudimbwa otaku dulu okukeelelwa?

Kape na ondjila ya yelifwa tai kelele okudimbwa komuntu keshe pauhandimwe. O-National Institute on Aging (NIA) oya ti kutya nonande inapa yelifwa sha natango tashi kelele oudu waAlzheimer, ovakonakoni ova mona eenghedi tadi tula eteelelo nove li mokulihonga osho tashi dulu naasho itashi dulu okulonga.

Osho omapekapeko taa ulike osho kutya oukolele wonhumba neenghedi donhumba dokukalamwenyo oya pambafana nomhito ya kula yokukala nokudimbwa. Ngeenge oinima oyo hai eta oshiponga oya ninipala moungudu wovanhu aushe, ovanhu vanini otashi dulika va kale nokudimbwa, ile va kale nao konima mefimbo longhalamwenyo. Osho osha yooloka filufilu kokuudaneka sha shili.

Oshiholekwa shimwe shokutula eteelelo: Okomisi yoLancet ya2024 oya lopota kutya moilongo imwe ya punapala, mwa kwatelwa Omapangelo Ahangana naUK, oshitukulwa shovanhu ovakulunhu ve na okudimbwa osha ninipala. Ovanyoli ova diladila kutya eshi otashi dulika sha etwa koshiyetifa shimwe kohongo iwa, kepangelo liwa louhaku nokuninipika omakwatelo omite momutima nomididimbe moule wefimbo longhalamwenyo, metwokumwe nefupipiko lUCL lolopota.

Okomisi yoLancet ya2024 oya mona shike?

Okomisi yoLancet yokukelela, okuyandja ekwafo nokufila oshisho okudimbwa ongudu yovakonakoni 27 vokudimbwa ovo hava konakona oumbangi omido donhumba keshe. Olopota yavo ya2024 oya tumbula oinima 14 oyo hai eta oshiponga noyi dulu okulundululwa, noya tengeneka kutya kumwe otai kwatele mo lopefele laavo ve na okudimbwa mounyuni aushe (shi fike po 45%). Pamadiladilo ovanyoli, oipambuliko ei oya li paunongononi tai dulu okukeelelwa ile okuxwepopalekwa ngeenge oinima oyo hai eta oshiponga oya li ya kufwa po filufilu (olopota yOkomisi yoLancet ya2024).

Oinima 14 oyo, ya tulwa momangudu pahalo longhalamwenyo opo oumbangi wa kola unene:

• Ounyasha: ohongo inini.
• Omido dopokati (lwopeemido 40 fiyo 65): okuhauda ko nawa, o-LDL cholesterol (“ii”) ya londa pombada, okukala wa nyika oluhodi, epulo lomutwe, okuhalongifa olutu, oushikisha, okushila omakaya, omufudo womhito wa londa pombada, ondjudo ya pitilila, nokunwa oikunwa yoalkoholi unene.
• Omido dokomesho: okukala uhe na ekwatafano novanhu, omhepo ya nyatekwa, nomaupyakadi okumesho inaa hakulwa.

Oinima ivali ipe oyo ya wedwa mo mu2024 oyo o-LDL cholesterol ya londa pombada nomaupyakadi okumesho inaa hakulwa. Oinima oyo ya pambafana noshitukulwa shinene shoipambuliko oya li okuhauda ko nawa no-LDL cholesterol ya londa pombada (keshe umwe shi fike po 7%), ya shikula kohongo inini nokukala uhe na ekwatafano novanhu (keshe umwe shi fike po 5%).

Oukwatya wetu woinima oyo hai eta oshiponga otau i yelifa aishe 14 metabeli, nosho omapekapeko taa i pambafanifa naasho to dulu okuninga.

