Mmuae tiawa no
Nhwehwɛmu kyerɛ sɛ nneyɛe a ɛtra ase daa ma dementia asiane tew, na 2024 Lancet Commission de nneyɛe ahorow a yɛbɛsesa 14 mu sɛ anneyɛe. Nhwehwɛmu no nnye nkɔ so kyerɛ sɛ adwuma no ma dementia nkɔ ho. Nanso ɛboa ma honam ne tumi, ahosɛpɛw, ahoɔden ne daa ho yɛ. Enti, nantew, nnipa a wɔtena mpandua so, ne akɔnnɔ bɛyɛ adwuma a ɛfata sɛ yɛbɛyɛ ho. Kɔkɔ hwɛ dɔkotafo ansa na wofi adwuma foforo ase.
- Nnipa a wɔyɛ adwuma daa no wɔ dementia asiane ketewa sɛ wɔn a wɔnyɛ adwuma, nanso yei fi nhwehwɛmu a wɔhwɛ nnipa so mu, na ɛnyɛ nhwehwɛmu a wɔsɔ ho hwɛ.
- Adwuma a wɔyɛɛ mfe ɔpɛpɛ mu wɔ mpanyin mu no nni nkyerɛ a ɛda so sɛ nipa no adwene yɛ papa sen afoforo.
- CDC mmara ma nnipa a wɔn mfe ye 65 anaa ɛboro so kyerɛ adwuma a ɛma honam yɛ den, adwuma a ɛma nipadua yɛ den, ne adwuma a ɛboa ma ɔtena yiye, na ɛkyerɛ sɛ adwuma kakra yɛ papa sen sɛ wonyɛ bi.
- Ma nnipa a dementia atwa wɔn ho ho, adwuma a ɛyɛ ketewa, ɛyɛ nea wɔn ani gye, ne nea wɔbɛyɛ wɔ abusuafoɔ ntam, te sɛ nantew da biara anaa mmɔ a wɔtena ase, ɛsen ɔhaw biara a wɔbɛhwehwɛ.
- Nnipa a wɔn mfe ye sɛ 65 anaa ɛboro so bi, mpem baanu (1 wɔ 4) biara da mfe biara, na adwuma a ɛboa ma wɔtena yiye ne baabi a ɛyɛ anigye ne nea ɛsɛ kan.
Wɔ kratafa yi so (6 afã horow) .
Nneyɛe ho adwuma yɛ biribi a wɔsua ho nhwehwɛmu bebree wɔ brain health ho. Nhwehwɛmu kyerɛ sɛ ɛne dementia asiane tew ba fam, nanso wɔnnya nkɔ so kyerɛ sɛ adwuma no ma dementia nkɔ ho. Nea ɛda so ara ne sɛ adwuma boa ma honam, tumi, ahosɛpɛw ne daa yɛ, wɔ mfe biara mu. Saa asɛm yi kyerɛ nea nhwehwɛmu kyerɛ, adwuma a mpanyin ɛsɛ sɛ wɔyɛ, ne akwan a ɛyɛ ahoɔfɛ a wobɛtu ho ka nnipa a dementia atwa wɔn ho ho.
Adwuma tew dementia asiane anaa?
Nhwehwɛmu kyerɛ sɛ nnipa a wɔyɛ adwuma no nnya dementia kɛse, nanso nhwehwɛmu no wɔ ne nkyɛn. 2024 Lancet Commission wɔ dementia ho de nneyɛe ho adwuma nnyɛ ho hwɛ sɛ nneyɛe ahorow a yɛbɛsesa 14 mu. Wɔ ne nsusuwii mu no, nneyɛe ahorow yi nyinaa ka dementia a ɛwɔ wiase so ho bi 45%.
