Mmega Ahụ na Ahụike Ụbụrụ Isi: Ihe Nyocha Jikọtara na Otu Esi Agagharị n'Udo

Ịna-eme ọrụ ahụ bụ otu n’ime omume kacha nyochaa n’nyocha ahụike ụbụrụ isi. Ọmụmụ na-ejikọta ya na ihe ize ndụ dementia dị ala, mana ha egosighị na mmega ahụ na-egbochi dementia. Ihe doro anya bụ na mmegharị na-enyere aka n’ike, nguzozi, ọnọdụ obi na ụra n’afọ ọ bụla. Ibe a na-akọwa ihe nyocha na-ekwu, ọrụ ole ka a na-akwado ka ndị okenye nweta, na ụzọ dị nwayọọ isi gagharịa ya na onye na-ebi ná dementia.

Mmega ahụ ọ̀ na-ebelata ihe ize ndụ dementia?

Nyocha na-atụ aro na ndị na-eme ọrụ ahụ adịghị ewere dementia ngwa ngwa, mana akaebe nwere oke. 2024 Lancet Commission na dementia depụtara enweghị ọrụ ahụ dị ka otu n’ime ihe ize ndụ 14 enwere ike ịgbanwe. Ọnụ, ihe 14 ndị a na-akpata ihe dị ka 45% nke dementia n’ụwa niile n’ụdị ya.

Nke a bụ ka akaebe ahụ dị:

• Ọmụmụ nlele na-atụ aka n’otu ụzọ. Nyocha nke ọmụmụ 58, nke Commission kwurịtara, chọtara na ndị na-eme ọrụ ahụ nwere ihe ize ndụ dementia dị ala ihe dị ka 20%. Ọdịiche kachasị bụ n’etiti ndị fọrọ nke nta ka ha ghara ime ihe ọ bụla na ndị mere opekata mpe ụfọdụ ọrụ.
• Njikọ ahụ nwere ike ịga n’ụzọ abụọ. Commission na-ekwu na ịnọ na-eme ọrụ ahụ nwere ike ịbawanye ihe ize ndụ. Ọ na-ekwukwa na mgbanwe ụbụrụ isi mbụ nke dementia, nke na-amalite afọ ole na ole tupu nchọpụta, nwere ike ime ka ndị mmadụ na-adịghị arụ ọrụ.
• Nnwale adịghị doro anya. N’otu nnwale, ndị okenye 945 nwere afọ 78 n’etiti ka e kenyere n’enweghị usoro maka mmega ahụ afọ ise a na-ele anya ugboro abụọ n’izu ma ọ bụ n’otu e ji tụnyere. Na njedebe, ike iche echiche adịghị iche nke ọma n’etiti otu ndị ahụ. Ọtụtụ ndị n’otu e ji tụnyere na-emekwa ọrụ ahụ, nke na-eme ka nsonaazụ sie ike ịgụ.

National Institute on Aging (NIA) na-ekwu ya n’ụzọ doro anya. A gosighị njikọ doro anya n’etiti ọrụ ahụ na igbochi Alzheimer, akaebe nnwale zuru ezu adịghịkwa ikwu na mmega ahụ na-egbochi ya ma ọ bụ na-eme ka ọ dị nwayọọ. Mmega ahụ ka na-ebelata ihe ize ndụ nke ọdịda, nkụda mmụọ, ọrịa shuga, mgbali ọbara dị elu na stroke. Ụfọdụ n’ime ọnọdụ ndị ahụ n’onwe ha jikọtara na mbelata ike iche echiche.

Nkwubi okwu eziokwu bụ ịgagharị n’ihi na ọ na-enyere gị aka ịdị mma na ime ihe taa. Uru ọ bụla ụbụrụ isi nwere ike inweta bụ ihe ọzọ nwere ike ịdị, ọ bụghị nkwa.

Ọrụ ole ka ndị okenye chọrọ?

Ntụziaka CDC maka ndị okenye gbara afọ 65 na karịa na-atụ aro ụdị ọrụ atọ kwa izu:

Ndị a bụ ebumnuche, ọ bụghị ihe a chọrọ iji bido. CDC na-ekwu na ọ bụrụ na ị nweghị ike ịmezu ha, jiri ọrụ dị ka ike gị na ahụike gị na-enye ohere. Ụfọdụ ọrụ dị mma karịa enweghị ọ bụla.

