Ŋuɖoɖo kpuia
Numekukuwo gblɔ be ŋutilã ƒe ʋuʋu edziedzi ate ŋu ado ƒome kple dementia ƒe afɔkua ƒe ɖiɖi, eye Lancet Commission ƒe 2024 ƒe nyatakaka yɔ ŋutilã ƒe maʋumaʋu be enye nu 14 siwo woate ŋu atrɔ la dometɔ ɖeka. Dodokpɔwo meɖee fia be ŋutilã ƒe ʋuʋu xe mɔ na dementia o. Gake ʋuʋu kpena ɖe ŋusẽ, dadasɔ, seselelãme nyui kple alɔ̃dɔdɔ ŋu, eyata zɔzɔ, zikpui dzi ʋuʋu kple ɣeɖuɖu nyo be woawɔ wo ɖe woawo ŋutɔ ta. Bia atikewɔla hafi nàdze nane yeye gɔme.
- Ame siwo ʋua wo ɖokuiwo edziedzi la, dementia ƒe afɔkua le sue wu le wo gbɔ le mama dedie nu, gake esia tso numekuku siwo léa ŋku ɖe nu ŋu wu dodokpɔwo gbɔ.
- Dodokpɔ aɖe si xɔ ƒe atɔ̃ le ame tsitsiwo dome mekpɔ vovototo gã aɖeke le susu ƒe ŋutete ŋu le ƒuƒoƒowo dome o.
- CDC ƒe mɔfiame na ame siwo xɔ ƒe 65 kple edzivɔ ƒo nu tso ŋutilã ƒe ʋuʋu si doa ŋusẽ dzime, lãmeka kple dadasɔ ŋu, eye wògblɔ be ʋuʋu sue aɖe nyo wu be womawɔ naneke o.
- Na ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia), ʋuʋu kpui, si wonya, si woawɔ ɖekae, abe gbesiagbe zɔzɔ alo zikpui dzi fefewo ene, le vevie wu taɖodzinu aɖeke.
- Ame tsitsiwo dometɔ ɖeka le ene me, si wu ɖeka, gena ɖe anyi ƒe sia ƒe, eyata dadasɔ ƒe dɔwɔwɔ kple teƒe si le dedie nye nu gbãtɔ.
Le axa sia dzi (6 akpawo) .
Ŋutilã ƒe ʋuʋu nye nuwɔna siwo ŋu woku nu me wu le susu ƒe lãmesẽ ŋuti numekuku me la dometɔ ɖeka. Numekukuwo gblɔ be ate ŋu ado ƒome kple dementia ƒe afɔkua ƒe ɖiɖi, gake womeɖee fia be ŋutilã ƒe ʋuʋu xea mɔ na dementia o. Nu si me kɔe nye be ʋuʋu kpena ɖe ŋusẽ, dadasɔ, seselelãme nyui kple alɔ̃dɔdɔ ŋu le ƒe sia ƒe me. Axa sia ƒo nu tso nu si numekuku gblɔ, agbɔsɔsɔ si wokafua na ame tsitsiwo, kple mɔ fafɛ siwo dzi woato aʋuʋu kple ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia) ŋu.
Ðe ŋutilã ƒe ʋuʋu ɖea dementia ƒe afɔkua dzi kpɔtɔa?
Numekuku ɖee fia be ame siwo ʋua wo ɖokuiwo la mekpɔa dementia zi geɖe o, gake kpeɖodzi la mele blibo keŋkeŋ o. Lancet Commission ƒe 2024 ƒe nyatakaka tso dementia ŋu yɔ ŋutilã ƒe maʋumaʋu be enye nu 14 siwo woate ŋu atrɔ la dometɔ ɖeka. Le eƒe kpɔɖeŋu me la, nu 14 siawo katã kpɔa gome le dementia siwo dzɔna le xexeame katã ƒe abe 45% me.
Kpeɖodzi la le ale:
- Numekuku siwo léa ŋku ɖe nu ŋu fia mɔ ɖeka. Numekuku 58 ƒe agbalẽ me dzodzro, si ŋu Commission ƒo nu tsoe, kpɔe be ame siwo ʋua wo ɖokuiwo la ƒe dementia ƒe afɔkua ɖiɖi abe 20%. Vovototo gãtɔ le ame siwo meʋua wo ɖokuiwo kura o kple ame siwo wɔa nane sue aɖe ya dome.