Eyi ne nea nhwehwɛmu no te:
- Nhwehwɛmu a wɔhwɛ nnipa so kyerɛ ɔkwan biako. Nhwehwɛmu 58 a Commission hwehwɛe no kyerɛ sɛ nnipa a wɔyɛ adwuma no nya dementia asiane bi a ɛyɛ 20% ketewa. Ɛno mu, ɛkɔsi sɛ nnipa a wɔnyɛ adwuma koraa ne nnipa a wɔyɛ adwuma kakra no, ɛyɛ ayaayaa.
- Ebia nkitahodi no nam ntam nso. Commission no kyerɛ sɛ nnipa a wɔnyɛ adwuma betumi ayɛ dementia asiane kɛse. Ɛkyerɛ nso sɛ dementia ne honam nsakrae a ɛtete ase mfe pii ansa na wɔahunu yɛ, ebia ɛma nnipa a ɛwɔ hɔ no nyɛ adwuma kakra.
- Nsɔhwɛ a wɔyɛ ho no nnye nkyerɛ pefee. Nhwehwɛmu bi mu, mpanyin 945 a wɔn mfe yɛ 78 ahyɛ mpanin bɛyɛ mfe baanu, wɔyɛ adwuma a wɔhwɛ ho mprɛnsa wɔ dapɛn mu mprɛnsa. Awiei koraa, ɛnyɛɛ den sɛ adwuma no ma wɔn adwene yɛɛ papa sen afoforo. Nnipa bebree a wɔwɔ afoforo ho nso yɛɛ adwuma, na ɛma nhwehwɛmu no ye ma ɛnyɛ ɔkwan a ɛyɛ mfaso sɛ wɔbɛhwehwɛ.
National Institute on Aging (NIA) ka asɛm no pefee. Wɔnnim ɔkwan pefee a adwuma ne Alzheimer’s ntam nkitahodi wɔ, na nhwehwɛmu a ɛdi kan no nnye nkyerɛ sɛ adwuma tew anaa ɛma yɛn nkɔ so yɛ ntɛm. Nanso adwuma ka ho sɛ ɛtew nantew ho ahohia, abirebɔ, ɔshia, mmerɛw ne ɛtwerɛ no ho. Ɛfa mmerɛw ne ɛtwerɛ no, nneyɛe ahorow yi no ka adwene nkɔ so ho nso.
Nea ɛsɛ sɛ wohu ne sɛ wotu nkɔ ɛnam sɛ ɛboa wo honam ne tumi ɛnnɛ. Brain no mfaso biara ye sɛ ɛbɛba, nanso ɛnyɛ bɔhyɛ.
Mpanyin ɛsɛ sɛ wɔyɛ adwuma bao?
CDC mmara ma mpanyin a wɔn mfe ye 65 anaa ɛboro so kyerɛ sɛ wɔyɛ adwuma ahorow mmiɛnsa dapɛn biara:
| Ɔkwan | Dapɛn mu bɔne | Nhwɛsoɔ |
|---|---|---|
| Aerobic | Ɛnyɛ tɛkrɛma 150 wɔ adwuma a ɛyɛ mmerɛ ɛdɛ, te sɛ nnaadaa 30 wɔ nna 5 mu | Nantew a ɛyɛ ntɛm, sɛ wɔsɛe, nsuo mu adwuma |
| Honam kɔ so | Ɛnyɛ nna 2, na ɛma nnipa honam nyinaa yɛ den | Ɛtwa nsaman a ɛyɛ nnɔbae anaa nsuo bɔkɔ, mpɛn a wɔtrɛw |
| Ahoɔden | Daa daa | Nantew a ɛfa ɛdan mu anaa ɛbɔ, ɛsɔre fi mpɛn so |
Eyi yɛ nkɔso, ɛnyɛ nea wɔsɛ sɛ wobɛyɛ. CDC kyerɛ sɛ sɛ wontumi nyɛ saa a, wɔ nea wotumi yɛ ne wo honam ne wo yareɛ mu nyɛ adwuma. Adwuma kakra yɛ papa sen sɛ wonyɛ bi.
