Èske demans ka evite? Sa rechèch di

Si w ap pran swen yon moun k ap viv ak demans, oswa si w te wè yon paran w viv ak li, ou pwobableman mande tèt ou si yo te ka evite li, epi si ou ka evite li rive w. Paj sa a prezante sa rechèch aktyèlman di, nan langaj klè. Repons kout la: pèsonn pa ka pwomèt pou evite demans, men rechèch sijere ke kèk risk ka diminye, epi diminye yo nan yon popilasyon ka vle di mwens moun devlope demans oswa yo devlope li pi ta.

Sa a se enfòmasyon jeneral, se pa konsèy medikal. Tanpri li avi medikal nou an epi pale ak yon doktè sou sante w.

Èske demans ka evite?

Pa gen okenn fason ki pwouve pou evite demans pou yon sèl moun. National Institute on Aging (NIA) di pandan ke anyen poko pwouve pou evite maladi alzaymè, chèchè yo jwenn estrateji ki bay espwa epi yo ap aprann sa ki ka ede ak sa ki ka pa ede.

Sa rechèch montre se ke sèten pwoblèm sante ak abitid gen rapò ak yon pi gwo chans pou devlope demans. Lè risk sa yo pi ba nan tout yon popilasyon, mwens moun ka devlope demans, oswa yo ka devlope li pi ta nan lavi. Sa diferan anpil ak yon garanti.

Yon siy ki bay espwa: Komisyon Lancet 2024 la rapòte ke nan kèk peyi ki gen gwo revni, tankou Etazini ak Wayòm Ini, pati nan moun ki pi granmoun ki gen demans te diminye. Otè yo panse sa pwobableman an pati akòz pi bon edikasyon, pi bon swen sante ak mwens domaj nan veso sangen pandan tout lavi, dapre rezime University College London sou rapò a.

Kisa Komisyon Lancet 2024 la te jwenn?

Komisyon Lancet sou prevansyon, entèvansyon ak swen demans se yon gwoup 27 chèchè sou demans ki revize prèv yo chak kèk ane. Rapò 2024 yo te nonmen 14 faktè risk ki ka chanje, epi yo te estime ke ansanm yo reprezante prèske mwatye (anviwon 45%) ka demans atravè lemond. Dapre pawòl otè yo, ka sa yo ta an teyori ka evite oswa retade si risk yo te retire (rapò Komisyon Lancet 2024 la).

14 faktè yo, gwoupe dapre etap lavi kote prèv yo pi fò:

• Lavi bonè: mwens edikasyon.
• Mitan lavi (apeprè laj 40 a 65 an): pèt tande, kolestewòl LDL wo («move» kolestewòl), depresyon, blesi nan tèt, pa fè ase aktivite fizik, dyabèt, fimen, tansyon wo, obezite, ak bwè twòp alkòl.
• Laj avanse: izòlman sosyal, polisyon lè a, ak pèt vizyon ki pa trete.

De nouvo faktè ki te ajoute an 2024 se kolestewòl LDL wo ak pèt vizyon ki pa trete. Faktè ki te lye ak pi gwo pati ka yo se pèt tande ak kolestewòl LDL wo (anviwon 7% chak), apre sa mwens edikasyon ak izòlman sosyal (anviwon 5% chak).

Gid nou sou faktè risk yo prezante tout 14 yo nan yon tablo, ak sa rechèch la lye ak sa ou ka fè.

Kisa chif 45% la pa vle di

Li fasil pou mal konprann nimewo sa a, kidonk li itil pou presi:

• Se yon estimasyon pou tout popilasyon an. Li dekri ka demans atravè lemond, pa chans ou oswa chans paran ou.
• Li sipoze koz ak efè. Otè yo di yo te sèlman mete faktè risk ki gen prèv konvenkan, men ke kèk lyen ka sèlman an pati lakòz. Pa egzanp, depresyon nan laj avanse ka pafwa yon siy bonè demans olye ke yon kòz.
• Li pa garanti anyen pou yon sèl moun. Rezime UCL la note ke diminye risk mache nan nivo yon popilasyon epi li pa garanti okenn moun pap devlope demans.
• Lòt mwatye a pa eksplike pa faktè sa yo. Laj, jèn ak kòz syantis yo poko konprann fè pati rès la.