- Kadodoa ate ŋu ato mɔ eve dzi. Commission gblɔ be ŋutilã ƒe maʋumaʋu ate ŋu adzi afɔkua ɖe edzi. Egblɔ hã be susu ƒe tɔtrɔ gbãtɔ siwo va kple dementia, siwo dzea egɔme ƒe geɖe hafi wokpɔnɛ, ate ŋu ana ame naɖe ʋuʋu dzi akpɔtɔ.
- Dodokpɔwo me mekɔ tututu o. Le dodokpɔ ɖeka me la, woma ame tsitsi 945, siwo ƒe ƒe mama nye 78, ɖe ƒuƒoƒo eve me: ɖeka wɔ ŋutilã ƒe ʋuʋu si wokpɔna dzi ƒe atɔ̃, kwasiɖa ɖesiaɖe zi eve, eye evelia nye ƒuƒoƒo bubu. Le nuwuwua la, vovototo gã aɖeke menɔ susu ƒe ŋutete ŋu le ƒuƒoƒo eveawo dome o. Ame geɖe le ƒuƒoƒo evelia hã me ʋua wo ɖokuiwo, si wɔe be nyaa me gɔmesese sesẽ vie.
National Institute on Aging (NIA) gblɔe tẽ. Womekpɔ kadodo si me kɔ tso ŋutilã ƒe ʋuʋu kple Alzheimer ƒe dɔléle ƒe mɔxexe ŋu o, eye dodokpɔwo me kpeɖodzi mesɔ gbɔ be woagblɔ be ŋutilã ƒe ʋuʋu xea mɔ nɛ alo ɖea eƒe duƒuƒu dzi kpɔtɔ o. Gake ŋutilã ƒe ʋuʋu ɖea anyidzedze, nuxaxa, sukli dɔléle, ʋukawo ƒe nyaƒoƒo kple ahɔhɔ̃mekawo ƒe afɔkua dzi kpɔtɔ. Nɔnɔme siawo dometɔ aɖewo hã do ƒome kple susu ƒe ŋutete ƒe ɖiɖi.
Nu si ŋu míate ŋu aka ɖoe nye be nàʋu wò ɖokui elabena ekpena ɖe ŋuwò nàse le ɖokuiwò me nyuie wu eye nàwɔ nu nyuie wu egbea. Viɖe si ate ŋu anɔ susu ŋu nye nu si ate ŋu adzɔ, menye ŋugbedodo o.
Agbɔsɔsɔ kae ame tsitsiwo hiã?
CDC ƒe mɔfiame na ame siwo xɔ ƒe 65 kple edzivɔ kafua ŋutilã ƒe ʋuʋu ƒomevi etɔ̃ kwasiɖa sia kwasiɖa:
| Ƒomevi | Agbɔsɔsɔ si wòle be woawɔ kwasiɖa ɖeka | Kpɔɖeŋuwo |
|---|---|---|
| Ŋutilã ƒe ʋuʋu si doa ŋusẽ dzime | Anyeke aɖabaƒoƒo 150 ya teti, abe aɖabaƒoƒo 30 le ŋkeke 5 me ene | Zɔzɔ kabakaba, ɣeɖuɖu, tsi me kamedede |
| Lãmeka ƒe ŋusẽdodo | Ŋkeke 2 ya teti, wòakpɔ lãmeka ƒe ƒuƒoƒo gãwo katã gbɔ | Kpekpemefafa alo detsi gowo ƒe kɔkɔ, ka siwo wòkekena ƒe zazã |
| Dadasɔ | Edziedzi | Afɔtome-afɔnu ƒe zɔzɔ, tsitre tso zikpui dzi |
Esiawo nye taɖodzinuwo, menye nudidi siwo wòle be nàwɔ hafi adze egɔme o. CDC gblɔ be ne màte ŋu awɔ wo katã o la, nàwɔ nu si wò ŋutete kple wò lãmesẽ ate ŋu ana nàwɔ. Nu sue aɖe wɔwɔ nyo wu be womawɔ naneke o.