Osho oshivalu sho 45% inashi hala okutya

Oshipu okulesha epuko oshivalu eshi, onghee osha fimana okuyelifa nawa:

• Osho etengeneko loungudu wovanhu. Otali popi oipambuliko yokudimbwa mounyuni aushe, hamhito yeni ile yovadali veni.
• Otali tale ko kutya ope na etomeno noilanduliko. Ovanyoli ova ti ova tula mo ashike oinima oyo hai eta oshiponga i na oumbangi wa tomha, ashike omakwatafano amwe otaa dulu okukala ashike oshiyetifa shimwe. Pashihopaenenwa, okukala wa nyika oluhodi momido dokomesho otashi dulika shi kale omandidiliko opehovelo lokudimbwa ponhele yokukala etomeno.
• Itali shilipaleke sha nande komuntu umwe. Efupipiko laUCL otali ti kutya okuninipika oshiponga ohaku longo pefimbo loungudu wovanhu ndele itashi shilipaleke kutya omunhu keshe ote ke li henuka.
• Etata likwao itali fatululwa koinima ei. Oukulo, omaukwatya opandjele nomatomheno oo ovanongononi inave a uda ko natango otaa kwatele mo aishe ikwao.

Eyooloko olilipi pokati kokuninipika oshiponga nokukelela?

Okuninipika oshiponga otashi ti okushunifa pedu omhito. Ngeenge ongudu inene yovanhu oya ninipike omufudo womhito, ovanhu vanini mongudu omo otashi dulika va kale nokudimbwa moule womido dihapu shi dulife ngeno inava ninga ngaho. Ovanhu vamwe mongudu oyo natango otava ka kala nao.

Okukelela otashi ulike kokukandeka sha shiha ningwe nandenande. Shi na sha nokudimbwa, osho kashi fi osho omapekapeko taa dulu okuudaneka kuumwe nena.

Ovakonakoni ohava popi yo kombinga yokuxwepopaleka. Okomisi yoLancet oya lopota oumbangi mupe kutya okuninipika oshiponga otashi dulika shi undulile komesho efimbo eshi okudimbwa tashi hovele nokuxupipika efimbo omunhu ta kala moupyakadi woukolele. Nokuli exwepopalo lomido dinini otali dulu okukala la fimana unene komunhu nokoukwaneumbo wavo.

Kepandja eli, ohatu longifa “okuninipika oshiponga” na “oya pambafana” nelalakano. Ngeenge omwa mono oshilongifo, oshitungifo shokuwedela ile opologalama tai udaneke “okukelela Alzheimer”, kaleni mu na elondwelo. O-NIA otai kumaida okupopya nandokotola manga inamu kendabala okakangwa ile epango keshe tali udaneke okukelela Alzheimer, molwaashi oilongifo ya tya ngaho otai dulu okukala ya nyika oshiponga, ehepaululo loimaliwa, ile aishe ivali.

Omakonakono manene okwa mona shike?

Omakonakono okukonakona eenghedi (oo haa tale osho tashi ningilwa ovanhu moule wefimbo) otaa dulu okuulika omakwatafano. Omakonakono omayeleko a hoololwa (opo ovanhu va pewa opologalama ile ongudu yokuyelekanifa pahoololo), oo eyeleko la kola. Apa ope na osho limwe lomomakonakono a shiivika nawa la mona.

FINGER (Finland)

Ekonakono laFINGER ola kwatela mo ovanhu 1,260 ve na omido 60 fiyo 77 ovo va li ve na oshiponga sha kula shokudimbwa. Etata ola pewa opologalama yomido mbali yomayele eendja, omaudhilo olutu, omaudano omadiladilo okupitila mokombiyuta nomakonakono oukolele womutima nomididimbe; etata likwao ola pewa omayele opashiwana oukolele. Ongudu yopologalama oya longa nawa kanini momayeleko okudiladila, eyooloko linini ashike la fimana pamivalu (ekonakono laFINGER muThe Lancet). Ekonakono ola yeleka oidjemo yomayeleko, hamatumbulo oudu wokudimbwa.

US POINTER (Omapangelo Ahangana)

US POINTER ola kwatela mo ovanhu 2,111 ve na omido 60 fiyo 79 ovo va li ihava longifa olutu, ve na eendja inadi kala nawa nova li ve na oinima imwe vali oyo hai eta oshiponga. Eengudu adishe mbali oda ladipikwa di kale tadi longifa olutu nomadiladilo, di lye nawa, di kale novanhu vakwao nokukonakona oukolele womutima. Ongudu imwe oya mona opologalama ya unganekwa nekwafelo; ikwao oye liwilika yo vene. Moule womido mbali, oidjemo yomayeleko okudiladila oya xwepopala meengudu adishe mbali, noku xwepopala kanini mongudu ya unganekwa (ekonakono laUS POINTER muJAMA). Ovanyoli ova ti okushikula ko kwa wedwa po okwa pumbiwa oku shiiva ngeenge eyooloko oli na oshilonga monghalamwenyo yakeshe efiku. Molwaashi kapa li ongudu “inai ninga sha”, ekonakono itali dulu okutya opologalama keshe oya kwafela shi fike peni ngeenge tai yelekwa nokuhenininga elunduluko.

SPRINT MIND (omufudo womhito)

SPRINT MIND oya konakona ovanhu 9,361 vokuUS ve na omido 50 nokuyuka komesho ve na omufudo womhito wa londa pombada. Ova pewa elalakano lomufudo womhito la ninipala (onomola yokombada i li koshi yo 120) ile elalakano loshito (koshi yo 140). Elalakano la ninipala ola ninipika neenghono omaupyakadi manini okudiladila, onghatu yomadimbulukifo nomaupyakadi okudiladila oyo tai dulu okuya komesho yokudimbwa. Shi na sha nokudimbwa taku diladilwa, opa li oipambuliko inini mongudu yelalakano la ninipala, ashike eyooloko kala li la fimana pamivalu. Ekonakono ola xulifa po diva nolya li li na oipambuliko yokudimbwa inini shi dulife eshi la li la teelelwa, onghee otashi dulika la li linini unene okuyandja enyamukulo kepulo olo (SPRINT MIND muJAMA).

Osho omakonakono eengudu taa weda ko

Omakonakono aCochrane a2021 okwa ongela omakonakono manene omuwoi eenghedi odo tadi ungaunga noinima ihapu oyo hai eta oshiponga poshikando shimwe, novanhu ve dulife 18,000. Okwa mona ouwa munini momayeleko okudiladila, ashike kapa li eyooloko la yela kutya ovanhu vangapi va ka kala nokudimbwa momakonakono avali oo e shi yeleka (ekonakono laCochrane leenghedi dihapu).

Ekonakono la2017 lO-National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, la yelifwa kuNIA, ola mona oumbangi “tau tula eteelelo ashike inau yela filufilu” weenghedi nhatu: okupangela omufudo womhito wa londa pombada, okuhapupaleka omalongifo olutu, nokudeula omadiladilo.

Mbela osha fimana okutameka naini?

Omayele Okomisi yoLancet okukala okuninga oinima oyo hai eta oshiponga i ninipale diva ngaashi tashi dulika nokukala i li pedu efimbo lile ngaashi tashi dulika: “diva, oshiwa unene” na “efimbo lile, oshiwa unene”. Oya ti yo inashi kala nale unene ile sha lata unene okuninipika oshiponga. Oumbangi muhapu owa tala komido dopokati, lwopeemido 40 fiyo 65, ashike oinima imwe, ngaashi omaupyakadi okumesho nokukala uhe na ekwatafano novanhu, oi li oinima oyo hai eta oshiponga momido dokomesho omo eenghatu natango tadi dulu okukala di na oshilonga.

Olopota oya ti paife ope na oumbangi wa kola kutya okukala efimbo lile moinima oyo hai eta oshiponga oku na enwefemo linene. Pashihopaenenwa, oushikisha oo tau hovele momido dopokati otau monika wa fimana unene shi dulife oushikisha oo tau hovele lwanima.

Mbela oshiponga shokudimbwa osha faafana komunhu keshe?

Ahowe. Okomisi oya mona kutya ovanhu vomoilongo ihe na oiniwe ihapu ile yopokati, ovanhu vomomihoko dinini novanhu ve na oimaliwa inini luhapu ohava humbata oinima ihapu yomwaai hai eta oshiponga, onghee okudimbwa ohashi holoka luhapu pomido dinini. Oinima ihapu oyo hai eta oshiponga oya kwatakanekwa neenghalo odo ovanhu inava hoolola, ngaashi oukwatya wehongo olo va mona eshi va li ounona, omhepo opo hava kala, nongeenge oikulya iwa oi li po nawa noi na ondado i li nawa.

Osho nee omayele Okomisi okwa yukifwa keepangelo ngaashi yo kovanhu pauhandimwe: ehongo liwa kounona aveshe, omhepo ya koshoka, eenghatu dokuninipika okushila omakaya, okuninipika osuuka nomongwa meendja odo hadi landifwa momasitola nomorestauranda, noikwamifudo yokuuda kwaaveshe ovo ve i pumbwa. Eenghendabala domunhu oda fimana, ashike nonghalelo omo ovanhu hava kala nayo oya fimana. Osho etomheno limwe vali lihe na okupangula nande oumwe molwoudu.

Omapangelo omoule wopamapekapeko aa oelipi?

• Okudimbwa ohaku kufa omido omilongo opo ku holoke, ashike omakonakono mahapu ohaa kala omido mbali fiyo nhano. Okuyeleka okudimbwa kusho vene, haoidjemo yomayeleko ashike, okwa pumbwa omakonakono male unene nomaneenenene.
• Omakonakono mahapu ohaa yeleke omayeleko okudiladila. Exwepopalo linini meyeleko inali hala okutya ovanhu vanini otava ka kala nokudimbwa ile onghalamwenyo yakeshe efiku otai ka kala ipu.
• Ovakwafi vomomakonakono luhapu ove na oukolele uwa nohongo ya wedwa po shi dulife ongudu yovanhu aveshe. Okomisi yoLancet oya ti oumbangi muhapu natango otau di moilongo ya punapala nomihoko dinini inadi kalelwa po nawa.
• Omakwatafano amwe ohaa ende keembinga adishe mbali. Okuhalongifa olutu ile okuhakala novanhu otashi dulika shi kale oshilanduliko shopehovelo shokudimbwa, hakukala ashike etomeno.
• Omakonakono eendja okwa nyemateka nafiyo opaife. Ekonakono lomido nhatu lomhumbwe yeendja yaMIND inali mona eyooloko la fimana mokudiladila ngeenge tali yelekwa nomhumbwe imwe i lili. Taleni oukwatya wetu weendja.
• Omaudano omadiladilo inaa yelifwa taa kelele okudimbwa. Taleni oukwatya wetu kombinga yomaudano omadiladilo nokudimbwa.
• Okulidilika okudya oku na oumbangi munini movanhu, notaku dulu okukala kwa nyika oshiponga kovakulunhu. Taleni oukwatya wetu wokulidilika okudya.

Ngeenge omunhu okwa ninga ashishe “mondjila”, omolwashike natango a ka kala nokudimbwa?

Omolwaashi okudimbwa hashi di ashike momahoololo. O-NIA oya ti oukulu oo oshiponga shinene sha shiivika shoudu waAlzheimer, ndele kape na ou te u lundulula. Omaukwatya opandjele nao otaa dana onghandangala. Novanongononi inava uda ko natango filufilu osho hashi eta Alzheimer movanhu vahapu. Nokuli nande oinima aishe 14 oyo hai eta oshiponga oya kufwa po, etengeneko lOkomisi yoLancet vene otali fiye po oipambuliko i dulife etata inai fatululwa.

Onghee ngeenge omu li tamu file oshisho omunhu oo a li ha longifa olutu, ha li nawa, ina shila nande omakaya ndele natango okwa ka kala nokudimbwa, kape na sha sha enda epuko kuvo, ile kunye. Ngeenge nye vene omu na okudimbwa, kashi fi epuko leni. Ondjo yokulimona epuko oi li po luhapu momaukwaneumbo, ashike inai wana. Osho sha fimana paife ombili, ekwatafano nomafiku mawa, nomadiladilo etu oilonga yokulongela kumwe nosho yo oukwatya wokulifila oshisho kwaavo hava file oshisho vamwe oi li eenhele diwa okutamekela.

Eenghatu dilipi tamu dulu okupopya nandokotola?

Edi odo eenhele odo hadi konakonwa unene. Oda wana okuyelekwa pokukonakonwa koukolele molwaashi dihapu domudo ohadi kwafele yo oukolele womutima, omaliudo nokukala u li pondjila yoye mwene, kashi na nee mbudi kutya enwefemo lado kokudimbwa otali ka kala ngahelipi.

1. Omufudo womhito. Puleni kutya eenomola deni odilipi nelalakano lilipi tali mu wapalele. Okomisi yoLancet otai kumaida okulalakanena onomola yokombada yo 130 ile i li pedu okudja lwopomido 40, ashike elalakano liwa komukulunhu ola tala koukolele wavo aushe.
2. Okuuda. Puleni mu konakonwe okuuda kweni, nokutala ngeenge oikwamifudo yokuuda otai dulu okukwafela. Oukwatya wetu wokuuda otau yelifa omapekapeko.
3. Okumona ko. Kaleni hamu i komakonakono omesho pandjikilile nokupula ngeenge omaupyakadi ngaashi okakololo (cataract) otaa dulu okuhakulwa.
4. O-cholesterol. Puleni ngeenge o-LDL cholesterol yeni oi na okukonakonwa nongeenge ope na sha shi na okulundululwa.
5. Osuuka mohonde. Ngeenge omu na oushikisha, puleni kutya mu u pangele ngahelipi nawa.
6. Omaliudo. Okukala wa nyika oluhodi oku li po unene notaku dulu okuhakulwa. Lombweleni ndokotola ngeenge omwa kala mu udite mwa nyika oluhodi ile mwa kanifa ehalo loinima oule woivike ivali ile shi dulife po.
7. Okushila omakaya nokunwa oalkoholi. Puleni ekwafo lokweefa po okushila omakaya nokombinga yeengaba da amenwa dokunwa oalkoholi.
8. Okweenda nokulongifa olutu. Puleni kutya oludi lilipi lelongifo lolutu li li nawa kunye. Oukwatya wetu womaudhilo olutu ou na omadiladilo.
9. Okukelela omutwe. Djaleni oshikutu shokukelela omutwe ngeenge tamu endelele kombasikela ile tamu danaukile omaudano okupuma, nokupula kombinga yokukelela okuwila po.
10. Okukala mwa kwatakanekwa novanhu. Efimbo novanhu vakweni oli li oshitukulwa shonghalamwenyo iwa. Taleni oukwatya wetu kombinga yekwatafano novanhu, nosho yo eemhofi.

Manga inamu lundulula omiti, eendja, oitungifo yokuwedela, okulidilika okudya ile omalongifo olutu, popyeni tandokotola, unene ngeenge omu na oudu womutima, oushikisha, ondjokonona yokuwila po, ile omu li nale tamu kala noudu wokudimbwa.

Popyeni nandokotola

Ngeenge omwa mono omalunduluko omomadimbulukifo ile mokudiladila taa mu limbilike, kunye vene ile komunhu umwe, ningeni ewiliko lokumonafana. O-NIA oya ti omaupyakadi omomadimbulukifo otaa dulu okukala e na omatomheno amwe, ngaashi oilanduliko yomiti, omaupyakadi ethyroid, okukala wa nyika oluhodi ile okuhe na sha B12, nonokutya omaupyakadi amwe ohaa xulu po ngeenge etomeno la hakulwa. Oukwatya wetu womandidiliko elondwelo otau yelifa osho mu na okutala.

Kongeni ekwafo diva komalunduluko ombwalangadja: okukaninga oumbada ombadilila, ounghundi ile okuhaudu ko kombinga imwe yolutu, oudjuu mokupopya, ile omutwe tau yahama unene otai dulu okukala omandidiliko ostroke ile oupyakadi umwe vali wa endelela. Dengeni 112.

Opo Golden Moments tai kwafele

Golden Moments ohai longekida oilonga ilula yokulongela kumwe, ngaashi oukalata vokupopya, obingo yomafano nosho yo okufuda nombili. Oya nuninwa okuhafifa nokukala pamwe. Kai fi epango, ndele itai kelele ile tai shunifa pedu okudimbwa.