Ki diferans ki genyen ant «diminye risk» ak «prevansyon»?

Diminye risk vle di bese chans yo. Si yon gwo gwoup moun diminye tansyon yo, mwens nan yo ka devlope demans pandan plizyè ane pase sa ki t ap rive sinon. Gen kèk moun nan gwoup sa a ki ap toujou devlope li.

Prevansyon sijere sispann yon bagay rive nèt. Pou demans, se pa yon bagay rechèch ka pwomèt okenn moun jodi a.

Chèchè yo pale tou de reta. Komisyon Lancet la rapòte nouvo prèv ki montre diminye risk ka ranvwaye lè demans kòmanse epi diminye tan yon moun pase ap viv ak move sante. Menm yon reta kèk ane ka enpòtan anpil pou yon moun ak fanmi li.

Sou sit sa a, nou sèvi ak «diminye risk» ak «gen rapò ak» espre. Lè ou wè yon pwodwi, konpleman oswa pwogram ki pwomèt «evite maladi alzaymè», pran prekosyon. NIA konseye pale ak yon doktè anvan ou eseye nenpòt grenn oswa tretman ki pwomèt evite maladi alzaymè, paske pwodwi sa yo ka pa an sekirite, ka gaspiye lajan, oswa toulede.

Kisa gwo etid yo te jwenn?

Etid obsèvasyon (ki gade sa k ap rive moun pandan tan) ka montre lyen. Etid owaza, kote yo bay moun yon pwogram oswa yon gwoup konparezon pa aza, se tès ki pi solid. Men sa kèk nan etid ki pi byen konnen yo te jwenn.

FINGER (Fenlann)

Etid FINGER te enskri 1 260 granmoun ki te gen laj 60 a 77 an ki te gen pi gwo risk demans. Mwatye nan yo te resevwa yon pwogram de zan ki te gen konsèy sou manje, egzèsis, egzèsis sèvo sou òdinatè ak kontwòl sou sante kè ak veso sangen; lòt mwatye a te resevwa konsèy jeneral sou sante. Gwoup pwogram nan te fè yon ti kras pi byen sou yon seri tès panse, yon ti diferans ki te enpòtan estatistikman (etid FINGER nan The Lancet). Etid la te mezire rezilta tès, pa dyagnostik demans.

US POINTER (Etazini)

US POINTER te enskri 2 111 granmoun ki te gen laj 60 a 79 an ki pa t aktif, ki te gen yon manje mwens an sante epi ki te gen lòt faktè risk. Yo te ankouraje toude gwoup yo pou yo vin pi aktif fizikman ak mantalman, manje pi byen, rete sosyal epi kontwole sante kè. Yon gwoup te resevwa yon pwogram estriktire ak yon antrenè; lòt la te gide tèt li. Pandan de zan, rezilta tès panse yo te amelyore nan toude gwoup yo, epi yon ti kras plis nan gwoup estriktire a (etid US POINTER nan JAMA). Otè yo di yo bezwen plis suiv pou konnen si diferans lan enpòtan nan lavi chak jou. Paske pa t gen yon gwoup ki pa t fè anyen, etid la pa ka di konbyen nenpòt pwogram te ede konpare ak pa fè okenn chanjman ditou.

SPRINT MIND (tansyon)

SPRINT MIND te etidye 9 361 granmoun Ozetazini ki te gen 50 an oswa plis ki te gen tansyon wo. Yo te plase yo nan yon objektif tansyon ki pi ba (nimewo anwo a anba 120) oswa objektif estanda (anba 140). Objektif ki pi ba a te diminye twoub mantal modere yon fason enpòtan, yon etap pwoblèm memwa ak panse ki ka vini anvan demans. Pou demans pwobab, te gen mwens ka nan gwoup ki te gen objektif pi ba a, men diferans lan pa t enpòtan estatistikman. Etid la te sispann bonè epi li te gen mwens ka demans pase sa yo te atann, kidonk li ka te twò piti pou reponn kesyon sa a (SPRINT MIND nan JAMA).

Kisa revizyon yo montre ansanm

Yon revizyon Cochrane 2021 te rasanble nèf gwo etid sou pwogram ki atake plizyè risk an menm tan, ak plis pase 18 000 moun. Li te jwenn yon ti benefis sou tès panse, men pa gen okenn diferans klè nan konbyen moun ki te devlope demans nan de etid ki te mezire li (revizyon Cochrane sou entèvansyon plizyè domèn).

Yon revizyon 2017 pa National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, rezime pa NIA, te jwenn prèv «ankourajan men ki pa klè» pou twa apwòch: kontwole tansyon wo, ogmante aktivite fizik, ak antrènman mantal.

Èske li enpòtan ki lè ou kòmanse?

Konsèy Komisyon Lancet la se diminye risk pi bonè posib epi kenbe yo ba pou pi lontan posib: «pi bonè, se pi bon» ak «pi lontan, se pi bon». Li di tou li pa janm twò bonè oswa twò ta pou diminye risk. Anpil nan prèv yo konsène mitan lavi, apeprè laj 40 a 65 an, men kèk faktè, tankou pèt vizyon ak izòlman sosyal, se risk nan laj avanse kote aksyon ka toujou itil.

Rapò a di kounye a gen prèv ki pi solid ke plis tan yon moun ekspoze a yon risk, pi gwo efè a ye. Pa egzanp, dyabèt ki kòmanse nan mitan lavi sanble enpòtan plis pase dyabèt ki kòmanse pi ta.

Èske risk demans se menm bagay pou tout moun?

Non. Komisyon an te jwenn ke moun nan peyi ki gen revni ba ak mwayen, moun ki soti nan gwoup minorite ak moun ki gen mwens lajan souvan pote plis nan risk sa yo, kidonk demans gen tandans devlope nan yon laj ki pi jèn. Anpil risk gen rapò ak sikonstans moun pa t chwazi, tankou kalite lekòl yo te resevwa lè yo te timoun, lè yo respire kote yo abite, ak si manje ki an sante abòdab epi toupre.

Se poutèt sa rekòmandasyon Komisyon an vize gouvènman yo otan ke moun yo: bon edikasyon pou tout timoun, lè ki pi pwòp, mezi pou diminye fimen, mwens sik ak sèl nan manje yo vann nan magazen ak restoran, ak aparèy oditif pou tout moun ki bezwen yo. Efò pèsonèl enpòtan, men mond kote moun ap viv la enpòtan tou. Se yon lòt rezon pou pa blame okenn moun pou yon dyagnostik.

Ki limit onèt rechèch sa a genyen?

• Demans pran plizyè dizèn ane pou devlope, men pifò etid dire de a senk ane. Mezire demans li menm, pa sèlman rezilta tès, mande etid ki trè long ak trè gwo.
• Pifò etid mezire tès panse. Yon ti amelyorasyon nan yon tès pa nesesèman vle di mwens moun ap devlope demans oswa lavi chak jou ap pi fasil.
• Volontè yo souvan pi an sante ak plis edike pase popilasyon an jeneral. Komisyon Lancet la note ke pifò prèv yo toujou soti nan peyi ki gen gwo revni epi ke gwoup minorite yo pa reprezante ase.
• Kèk lyen mache nan toude direksyon. Lè yon moun mwens aktif oswa mwens sosyal ka yon efè bonè demans, pa sèlman yon kòz.
• Etid sou manje pa t bay bon rezilta jiska prezan. Yon etid sou twa ane sou rejim MIND pa t jwenn okenn diferans enpòtan nan panse konpare ak yon rejim kontwòl. Gade gid nou sou manje.
• Jwèt pou sèvo pa pwouve pou evite demans. Gade gid nou sou jwèt pou sèvo ak demans.
• Jèn gen prèv trè limite sou moun, epi li ka riske pou granmoun ki pi aje. Gade gid nou sou jèn.

Si yon moun te fè tout bagay «byen», poukisa yo te toujou devlope demans?

Paske demans pa senpleman rezilta chwa moun fè. NIA di laj se pi gwo faktè risk yo konnen pou maladi alzaymè, epi pèsonn pa ka chanje li. Jèn jwe yon wòl. Epi syantis yo poko konprann nèt sa ki lakòz maladi alzaymè nan pifò moun. Menmsi yo te retire tout 14 faktè risk yo, pwòp estimasyon Komisyon Lancet la kite plis pase mwatye ka yo san eksplikasyon.

Kidonk si w ap pran swen yon moun ki te fè egzèsis, ki te manje byen, ki pa t janm fimen epi ki te toujou devlope demans, pa gen anyen ki te mal bò pa yo, oswa bò pa w. Si ou menm w ap viv ak demans, se pa fòt ou. Santiman kilpabilite komen nan fanmi yo, men li pa merite. Sa ki enpòtan kounye a se konfò, koneksyon ak bon jou, epi lide aktivite nou yo ak gid nou sou pran swen tèt ou lè w ap ede yon lòt moun se bon kote pou kòmanse.

Ki etap ou ka diskite ak yon doktè?

Sa yo se domèn yo plis etidye. Li vo lapèn pale de yo nan yon vizit tchekap paske pifò nan yo ede sante kè, atitid ak endepandans tou, kèlkeswa efè yo sou demans.

1. Tansyon. Mande ki chif ou yo epi ki objektif ki anfòm pou ou. Komisyon Lancet la sijere vize yon nimewo anwo 130 oswa pi ba apati anviwon laj 40 an, men bon sib la pou yon granmoun ki pi aje depann de sante jeneral li.
2. Tande. Mande pou fè yon tès tande, epi si aparèy oditif ta ede. Gid nou sou tande eksplike rechèch la.
3. Vizyon. Fè egzamen je regilyèman epi mande si pwoblèm tankou katarak ka trete.
4. Kolestewòl. Mande si yo ta dwe tcheke kolestewòl LDL ou epi si anyen ta dwe chanje.
5. Sik nan san. Si ou gen dyabèt, mande kijan pou jere li san danje.
6. Atitid. Depresyon komen epi li ka trete. Di doktè ou si ou santi w tris oswa si ou pèdi enterè nan bagay yo pandan plis pase kèk semèn.
7. Fimen ak alkòl. Mande èd pou sispann fimen ak sou limit ki an sekirite pou alkòl.
8. Mouvman. Mande ki kalite aktivite ki an sekirite pou ou. Gid nou sou egzèsis gen ide.
9. Pwoteksyon tèt. Mete yon kas pou monte bisiklèt ak espò kontak, epi mande sou prevansyon tonbe.
10. Rete konekte. Pase tan ak lòt moun se yon pati nan yon lavi ki an sante. Gade gid nou sou koneksyon sosyal, ak dòmi tou.

Anvan ou chanje medikaman, manje, konpleman, jèn oswa egzèsis, pale ak doktè ou anvan, sitou si ou gen maladi kè, dyabèt, istwa tonbe, oswa si ou deja ap viv ak demans.

Pale ak yon doktè

Si ou remake chanjman nan memwa oswa panse ki enkyete w, nan tèt ou oswa nan yon lòt moun, pran yon randevou. NIA note ke pwoblèm memwa ka gen lòt kòz, tankou efè segondè medikaman, pwoblèm tiwoyid, depresyon oswa nivo vitamin B12 ki ba, epi ke kèk nan pwoblèm sa yo disparèt lè yo trete kòz la. Gid nou sou siy avètisman yo eksplike sa pou w gade.

Chèche èd ijan pou chanjman toudenkou: konfizyon toudenkou, feblès oswa pèt sansasyon sou yon bò kò a, difikilte pou pale, oswa yon gwo maltèt ka siy yon konjesyon serebral oswa yon lòt ijans. Rele 114 (lapolis) oswa 116 (anbilans).

Ki kote Golden Moments antre

Golden Moments ofri aktivite senp pou fè ansanm, tankou kat konvèsasyon, bingo foto ak yon poz pou respire dousman. Yo fèt pou plezi ak tan ansanm. Yo pa yon tretman, epi yo pa evite oswa ralanti demans.