Mɔ fafɛ siwo dzi ame tsitsiwo ate ŋu aʋu wo ɖokui
- Mizɔ kple ame bubu. Gbesiagbe zɔzɔ kple xɔlɔ̃, aƒelika alo zɔzɔ ƒuƒoƒo aɖe tsɔa dzeɖoɖo kple dedienɔnɔ vaa eme.
- Zikpui dzi ʋuʋu. Abɔ kɔkɔ, afɔkpodzidonu ƒe tɔtrɔ, afɔƒoƒo ɖe teƒe ɖeka kple zikpui dzi yoga doa ŋusẽ lãmeka evɔ womeɖea dadasɔ ƒe afɔkua dzi o.
- Ɖu ɣe le nuɖazɔƒe. Ɖo ha siwo ame si ŋu nèle be dzi kpɔm na se le eƒe sɔhɛ alo ɖekakpui ƒewo me, eye miaʋuʋu, aƒo afɔ alo azɔ. Míaƒe ha ŋuti wɔna ƒe mɔfiame naa susuwo.
- Ŋusẽdodo kple aƒeme nuwo. Kɔ tsi gowo alo detsi gowo esime nèle nukpɔkpɔ si nèlɔ̃a kpɔkpɔ.
- Abɔ alo aƒemedɔwo. Nukuwo ƒe tsidzadza, aŋgbawo ƒe ƒoƒo, xɔmenuwo ƒe kplɔkplɔ kple awuwo ƒe babla katã nye ʋuʋu. Kpɔ gota kple abɔdɔ ŋuti wɔna kple aƒemedɔwo.
- Tsi me kamedede. NIA yɔ tsi me kamedede ƒe sukuxɔ be enye tiatia na ame siwo kpɔa be anyigba dzi ʋuʋu sesẽ na woƒe ƒunuwɔwɔwo.
Ale si nàwɔ ʋuʋu kple ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia)
Na ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia), taɖodzinue nye akɔfafa, dzidzɔ kple gbesiagbe ŋutetewo dzidzedze, menye xexlẽdzesi aɖe gbɔ ɖoɖo o. NIA gblɔ be ŋutilã ƒe ʋuʋu kpena ɖe ame si ŋu Alzheimer ƒe dɔléle le ƒe lãmeka, ƒunuwɔwɔwo kple dzi ŋu woanɔ lãmesẽ me, eye ate ŋu ana eƒe seselelãme kple alɔ̃dɔdɔ hã nanyo ɖe edzi. Bia eƒe atikewɔla hafi nàdze ɖoɖo yeye gɔme. Aɖaŋuɖoɖo siwo tso NIA ƒe beléla ƒe mɔfiame me dometɔ aɖewoe nye:
- Mizɔ ɖekae gbesiagbe. Tia mɔ si le dedie, si wonya, eye mɔxenu aɖeke mele edzi o. Ne ame la zɔna eɖokui la, anyo be wòade dzesidekɔsɔkɔsɔ si dzi wò kaƒomɔ̃ ƒe xexlẽdzesi le.
- Te ŋutilã ƒe ʋuʋu ƒe video siwo wowɔ na ame tsitsiwo kpɔkpɔ. Miakpɔ wo ɖekae, esi mienɔ zikpui dzi alo tsi tsitre.
- Na ɣeyiɣiawo nanɔ kpuie. «Kamedede kpui» geɖe ate ŋu awɔ dɔ nyuie wu ɖeka didi.
- Tsɔ ha kpe ɖe eŋu. Ha siwo wonya nana ʋuʋu dzena abe wɔna aɖe ene, menye dɔ o. Miɖu ɣe ne ame la lɔ̃e.
- Na tsi kple afɔkpa siwo fa na ame. Na tsi alo atikutsetse me tsi le ʋuʋua me kple emegbe, eye natia awu siwo fa na ame kple afɔkpa siwo sɔ nyuie, siwo wowɔ na kamedede.
Ne zɔzɔ sesẽ la, NIA ƒe mɔfiame le ame si ŋu Alzheimer ƒe dɔléle le ƒe beléle ŋu kafua tiatia siwo woawɔ esi wonɔ zikpui dzi. Esiawo dometɔ aɖewoe nye zikpui dzi ʋuʋu alo yoga, kotoku sue ƒe dada, bɔl fafɛ alo ya ƒe dada, ka siwo wòkekena ƒe zazã, aƒeme nu fafɛwo ƒe kɔkɔ kple afɔʋuʋumɔ̃. Dɔ bɔbɔewo abe xɔmenuwo ƒe kplɔkplɔ kple keŋ me kɔklɔ ene hã nye ʋuʋu.
Nyae nyuie be ʋuʋu mate ŋu awɔ nu sia nu o. Lancet Commission mekpɔ kpeɖodzi aɖeke be ŋutilã ƒe ʋuʋu ɖea nuwɔna ƒe tɔtrɔwo abe dzimaɖitsitsi ene dzi kpɔtɔ o. Miʋu mi ɖokui ɖekae elabena ate ŋu ana miase le mia ɖokuiwo me nyuie, menye be miaɖɔ ŋdɔ sesẽ aɖe ɖo o. Ne ame la gblɔ be yemedi o la, enyo nenema. Míaƒe mɔfiame le ne wogblɔ be yewomedi o ŋu naa mɔ fafɛ siwo dzi nàto agatrɔ tee emegbe. Nuwuwu kaba, alo anyinɔnɔ le gota ɖekae ko hã, nye nu nyui.
Ne mieʋu mia ɖokui vɔ la, ɖiɖi kpoo abe Gbɔgbɔtsixexe Bɔkɔɔ ene ate ŋu akpe ɖe mia ame evea ŋu miafa akɔ. Na wɔna si me abɔ ʋuʋu fafɛ le esime mienɔ kplɔ̃ ŋu la, Miaƒo ƒu Nuwo Ðekae kple Nɔnɔmetata Bingo nyo ŋutɔ.
Dadasɔ kple anyidzedze ƒe dedienɔnɔ
Anyidzedze dzɔna zi geɖe eye ate ŋu anye nu sesẽ. CDC ka nya ta be ame tsitsiwo dometɔ ɖeka le ene me, si wu ɖeka, gena ɖe anyi ƒe sia ƒe, gake wo dometɔ afã gɔ̃ hã megblɔna na woƒe atikewɔla o. Ne èdze anyi zi ɖeka la, mɔnukpɔkpɔ si li be nàgadze anyi ake la dzina ɖe edzi zi eve. Afɔku siwo CDC yɔ dometɔ aɖewoe nye:
- Afɔ kple ali ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ
- Zɔzɔ kple dadasɔ ƒe kuxiwo
- Atike aɖewo, siwo dome alɔ̃dɔmɔnuwo kple nuxaxa ƒe atike aɖewo le
- Nukpɔkpɔ ƒe kuxiwo
- Afɔ ƒe vevesese alo afɔkpa siwo mesɔ o
- Aƒeme afɔkuwo abe nuwo ƒe ƒoƒoƒu, avɔ siwo wokaka ɖe anyigba kple atrakpui siwo gblẽ ene
Be nàʋu wò ɖokui dedie wu:
- Zã zikpui sesẽ si ŋu afɔti mele o, eye nàkpɔ egbɔ be kplɔ̃ alo asigɛ le gbɔwò na tsitrenɔnɔ ƒe ʋuʋuwo.
- Kɔ teƒea ŋu ɖa le avɔ siwo wokaka ɖe anyigba, ka kple nuwo gbɔ do ŋgɔ.
- Tsi tsitre blewuu, eye nàdzudzɔ ne ame la se le eɖokui me be ta le ye ƒom alo mele te sesĩe o.
- Do afɔkpa siwo léa afɔ ɖe te, menye afɔdomevɔ alo afɔkpa siwo me afɔ le vɔvɔm le o.
- Wɔ dadasɔ ƒe kamedede le teƒe si nàte ŋu alé nu ɖe asi. Tsitre tso zikpui dzi kple afɔtome-afɔnu ƒe zɔzɔ nye dadasɔ ƒe ʋuʋu siwo CDC yɔ.
CDC kafui be ame tsitsi si dze anyi eye wòƒo ta la nakpɔ atikewɔla enumake, vevietɔ ne ele ʋu ƒe atike (blood thinners) zãm.
Ƒo nu kple atikewɔla
Bia atikewɔla hafi nàdze ŋutilã ƒe ʋuʋu ƒe ɖoɖo yeye gɔme, vevietɔ na ame si ŋu dzi alo dzitodzito ƒe kuxi le, ƒunuwɔwɔ ƒe vevesese le eŋu, dadasɔ ƒe kuxi le eŋu, alo ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia). Atikewɔla alo ŋutilã ƒe kamedede ŋuti nunyala ate ŋu akafu ʋuʋu siwo le dedie eye wòakpɔe ɖa be atike aɖewo kpɔa ŋusẽ ɖe dadasɔ dzia. Gblɔ anyidzedze ɖesiaɖe na atikewɔla, ne abi aɖeke metso eme gɔ̃ hã. Ne nane le vevem alo mese nyuie le ʋuʋua me o la, dzudzɔ. Ne akɔta veve dzɔ kpata, gbɔgbɔtsixexe sesẽ, alo susu ƒe tɔtɔ dzɔ kpata la, yɔ 112.
Axa sia nye nyatakaka gbogbɔ, menye atikewɔwɔ ŋuti aɖaŋuɖoɖo o. Kpɔ míaƒe atikewɔwɔ ŋuti nuxlɔ̃ame. Ne èdi be yeakpɔ nyaa ƒe akpa gãtɔ la, xlẽ nu si numekuku gblɔ tso dementia ƒe afɔkunuwo ŋu kple ne woate ŋu axe mɔ na dementia hã.
Nyabiase siwo bɔ
Ðe ŋutilã ƒe ʋuʋu ate ŋu axe mɔ na dementia?
Ame aɖeke mate ŋu ado ŋugbe be esia adzɔ o. Numekuku geɖe gblɔ be ŋutilã ƒe ʋuʋu ate ŋu ado ƒome kple dementia ƒe afɔkua ƒe ɖiɖi, gake dodokpɔwo meɖee fia be eyae xea mɔ na dementia o. Ŋutilã ƒe ʋuʋu naa viɖe bubu geɖe siwo woɖo kpee, eyata eganyo kokoko be woawɔe.
Ðe wòle dedie be ame si le agbe kple susu ƒe dɔléle (dementia) naʋu eɖokui?
Zi geɖe la, ele dedie ne wodzra ɖo nyuie. National Institute on Aging kafui be woabia ame sia ƒe atikewɔla hafi adze ɖoɖo yeye gɔme, atia afɔkpa siwo fa na ame, ana tsi, eye woawɔ ɣeyiɣi kpuiwo. Dzudzɔ ne ame la dze abe ɖe wòɖe ɖi te, mele te sesĩe o, alo mede dzi ƒo nɛ o ene.
Ʋuʋu kawoe woate ŋu awɔ esi wonɔ zikpui dzi?
Ʋuʋu siwo woawɔ esi wonɔ zikpui dzi ƒe ɖewo nye zikpui dzi keke alo zikpui dzi yoga, ya alo bɔl fafɛ ƒe dada, kotoku sue ƒe dada, detsi gowo ƒe kɔkɔ, ka siwo wòkekena ƒe zazã kple afɔʋuʋumɔ̃. Esiawo nye tiatia nyuiwo ne zɔzɔ sesẽ.
Nukae míawɔ ne ame la medi be yeaʋu yeɖokui o?
Mègazi edzi o. Gatrɔ tee emegbe, nàwɔe kplii, tsɔ ha si wonya kpe ɖe eŋu, alo trɔ ʋuʋua wòazu dɔ abe xɔmenuwo ƒe kplɔkplɔ alo nukuwo ƒe tsidzadza ene. Zɔzɔ kpui aɖe yi aƒegbalẽɖaka gbɔ hã le vevie, eye anyinɔnɔ le gota ɖekae hã nyo.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- Older Adult Activity: An Overview · Centers for Disease Control and Prevention
- Facts About Older Adult Falls · Centers for Disease Control and Prevention
- Caring for a Person With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging