Eré Ìdárayá àti Ìlera Ọpọlọ: Ohun Tí Ìwádìí So Pọ̀

Ṣíṣiṣẹ́ ara jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn àṣà tí a ti ṣe ìwádìí lé lórí jù nínú ìwádìí ìlera ọpọlọ. Àwọn ìwádìí so ó mọ́ ewu dementia tí ó kéré, ṣùgbọ́n wọn kò tíì fi hàn pé eré ìdárayá ń dènà dementia. Ohun tí ó hàn gbangba ni pé ìrìn ara ń ran agbára, ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, ìṣesí àti oorun lọ́wọ́ ní ọjọ́ orí èyíkéyìí. Ojú-ìwé yìí sọ ohun tí ìwádìí sọ, ìwọ̀n iṣẹ́ ara tí a gba àwọn àgbàlagbà nímọ̀ràn láti ní, àti àwọn ọ̀nà jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ láti rìn ara pẹ̀lú ẹni tí ń gbé pẹ̀lú dementia.

Ṣé eré ìdárayá ń dín ewu dementia kù?

Ìwádìí dábàá pé àwọn ènìyàn tí ń ṣiṣẹ́ ara kò ní ní dementia ní rọrùn, ṣùgbọ́n ẹ̀rí náà ní àwọn ààlà. Lancet Commission lórí dementia ti 2024 kà àìrìnara sí ọ̀kan nínú àwọn ohun 14 tí a lè yí padà tí ó ń fa ewu. Papọ̀, àwọn ohun 14 wọ̀nyí jẹ́ nǹkan bí 45% dementia ní àgbáyé nínú àwòṣe rẹ̀.

Báyìí ni ẹ̀rí náà ṣe rí:

• Àwọn ìwádìí ìkíyèsí ń tọ́ka sí ọ̀nà kan. Àtúnyẹ̀wò ìwádìí 58, tí Commission jíròrò, rí i pé àwọn ènìyàn tí ń ṣiṣẹ́ ara ní ewu dementia tí ó kéré ní nǹkan bí 20%. Ìyàtọ̀ tí ó tóbi jù wà láàrín àwọn tí kò ṣe nǹkan kan rárá àti àwọn tí wọ́n ṣe iṣẹ́ ara díẹ̀ ó kéré tán.
• Ìsopọ̀ náà lè lọ ní ọ̀nà méjèèjì. Commission sọ pé àìrìnara lè mú ewu pọ̀ sí i. Ó tún sọ pé àwọn àyípadà ọpọlọ ìbẹ̀rẹ̀ ti dementia, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún púpọ̀ ṣáájú ìwádìí, lè mú kí àwọn ènìyàn ṣe iṣẹ́ ara díẹ̀.
• Àwọn ìdánwò kò hàn kedere. Nínú ìdánwò kan, a yan àgbàlagbà 945 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 78 ní ìwọ̀n àpapọ̀ sí ọdún márùn-ún ti eré ìdárayá tí a ń ṣàbójútó lẹ́ẹ̀mejì ní ọ̀sẹ̀ kan tàbí sí ẹgbẹ́ ìfiwéra. Ní òpin, agbára ìrònú kò yàtọ̀ kedere láàrín àwọn ẹgbẹ́. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ẹgbẹ́ ìfiwéra tún ń ṣiṣẹ́ ara, èyí tí ó mú kí àbájáde ṣòro láti kà.

National Institute on Aging (NIA) sọ ọ́ ní kedere. A kò tíì fi ìsopọ̀ tí ó hàn kedere hàn láàrín iṣẹ́ ara àti dídènà Alzheimer, kò sì sí ẹ̀rí ìdánwò tó láti sọ pé eré ìdárayá ń dènà tàbí dín rẹ̀ kù. Eré ìdárayá ṣì ń dín ewu ṣíṣubú, ìbànújẹ́ ọkàn, àtọ̀gbẹ, ẹ̀jẹ̀ ríru àti ẹ̀gbà kù. Àwọn kan nínú àwọn àìsàn wọ̀nyẹn fúnra wọn ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìdínkù ìrònú.

Ohun tí ó jẹ́ òótọ́ ni láti rìn ara nítorí pé ó ń ràn yín lọ́wọ́ láti nímọ̀lára àti ṣiṣẹ́ dáadáa lónìí. Àǹfààní ọpọlọ èyíkéyìí jẹ́ ẹ̀bùn tí ó ṣeé ṣe, kì í ṣe ìlérí.

Iṣẹ́ ara mélòó ni àwọn àgbàlagbà nílò?

Ìtọ́sọ́nà CDC fún àwọn àgbàlagbà tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 65 sókè dábàá oríṣi iṣẹ́ ara mẹ́ta ní ọ̀sẹ̀ kọ̀ọ̀kan:

Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ibi àfojúsùn, kì í ṣe àwọn ohun tí a béèrè láti bẹ̀rẹ̀. CDC sọ pé bí ẹ kò bá lè dé wọn, ẹ ṣiṣẹ́ ara ní ìwọ̀n tí agbára àti ìlera yín gbà. Iṣẹ́ ara díẹ̀ sàn ju kò sí lọ.

Àwọn ọ̀nà jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ láti rìn ara fún àwọn àgbàlagbà

• Ẹ rìn pẹ̀lú ẹgbẹ́. Rírìn ojoojúmọ́ pẹ̀lú ọ̀rẹ́, aládùúgbò tàbí ẹgbẹ́ ìrìn ń fi ìjíròrò àti ààbò kún un.
• Eré ìdárayá orí àga. Gbígbé apá sókè, yíyí kokosẹ̀, rírìn ní ipò àti yòga orí àga ń kọ́ agbára láìsí ewu ìwọ̀ntúnwọ̀nsì.
• Ẹ jó nínú ilé ìdáná. Ẹ gbé orin láti ìgbà èwe ẹni náà kí ẹ sì yí ara, tẹ̀ tàbí rìn. Ìtọ́sọ́nà ìgbòkègbodò orin wa ní àwọn èrò.
• Agbára pẹ̀lú àwọn nǹkan ilé. Ẹ gbé àwọn ìgò omi tí a kún tàbí àwọn agolo ọbẹ̀ nígbà tí ẹ̀ ń wo ètò tí ẹ fẹ́ràn.
• Ọgbà ṣíṣe tàbí iṣẹ́ ilé. Bíbomi sí àwọn ewéko, ká ewé, gbígbá ilẹ̀ àti títún aṣọ ṣe ni gbogbo rẹ̀ kà. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò níta àti ọgbà ṣíṣe àti àwọn iṣẹ́ ilé.
• Eré ìdárayá nínú omi. NIA kọ àwọn kíláàsì eré ìdárayá nínú omi sí àṣàyàn kan fún àwọn tí eré ìdárayá lórí ilẹ̀ ń le fún oríkèé wọn.

Bí a ṣe ń ṣe eré ìdárayá pẹ̀lú ẹni tí ń gbé pẹ̀lú dementia

Fún ẹni tí ń gbé pẹ̀lú dementia, ète náà ni ìtùnú, ìgbádùn àti pípa àwọn agbára ojoojúmọ́ mọ́, kì í ṣe dídé iye kan. NIA sọ pé iṣẹ́ ara ń ran iṣan, oríkèé àti ọkàn ẹni tí ó ní Alzheimer lọ́wọ́ láti wà ní ipò dáadáa, ó sì lè mú ìṣesí àti oorun sunwọ̀n sí i. Ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà rẹ̀ kí ẹ tó bẹ̀rẹ̀ ìlànà tuntun. Àwọn ìmọ̀ràn láti inú ìtọ́sọ́nà olùtọ́jú NIA ní:

1. Ẹ jọ rìn lójoojúmọ́. Ẹ yan ipa ọ̀nà tí ó ní ààbò, tí ó mọ̀ wọ́n, tí kò ní ìdínà. Bí ẹni náà bá ń rìn fúnra rẹ̀, ẹ̀gbà ọwọ́ ìdánimọ̀ pẹ̀lú nọ́ńbà fóònù yín jẹ́ èrò rere.
2. Ẹ gbìyànjú àwọn fídíò eré ìdárayá fún àgbàlagbà. Ẹ tẹ̀lé e papọ̀, nígbà tí ẹ jókòó tàbí dúró.
3. Ẹ jẹ́ kí àkókò kúkúrú. Àwọn “eré ìdárayá kékeré” kúkúrú púpọ̀ lè ṣiṣẹ́ dáadáa ju ọ̀kan gígùn lọ.
4. Ẹ fi orin kún un. Àwọn orin tí ó mọ̀ wọ́n ń jẹ́ kí ìrìn ara dà bí ìgbòkègbodò, kì í ṣe iṣẹ́. Ẹ jó bí ẹni náà bá gbádùn rẹ̀.
5. Ẹ fún un ní omi àti bàtà tí ó tura. Ẹ fún un ní omi tàbí oje nígbà àti lẹ́yìn náà, kí ẹ sì yan aṣọ tí ó tura àti bàtà tí ó wọ̀ dáadáa tí a ṣe fún eré ìdárayá.

Bí rírìn bá ṣòro, ìtọ́sọ́nà NIA lórí ìtọ́jú ẹni tí ó ní Alzheimer dábàá àwọn àṣàyàn orí àga. Wọ̀nyí ní eré ìdárayá orí àga tàbí yòga, jíju àpò ewà, jíju bọ́ọ̀lù rírọ̀ tàbí bàlúù, àwọn okùn fífà ara, gbígbé àwọn nǹkan ilé fúyẹ́, àti àwọn ohun èlò ìtẹ̀ pẹ̀dà. Àwọn iṣẹ́ rírọrùn bí gbígbá ilẹ̀ àti nù eruku náà kà.

Ẹ jẹ́ olóòótọ́ nípa ohun tí ìrìn ara lè ṣe. Lancet Commission kò rí ẹ̀rí pé eré ìdárayá ń dín àwọn àyípadà ìhùwàsí bí àìsinmi kù. Ẹ jọ rìn ara nítorí pé ó lè dùn mọ́ni, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti tún ọ̀sán líle ṣe. Bí ẹni náà bá sọ pé bẹ́ẹ̀ kọ́, kò burú. Ìtọ́sọ́nà wa lórí nígbà tí wọ́n bá sọ pé bẹ́ẹ̀ kọ́ ní àwọn ọ̀nà jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ láti gbìyànjú lẹ́yìn náà. Dídúró ní kùtùkùtù, tàbí jíjókòó níta papọ̀ lásán, jẹ́ àbájáde rere pẹ̀lú.

Lẹ́yìn ìrìn ara, ìdúró jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ bí Ìdúró mímí parọ́rọ́ lè ran ẹ̀yin méjèèjì lọ́wọ́ láti balẹ̀. Fún ìgbòkègbodò orí àga pẹ̀lú ìrìn apá jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́, Ẹ jọ tòlẹ́sẹẹsẹ àti Bíńgò àwòrán ń ṣiṣẹ́ dáadáa ní orí tábìlì.

Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àti ààbò ṣíṣubú

Ṣíṣubú wọ́pọ̀, ó sì ṣe pàtàkì. CDC ròyìn pé ju ọ̀kan nínú mẹ́rin àgbàlagbà ni ó ń ṣubú lọ́dọọdún, ṣùgbọ́n kò tó ìdajì ni ó ń sọ fún dókítà wọn. Ṣíṣubú lẹ́ẹ̀kan ń fi ìlọ́po méjì ìṣeéṣe ṣíṣubú lẹ́ẹ̀kan sí i. Àwọn ohun tí ó ń fa ewu tí CDC kọ ní:

• Àìlera ní ẹsẹ̀ àti ìbàdí
• Ìṣòro pẹ̀lú rírìn àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì
• Àwọn oògùn kan, pẹ̀lú àwọn oògùn ìtúra àti àwọn oògùn ìbànújẹ́ ọkàn kan
• Àwọn ìṣòro ìríran
• Ìrora ẹsẹ̀ tàbí bàtà tí kò dára
• Àwọn ewu ilé bí àwọn nǹkan tí ó dàrú, aṣọ ìtẹ́lẹ̀ tí ń yọ́ àti àtẹ̀gùn tí ó fọ́

Láti rìn ara pẹ̀lú ààbò sí i:

• Ẹ lo àga tí ó lágbára tí kò ní ìkẹ̀kẹ́, kí ẹ sì jẹ́ kí tábìlì tàbí ọ̀pá dé ọ̀dọ̀ ẹni náà fún àwọn eré ìdárayá tí a dúró ṣe.
• Ẹ ṣe ààyè kúrò nínú aṣọ ìtẹ́lẹ̀, okùn àti àwọn nǹkan tí ó dàrú ná.
• Ẹ lọ díẹ̀díẹ̀ nígbà tí ẹ bá ń dìde, kí ẹ sì dúró bí ẹni náà bá ní ìdààmú orí tàbí tí kò dúró dáadáa.
• Ẹ wọ bàtà tí ó ń tì ẹsẹ̀, kì í ṣe ibọsẹ̀ tàbí bàtà àtẹ̀ tí ó lọ́ra.
• Ẹ ṣe àṣà ìwọ̀ntúnwọ̀nsì nítòsí ìtìlẹ́yìn. Dídìde láti orí àga àti rírìn ìgbésẹ̀ ìgigisẹ̀ sí ìka ẹsẹ̀ jẹ́ àpẹẹrẹ CDC ti àwọn ìgbòkègbodò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì.

CDC gbà nímọ̀ràn pé àgbàlagbà tí ó bá ṣubú tí ó sì lu orí rẹ̀ yẹ kí ó rí dókítà lẹsẹkẹsẹ, pàápàá bí ó bá ń lo oògùn tí ń dín ẹ̀jẹ̀.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà kí ẹ tó bẹ̀rẹ̀ ìlànà eré ìdárayá tuntun, pàápàá fún ẹni tí ó ní ìṣòro ọkàn tàbí ẹ̀dọ̀fóró, ìrora oríkèé, ìṣòro ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, tàbí dementia. Dókítà tàbí onímọ̀ ìtọ́jú ara lè dábàá àwọn ìgbòkègbodò tí ó ní ààbò kí ó sì ṣàyẹ̀wò bóyá àwọn oògùn ní ipa lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì. Ẹ sọ fún dókítà nípa ṣíṣubú èyíkéyìí, kódà èyí tí kò fa ìpalára. Bí nǹkan bá dùn tàbí tí ó dà bí ohun tí kò tọ́ nígbà eré ìdárayá, ẹ dúró. Fún ìrora àyà lójijì, ìṣòro mímí, tàbí ìdàrúdàpọ̀ lójijì, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín.

Ojú-ìwé yìí jẹ́ ìsọfúnni gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa. Fún àwòrán tí ó tóbi jù, ẹ ka ohun tí ìwádìí sọ nípa àwọn ohun tí ó ń fa ewu dementia àti bóyá a lè dènà dementia.