Akwan a ɛyɛ ahoɔfɛ a mpanyin betumi ayɛ adwuma wɔ so
- Nantew wɔ abusuafoɔ anaa adamfoɔ ntam. Nantew da biara wɔ adamfo, komaa anaa nnipa a wɔtena ase ntam ma nkɔmhyɛ ne ahoɔfɛ.
- Adwuma wɔ mpanyin ntam. Mpanyin ahoɔden a wɔyɛ wɔ mpanyin ntam te sɛ nsa mmɔ, nan ntwɛn ne tiawa mmɔ, ne mmɔ a wɔyɛ wɔ dwoda so no mma honam ho asiane.
- Sɛe nnwom. Fa nnwom a ɔnim no firi ne mmofra ne mfe a ɔyɛ ɔbarima anaa ɔbaa mu ka ho, na ɔnam mmɔ anaa mmɔ a ɛyɛ nkɔm so yɛ. Our music activities guide has ideas.
- Yɛ tumi wɔ fie nneɛma so. Fa nsuo bɔkɔ anaa nsaman a wɔasɔ mu so, bere a wɔrehwɛ ɔdansefo bi a ɔpɛ no.
- Yɛ aduan anaa fie adwuma. Nsuo gu nnuaba so, asensɛ, nsɔre so, ne ntoma sɛe sɛ wɔyɛ adwuma. Hwɛ outdoor and gardening activities ne household tasks.
- Adwuma wɔ nsuo mu. NIA kyerɛ sɛ water aerobics yɛ ɔkwan biako ma wɔn a asɛ wɔ ɔfasu mu adwuma no yɛ wɔn ɔhaw.
Sɛnea wobɛyɛ adwuma wɔ onipa a dementia wɔ ho
Ma onipa a dementia atwa ne ho ho, ɛho hia sɛ ne ho yɛ komm, ɔnya anigye, ne ɔtena ne da biara adwuma ase, na ɛnyɛ sɛ wɔrehwehwɛ dodow. NIA kyerɛ sɛ adwuma boa ma mpanyin honam, nkɔnɔmu ne koma yɛ den wɔ Alzheimer’s mu, na ɛboa nso ma wɔn adwene ne ɔdɔ mu asɛm yɛ papa. Fi ase adwuma foforo ansa na wɔkɔkɔ hwɛ wɔn dɔkotafo. Akwan a wɔde ma NIA’s caregiver guide ka ho ne:
- Ntena da biara. Paw ɔkwan a ɛyɛ ahoɔfɛ, a wonim no, a nneɛma nni so. Sɛ onipa no tena ɔno ankasa a, ɛyɛ papa sɛ wɔde ID bracelet a ɛwɔ wo fon nɔma ka ne nsa ho.
- Sɔ mmɔ a wɔyɛ ma mpanyin vidio. Dififi wo ne no, ɛnyɛ sɛ mo nyinaa dwane anaa mo nyinaa ahyɛ mo ho.
- Ma adwuma nyɛ tenten. Mmɔ nketewa bebree bɛyɛ papa sen nea ɛyɛ tenten koro.
- Fa nnwom ka ho. Nnwom a wɔanim boa ma adwuma yɛ anigye, ɛnyɛ adwuma. Sɛ ɔpɛ a, ma ɔnnyan.
- Ma nsuo ne nnɔbae nsaman. Ma nsuo anaa nsuo a wɔayɛ firi nkɔm mu wɔ adwuma ne akyiri, na fa ntoma a ɛyɛ nnɔbae ne nsaman a ɛfata ma adwuma no hyɛ.
Sɛ ɛyɛ den sɛ wobɛtena a, NIA’s guide to caring for a person with Alzheimer’s kyerɛ adwuma a wɔbɛyɛ wɔ dwoda so. Eyi ka sukyerɛ anaa yoga wɔ dwoda so, bean bag toss, bɔl ketewa anaa mpɛn a wɔtrɛw, nsaman a ɛyɛ nnɔbae, pedal exercisers, ne nneɛma ketewa a wɔde yɛ fie adwuma. Adwuma te sɛ sweeping ne dusting nso yɛ adwuma.