Ụzọ dị nwayọọ maka ndị okenye ịgagharị

• Jee ije ya na ndị ọzọ. Ije kwa ụbọchị ya na enyi, onye agbataobi ma ọ bụ otu ije na-agbakwunye mkparịta ụka na nchebe.
• Mmega ahụ n’oche. Ịkwalite aka mgbe a nọdụrụ, ịtụgharị nkwonkwo ụkwụ, ịga ije n’otu ebe na yoga n’oche na-eme ike n’enweghị ihe ize ndụ nguzozi.
• Gba egwú n’ụlọ nri. Kpọọ egwu sitere n’afọ ndị onye ahụ ji eto eto, maa aka, kụọ ụkwụ ma ọ bụ were nzọụkwụ. Nduzi ọrụ egwu anyị nwere echiche.
• Ike site n’ihe ụlọ. Weli karama mmiri jupụtara ma ọ bụ kaan nri mgbe ị na-ele ihe ngosi ị hụrụ n’anya.
• Rụọ ubi ma ọ bụ ọrụ ụlọ. Iwụsa osisi mmiri, ịgbachapụ, ịsachapụ na ịpịkọta akwa niile bụ ihe bara uru. Lee ọrụ n’èzí na ịrụ ubi na ọrụ ụlọ.
• Mmega ahụ n’mmiri. NIA depụtara klaasị aerobics mmiri dị ka otu nhọrọ maka ndị na-ahụ na mmega ahụ n’ala na-ewute nkwonkwo ha.

Otu esi eme mmega ahụ na onye na-ebi ná dementia

Maka onye na-ebi ná dementia, ebumnuche bụ nkasi obi, obi ụtọ na idebe ike kwa ụbọchị, ọ bụghị iru ọnụ ọgụgụ. NIA na-ekwu na ọrụ ahụ na-enyere aka idebe akwara, nkwonkwo na obi onye nwere Alzheimer n’ọnọdụ dị mma, ọ nwekwara ike imeziwanye ọnọdụ obi na ụra. Jụọ dọkịta ya tupu ịmalite usoro ọhụrụ. Ndụmọdụ site na nduzi ndị na-elekọta nke NIA gụnyere:

1. Jee ije ọnụ kwa ụbọchị. Họrọ ụzọ dị nchebe, a maara, nke enweghị ihe mgbochi. Ọ bụrụ na onye ahụ na-eje ije naanị ya, ikiri aka e dere aha na nọmba ekwentị gị bụ echiche dị mma.
2. Nwaa vidiyo mmega ahụ maka ndị okenye. Soro ya ọnụ, mgbe a nọdụrụ ma ọ bụ guzoro.
3. Mee ka oge dị mkpụmkpụ. “Obere mmega ahụ” dị mkpụmkpụ ole na ole nwere ike ịrụ ọrụ nke ọma karịa otu ogologo.
4. Tinye egwu. Abụ a maara na-eme ka mmegharị dị ka ọrụ, ọ bụghị ọrụ siri ike. Gba egwú ma ọ bụrụ na onye ahụ nụrụ ụtọ ya.
5. Nye mmiri na akpụkpọ ụkwụ dị mma. Nye mmiri ma ọ bụ ihe ọṅụṅụ mkpụrụ osisi n’oge na mgbe nke ahụ gasịrị, họrọkwa uwe dị mma na akpụkpọ ụkwụ kwesịrị ekwesị emere maka mmega ahụ.

Ọ bụrụ na ije siri ike, nduzi NIA maka ilekọta onye nwere Alzheimer na-atụ aro nhọrọ a na-eme n’oche. Ndị a gụnyere mmega ahụ n’oche ma ọ bụ yoga, ịtụ akpa nwere mkpụrụ (bean bag), ịtụpụ bọọlụ dị nro ma ọ bụ balloon, eriri ịtọgbọ ahụ, iweli ihe ụlọ dị ọkụ na ngwa mmega ụkwụ. Ọrụ dị mfe dị ka ịsachapụ na ịhichapụ ájá bụkwa ihe bara uru.

Chee ihe ọ ga-ekwe omume banyere ihe mmegharị nwere ike ime. Lancet Commission achọtaghị akaebe na mmega ahụ na-ebelata mgbanwe omume dị ka ahụ erughị ala. Gagharịa ọnụ n’ihi na ọ nwere ike ịdị mma, ọ bụghị dị ka ụzọ idozi ehihie siri ike. Ọ bụrụ na onye ahụ asị mba, ọ dị mma. Nduzi anyị banyere mgbe ha na-ekwu mba nwere ụzọ dị nwayọọ iji nwaa ọzọ mgbe e mesịrị. Ịkwụsị n’oge, ma ọ bụ naanị ịnọdụ n’èzí ọnụ, bụkwa nsonaazụ dị mma.

Mgbe mmegharị gasịrị, ịkwụsị dị jụụ dị ka Iku ume nwayọọ nwere ike inyere unu abụọ aka ịdị jụụ. Maka ọrụ n’oche nwere mmegharị aka dị nwayọọ, Hazie ọnụ na Bingo onyonyo na-arụ ọrụ nke ọma n’elu tebụl.

Nguzozi na nchekwa ọdịda

Ọdịda na-adịkarị, ọ dịkwa njọ. CDC na-akọ na ihe karịrị otu n’ime anọ nke ndị okenye na-ada kwa afọ, mana ihe na-erughị ọkara na-agwa dọkịta ha. Ịda otu ugboro na-eme ka ohere ịda ọzọ pụta okpukpu abụọ. Ihe ize ndụ CDC depụtara gụnyere:

• Adịghị ike n’ụkwụ na n’ukwu
• Nsogbu n’ije na nguzozi
• Ụfọdụ ọgwụ, gụnyere ndị na-eme ka ụra rie na ụfọdụ ọgwụ nkụda mmụọ
• Nsogbu ịhụ ụzọ
• Mgbu ụkwụ ma ọ bụ akpụkpọ ụkwụ adịghị mma
• Ihe ize ndụ n’ụlọ dị ka ihe na-adịghị n’usoro, kapeeti dị n’ala na ọkwa ụzọ gbajiri

Iji gagharịa n’ụzọ dị nchebe karị:

• Jiri oche siri ike na-enweghị wheel, debe tebụl ma ọ bụ ihe ijide ebe ị ga-eru maka mmega ahụ guzo.
• Hichaa ohere nke kapeeti, eriri na ihe na-adịghị n’usoro buru ụzọ.
• Jee nwayọọ mgbe ị na-ebili, kwụsịkwa ma ọ bụrụ na onye ahụ nwere isi ọsịsa ma ọ bụ na-adịghị kwụsie ike.
• Yi akpụkpọ ụkwụ na-akwado, ọ bụghị sọks ma ọ bụ slippers ndị na-ewepụ.
• Mee nguzozi nso nkwado. Iguzo site n’oche na ije ụkwụ n’azụ ruo n’ihu (heel to toe) bụ ihe atụ CDC nke ọrụ nguzozi.

CDC na-adụ ọdụ na onye okenye daa ma tie isi ya kwesịrị ịhụ dọkịta ozugbo, karịsịa ma ọ bụrụ na ọ na-aṅụ ọgwụ na-eme ka ọbara dị nro.

Kparịta na dọkịta

Jụọ dọkịta tupu ịmalite usoro mmega ahụ ọhụrụ, karịsịa maka onye nwere nsogbu obi ma ọ bụ ngụgụ, mgbu nkwonkwo, nsogbu nguzozi, ma ọ bụ dementia. Dọkịta ma ọ bụ onye na-eme ọgwụgwọ mmegharị ahụ (physical therapist) nwere ike ịtụ aro ọrụ dị nchebe ma lelee ma ọgwụ na-emetụta nguzozi. Gwa dọkịta banyere ọdịda ọ bụla, ọbụna nke na-enweghị mmerụ ahụ. Ọ bụrụ na ihe na-ewute ma ọ bụ na-adịghị mma n’oge mmega ahụ, kwụsị. Maka mgbu obi na mberede, nsogbu iku ume, ma ọ bụ mgbagwoju anya na mberede, kpọọ nọmba mberede nke mpaghara gị.

Ibe a bụ ozi izugbe, ọ bụghị ndụmọdụ ahụike. Lee ọkwa ahụike anyị. Maka foto buru ibu, gụọ ihe nyocha na-ekwu banyere ihe ize ndụ dementia na ma enwere ike igbochi dementia.