Fa nokware hu nea adwuma betumi ayɛ. Lancet Commission hunuu sɛ nhwehwɛmu nni mu sɛ adwuma tew nneyɛe ahorow te sɛ ɔfuw anaa ɔbrɛ. Mo nyinaa dwane ɛnam sɛ ɛbɛyɛ anigye, na ɛnyɛ sɛ ɛbɛsesa ɔhaw a ɛwɔ anwummere bi. Sɛ onipa no ka sɛ daabi a, ɛyɛ mfaso. Gyae adwuma wɔ ɛberɛ a ɛyɛ tenten anaa sɛ mo nyinaa dwane wɔ kwae mu no nso yɛ mfaso. Our guide on when they say no has gentle ways to try again later.
Wɔ adwuma akyi no, mmɔ ntɛmpɛ a ɛyɛ mmɔ mu te sɛ Calm Breathing betumi aboa mo nyinaa ada ase. Sɛ ɛyɛ adwuma a wɔtena mu, a ɛyɛ nsa mmɔ, Sort Together ne Picture Bingo yɛ papa wɔ aboɔ so.
Balance ne akwan a ɛyɛ ahoɔfɛ wɔ ntɔ mu
Ntɔ ho yɛ ɔhaw a ɛyɛ den. CDC kyerɛ sɛ mpanyin a ɛboro mpem baanu (1 wɔ 4) biara ntɔ da mfe biara, nanso ɛyɛ kakra ara a ɛnsoma mpanyin ntɛm kɔ dɔkotafo. Ntɔ baako nso ma ɛyɛ mmaa sɛ ɔbɛtɔ bio. CDC kyerɛ nneyɛe ahorow a ɛma ɔhaw ba:
- Ɔyare wɔ nan ne ntwɛn mu
- Ɔhaw wɔ nantew ne tiawa ho
- Aduro bi, a ɛka sedatives ne antidepressants bi
- Ɛhaw wɔ ani hwɛ mu
- Ɔyare wɔ nan ase anaa nsaman a ɛnyɛ papa
- Fie ɔhaw te sɛ nneɛma a ɛyɛ ɔkwammɔ, nsɔ a wɔtwa, ne mmɔ a abubu
Sɛ wobɛyɛ adwuma ahoɔfɛ:
- Fa dwoda a ɛyɛ den a ɛnni ntwene na, ntena ɔsoro mu, bɛn wo nsa ka nsa ho anaa aboa a wɔde ka ho ama adwuma a wɔyɛ wɔ ɔsoro.
- Yi nneɛma ahorow te sɛ nsɔ, nkɔsoɔ, anaa mmɔ firi baabi a wɔbɛtena.
- Kɔ ntɛm bere a wosɔre, na gyae sɛ onipa no ayɛ sɛ ɔbrɛ anaa ɔnsɔ ne ho yiye.
- Fa nsaman a ɛboa mu, na nnyɛ sɔkɔ anaa sliper a ɛyɛ mmerɛ.
- Yɛ balance wɔ aboa a ɛboa mu. Sɛ wosɔre firi dwoda so ne sɛ wotu nkɔ so no ɛyɛ adwuma a CDC kyerɛ sɛ ɛyɛ balance adwuma.
CDC kyerɛ sɛ sɛ mpanyin a wɔtɔ ne ti no, ɛnam ne ti so no, ɛsɛ sɛ ɔkɔ dɔkotafo ntɛm, titiriw sɛ ɔfa aduro a ɛpira mogya no.
Ka ho asɛm wɔ dɔkotafo ho
Kɔkɔ hwɛ dɔkotafo ansa na wofi adwuma foforo ase, titiriw sɛ onipa no yare wɔ n’ɔkɔm, n’ahome anaa ne nkwa mu, anaa ne nantew yɛ ɔhaw, anaa dementia wɔ ne ho. Dɔkotafo anaa physical therapist betumi aka adwuma a ɛyɛ ahoɔfɛ ma wo na wɔhwehwɛ sɛ aduro no nnye nantew. Ka ntɔ biara a ɛbaa, ɛwom sɛ ɛnyɛɛ yaw no. Sɛ ɛhaw wo anaa ɛnyɛ yiye bere a wɔreyɛ adwuma no, gyae. Sɛ ɛyɛ ɔyare a ɛba mfiase wɔ abɛn mu, ahome ho ɔhaw, anaa nkyerɛaseɛ a ɛbaa ntɛmpɛ, frɛ 112.
Saa asɛm yi yɛ ade a wɔde kyerɛ nnipa nyinaa, na ɛnyɛ ayaresa afotu. Hwɛ yɛn medical disclaimer. Sɛ wopɛ ahwehwɛ a ɛsen saa, kenkan nea nhwehwɛmu kyerɛ wɔ dementia asiane ho ne sɛnea wobɛtumi aban dementia.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Adwuma betumi aboa ma dementia nnyina?
Obiara nnyɛ bɔhyɛ ma saa. Nhwehwɛmu bebree kyerɛ sɛ nnipa a wɔyɛ adwuma wɔ dementia asiane ketewa, nanso ayaresa nhwehwɛmu nnyɛ kyerɛɛ sɛ adwuma ma dementia nnyina. Adwuma no wɔ mfaso bebree a wɔahwehwɛ ho, enti ɛyɛ papa sɛ wobɛyɛ.
Ɛyɛ nea ɛsɛ ma onipa a dementia wɔ ho sɛ ɔyɛ adwuma?
Ɛbɛyɛ, nanso ɛsɛ sɛ wo ho hyehyɛ kan. National Institute on Aging kyerɛ sɛ wobɛkɔkɔ hwɛ dɔkotafo ansa na wofi adwuma foforo ase, wopɛ nsaman a ɛyɛ nnɔbae, wɔmma nsuo, na wɔyɛ mmɔ tiawa. Gyae sɛ onipa no ayɛ sɛ ɔbrɛ, ɔnsɔ ne ho yiye, anaa ɔnnye ne ho.
Adwuma bɛn na wɔbɛtumi ayɛ wɔ atenaa mu?
Adwuma a wɔbɛtumi ayɛ wɔ atenaa mu ne sɛ wɔbɛyɛ sukyerɛ anaa yoga wɔ dwoda so, wɔbɛtow bɔl ketewa anaa bɔl a ɛyɛ nwononwono, wɔbɛyɛ bean bag toss, wɔbɛsɔ nsuo bɔkɔ (soup can) mu, wɔbɛtrɛw mpɛn a wɔbɛtrɛw, ne pedal exercisers. Saa adwuma yi yɛ papa sɛ nantew yɛ den.
Ɛfa sɛ onipa no mmpɛ sɛ ɔbɛtena ase a?
Mma wo ho ntɔ no so. Sɔ hwɛ bio akyiri, fa wo ho ka adwuma no ho, fa nnwom a ɔnim ka ho, anaa fa adwuma sesa sɛ adwuma a ɛte sɛ ntwa fi anaa nnua nsuo. Nantew kakra kɔ asɛmpɔn dua no ho nso yɛ adwuma, na saa ara nso ne sɛ mo nyinaa dwane wɔ kwae mu.
Nneɛma a wonya fi mu
Yɛde link kɔ ahyehyɛde ahorow ne adesua ahorow a krataafa yi de ne ho to so no so. Wɔhwɛɛ emu biara bere a wɔyɛɛ kratafa no foforo no.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- Older Adult Activity: An Overview · Centers for Disease Control and Prevention
- Facts About Older Adult Falls · Centers for Disease Control and Prevention
- Caring for a Person With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging