Ðe Woate Ŋu Axe Mɔ Na Tagbɔdɔlélea?

Ne èle be kpɔm na ame si le agbe nɔm kple tagbɔdɔléle, alo nèkpɔ ale si dzila aɖe nɔ agbe kplii la, ɖewohĩ àbia ɖokuiwò be ɖe woate ŋu axe mɔ nɛ hafi, eye ɖe yeate ŋu axe mɔ na eɖokui hã. Axa sia ɖe nu si numekukuwo gblɔ ŋutɔŋutɔ me, le gbegbɔgblɔ bɔbɔe me. Ŋuɖoɖo kpuitɔe nye: ame aɖeke mate ŋu ado ŋugbe be yeaxe mɔ na tagbɔdɔléle o, gake numekukuwo ɖee fia be woate ŋu aɖe afɔku aɖewo dzi akpɔtɔ, eye ne woɖe afɔku mawo dzi kpɔtɔ le dukɔ blibo me la, ate ŋu ana be ame ʋɛ aɖewo ko nado go tagbɔdɔléle alo wòadze wo dzi emegbe wu.

Esia nye nyatakaka si sɔ na ame sia ame, menye aɖaŋuɖoɖo tso atikewɔwɔ ŋu o. Taflatse xlẽ míaƒe atikeŋuti nuxlɔ̃ame eye nàƒo nu kple ɖɔkta tso wò ŋutɔ wò lãmesẽ ŋu.

Ðe woate ŋu axe mɔ na tagbɔdɔlélea?

Mɔ aɖeke si woɖo kpee mele ame ɖeka ŋu si ate ŋu axe mɔ na tagbɔdɔléle o. National Institute on Aging (NIA) gblɔ be togbɔ be womeɖo kpe nu aɖeke dzi haɖe o be exea mɔ na Alzheimer hã la, numekulawo kpɔ mɔnu siwo ŋu mɔkpɔkpɔ le eye wole nu srɔ̃m tso nu si ate ŋu awɔ dɔ kple nu si mate ŋu awɔ dɔ o ŋu.

Nu si numekukuwo ɖe fia enye be lãmesẽ ƒe nɔnɔme aɖewo kple agbenɔnɔ ƒe nuwɔnawo do ƒome kple mɔnukpɔkpɔ gãtɔ be tagbɔdɔléle nadzɔ. Ne afɔku mawo ɖiɖi le dukɔ blibo me la, ate ŋu ana be ame ʋɛ aɖewo ko nado go tagbɔdɔléle, alo wòadze wo dzi emegbe wu le agbe me. Esia to vovo kura tso ŋugbedodo aɖe gbɔ.

Dzesi aɖe si naa mɔkpɔkpɔ: Lancet Commission ƒe 2024 ƒe agbalẽ gblɔ be le dukɔ aɖewo siwo me kesinɔnuwo le, siwo dome Amerika kple UK le, amegãɖeɖi siwo ŋu tagbɔdɔléle le ƒe akpa aɖe ɖiɖi. Agbalẽŋlɔlawo susui be esia tso sukudede nyuie wu, atikewɔwɔ nyuie wu kple ʋukawo ŋu gbegblẽ si dzi ɖena kpɔtɔna le agbe blibo me ƒe akpa aɖe, abe ale si University College London ƒe nyatakaka tso agbalẽa ŋu gblɔe ene.

Nukae Lancet Commission ƒe 2024 ƒe agbalẽa kpɔ?

Lancet Commission si kua nu me le tagbɔdɔléle mɔxexe, nutsotso kple beléle ŋu nye tagbɔdɔléle ŋuti numekula 27 ƒe ƒuƒoƒo si gbugbɔ léa ŋku ɖe kpeɖodziwo ŋu ƒe ʋɛ aɖewo ɖe sia ɖe. Woƒe 2024 ƒe agbalẽ yɔ afɔku ƒe nu 14 siwo woate ŋu atrɔ, eye wòbu akɔnta be wo katã le woƒe ƒuƒoƒo me naa tagbɔdɔléle ƒe nudzɔdzɔ siwo le xexeame katã ƒe abe afã (abe 45%) ene. Le agbalẽŋlɔlawo ƒe nya nu la, woate ŋu axe mɔ na nudzɔdzɔ siawo le susu me alo ahe wo ɖe megbe ne woɖe afɔkuawo ɖa (Lancet Commission ƒe 2024 ƒe agbalẽ).

Afɔku ƒe nu 14 la, woɖo wo ɖe agbe ƒe akpa si me kpeɖodziwo sesẽ wu le:

• Agbe ƒe gɔmedzedze: sukudede ʋɛ.
• Agbenɔnɔ titina (abe ƒe 40 va ɖo 65 ene): toɖoɖo ƒe kuxi, LDL (“vɔ̃”) cholesterol kɔkɔ, nuxaxa, ta ƒe abixɔxɔ, ʋuʋu manɔmee, sukli dɔléle, atamanono, ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu kɔkɔ, kpekpeme fũu, kple aha nono fũu.
• Agbe ƒe akpa si va emegbe: ameɖokui ɖeɖe ɖe aga, yame ƒe ɖiƒoƒo, kple ŋkumedodokpɔ ƒe kuxi siwo womekpɔ gbɔ na o.

Nu eve yeyewo siwo wotsɔ kpe ɖe eŋu le 2024 me nye LDL cholesterol kɔkɔ kple ŋkumedodokpɔ ƒe kuxi siwo womekpɔ gbɔ na o. Afɔku ƒe nu siwo do ƒome kple nudzɔdzɔwo ƒe akpa gãtɔe nye toɖoɖo ƒe kuxi kple LDL cholesterol kɔkɔ (wo dometɔ ɖe sia ɖe abe 7%), eye sukudede ʋɛ kple ameɖokui ɖeɖe ɖe aga kplɔ wo ɖo (wo dometɔ ɖe sia ɖe abe 5%).

Míaƒe afɔku ƒe nuwo ŋuti mɔfiame toa wo katã 14 me le kplɔ̃ aɖe me, kple nu si numekukuwo do ƒome kplii kple nu si nàte ŋu awɔ.

Nu si 45% ƒe xexlẽdzesi la mefia o

Anɔ bɔbɔe be woase xexlẽdzesi sia gɔme tututu o, eya ta enyo be míagblɔe kɔte:

• Enye akɔntabubu na dukɔ blibo. Eƒoa nu tso tagbɔdɔléle ƒe nudzɔdzɔwo ŋu le xexeame katã, menye wò mɔnukpɔkpɔ alo dzila aɖe tɔ o.
• Exɔe se be nusianue nana wodzɔna. Agbalẽŋlɔlawo gblɔ be afɔku ƒe nu siwo ŋu kpeɖodzi sesẽ le koe wotsɔ de eme, gake kadodo aɖewo ate ŋu anye esiwo menye nusianue nana wodzɔna bliboe o. Le kpɔɖeŋu me, nuxaxa le agbe ƒe akpa si va emegbe ate ŋu anye tagbɔdɔléle ƒe dzesi gbãtɔ ɣeaɖewoɣi, menye nu si nana wòdɔna o.
• Medoa ŋugbe aɖeke na ame ɖeka o. UCL ƒe nyatakakaa gblɔ be afɔku dzi ɖeɖe kpɔtɔ wɔa dɔ le dukɔ blibo ƒe ɖoɖo me, eye medoa ŋugbe be ame ɖeka akpɔ eɖokui ta tso tagbɔdɔléle ŋu o.
• Afɔku siawo meɖe afã mamlɛa me o. Ƒexɔxɔ, dzɔdzɔmenunya kple susu siwo dzɔdzɔmeŋutinunyalawo mese egɔme haɖe o ye nye mamlɛawo.

Vovototo kae le “afɔku dzi ɖeɖe kpɔtɔ” kple “mɔxexe” dome?

Afɔku dzi ɖeɖe kpɔtɔ fia be woaɖe mɔnukpɔkpɔawo dzi akpɔtɔ. Ne ameha gã aɖe ɖe woƒe ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu dzi kpɔtɔ la, wo dometɔ ʋɛ aɖewo ko ate ŋu ado go tagbɔdɔléle le ƒe geɖe megbe wu esi wòanɔ ne womewɔe o. Ame aɖewo le ha ma me agado goe kokoko.

Mɔxexe ɖea susu fia be woaxe mɔ na nu aɖe keŋkeŋ be megadzɔ o. Le tagbɔdɔléle gome la, menye nu si numekuku ate ŋu ado ŋugbee na ame aɖeke egbea o.

Numekulawo ƒoa nu tso ehehe ɖe megbe hã ŋu. Lancet Commission gblɔ kpeɖodzi yeyewo be afɔku dzi ɖeɖe kpɔtɔ ate ŋu ahe ɣeyiɣi si me tagbɔdɔléle dzea egɔme ɖe megbe eye wòaɖe ɣeyiɣi si ame aɖe nɔa agbe me kple lãmesẽ gbegblẽ dzi akpɔtɔ. Ehehe ɖe megbe ƒe ʋɛ aɖewo gɔ̃ hã ate ŋu anye nu vevi aɖe na ame kple eƒe ƒome.

Le nyatakakadzraɖoƒe sia la, míezãa “ɖe afɔku dzi akpɔtɔ” kple “do ƒome kple” le susu me. Ne èkpɔ adzɔnuwɔnu, atikekui alo ɖoɖowɔɖi aɖe si le ŋugbe dom be yea “xe mɔ na Alzheimer” la, kpɔ nyuie. NIA ɖoa aɖaŋu be nàƒo nu kple ɖɔkta hafi nàte atike alo atikebubu si le ŋugbe dom be yea xe mɔ na Alzheimer kpɔ, elabena adzɔnuwɔnu mawo ate ŋu anye afɔku, ga gbegblẽ, alo wo ame evea siaa.

Nukae dodokpɔ gãwo kpɔ?

Numekuku siwo léa ŋku ɖe nu ŋu (siwo kpɔa nu si dzɔna ɖe amewo dzi le ɣeyiɣi aɖe me) ate ŋu aɖe kadodowo afia. Dodokpɔ siwo wowɔna le vome (afisi wotsoa amewo dea ɖoɖowɔɖi alo hatsotso bubu me le vome) nye dodokpɔ sesẽtɔ. Nu si dodokpɔ aɖewo siwo wonya nyuie kpɔe nye esi:

FINGER (Finland)

FINGER dodokpɔa xɔ ame tsitsi 1,260 siwo xɔ ƒe 60 va ɖo 77 eye afɔku gãtɔ le wo si be tagbɔdɔléle nadzɔ na wo. Woƒe afã xɔ nuɖuɖu ŋuti aɖaŋuɖoɖo, kamedede, kɔmpiuta dzi ahɔhɔ̃medodo kple dzi kple ʋukawo ƒe lãmesẽ ŋuti dodokpɔ ƒe ɖoɖowɔɖi ƒe eve; afã kemɛ xɔ lãmesẽ ŋuti aɖaŋuɖoɖo bɔbɔe. Ɖoɖowɔɖia ƒe hatsotso wɔ dɔ nyuie vie le susu ƒe dodokpɔwo ƒe ƒuƒoƒo aɖe me, vovototo sue aɖe gake si ŋu akɔntabubu ɖee fia (FINGER dodokpɔa le The Lancet me). Dodokpɔa dzidze dodokpɔ ƒe emetsonuwo, menye tagbɔdɔléle ƒe nyanya o.

US POINTER (Amerika)

US POINTER xɔ ame tsitsi 2,111 siwo xɔ ƒe 60 va ɖo 79, womewɔa ʋuʋu geɖe o, woƒe nuɖuɖu menyo tututu o, eye afɔku ƒe nu bubuwo le wo ŋu. Wode dzi ƒo na hatsotso eveawo siaa be woawɔ ʋuʋu geɖe wu le ŋutilã kple susu me, woaɖu nu nyuie wu, woanɔ kadodo me kple amewo eye woalé ŋku ɖe dzi ƒe lãmesẽ ŋu. Hatsotso ɖeka xɔ ɖoɖowɔɖi si wowɔ ɖe ɖoɖo nu eye wohe wo; kemɛa kplɔ eɖokui. Le ƒe eve me la, susu ƒe dodokpɔ ƒe emetsonuwo nyo ɖe edzi le hatsotso eveawo siaa me, eye wònyo vie wu le hatsotso si wowɔ ɖe ɖoɖo nu me (US POINTER dodokpɔa le JAMA me). Agbalẽŋlɔlawo gblɔ be yewoahiã ŋkuléleɖenuŋu geɖe wu hafi anya ne vovototoa le vevie le gbesiagbedɔwɔnawo me. Esi “womewɔ naneke o” ƒe hatsotso aɖeke menɔ anyi o ta la, dodokpɔa mate ŋu agblɔ ale gbegbe ɖoɖowɔɖi siawo dometɔ ɖe sia ɖe kpe ɖe ame ŋu ne wotsɔe sɔ kple tɔtrɔ aɖeke manɔmee o.

SPRINT MIND (ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu)

SPRINT MIND srɔ̃ Amerika ƒe ame tsitsi 9,361 siwo xɔ ƒe 50 alo wu nenema eye ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu kɔkɔ le wo ŋu. Wotsɔ wo de ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu ƒe taɖodzinu si bɔbɔ wu (xexlẽdzesi gbãtɔ si le 120 te) alo taɖodzinu si bɔ ɖe anyi (le 140 te) me. Taɖodzinu si bɔbɔ wu ɖe susu ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ bɔbɔe dzi kpɔtɔ ŋutɔ, si nye ŋkuɖoɖo kple susu ƒe kuxiwo ƒe akpa si ate ŋu ava do ŋgɔ na tagbɔdɔléle. Le tagbɔdɔléle si anya dzɔ gome la, nudzɔdzɔwo mebɔ o le taɖodzinu si bɔbɔ wu ƒe hatsotso me, gake vovototoa menye esi ŋu akɔntabubu ɖee fia o. Wotɔ te dodokpɔa kaba eye tagbɔdɔléle ƒe nudzɔdzɔwo mesɔ gbɔ abe ale si wokpɔ mɔ na ene o, eya ta anɔ eme be esue akpa be yeaɖo biabia ma ŋu (SPRINT MIND le JAMA me).

Nu si numekuku bubuwo ƒo ƒu

Cochrane ƒe numekuku aɖe si wowɔ le 2021 me ƒo dodokpɔ gã asieke siwo ku ɖe ɖoɖowɔɖi siwo wɔa dɔ le afɔku geɖe ŋu zi ɖeka ŋu, kple ame siwo wu 18,000, nu ƒu. Ekpɔ viɖe sue aɖe le susu ƒe dodokpɔwo me, gake vovototo aɖeke medze ƒã le ame agbɔsɔsɔ si do go tagbɔdɔléle me o le dodokpɔ eve siwo dzidzee me (Cochrane ƒe numekuku tso akpa geɖe ƒe nutsotso ŋu).

Numekuku aɖe si National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine wɔ le 2017 me, si NIA ƒo ƒu, kpɔ kpeɖodzi siwo “do ŋusẽ gake womenya nu mlɔeba o” na mɔnu etɔ̃: ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu kɔkɔ gbɔ kpɔkpɔ, ŋutilã me ʋuʋu dzidzi ɖe edzi, kple susu ŋuti hehe.

Ðe ɣeyiɣi si nèdze egɔme le veviea?

Lancet Commission ƒe aɖaŋuɖoɖoe nye be woaɖe afɔkuwo dzi akpɔtɔ kaba alesi woate ŋui eye woalé wo ɖe anyi ɣeyiɣi didi alesi woate ŋui: “kabae nye nyuitɔ” eye “ɣeyiɣi didie nye nyuitɔ.” Egblɔ hã be meɖe megbe alo do ŋgɔ akpa be woaɖe afɔku dzi akpɔtɔ o. Kpeɖodzi geɖe ku ɖe agbenɔnɔ titina ŋu, abe ƒe 40 va ɖo 65 ene, gake afɔku ƒe nu aɖewo, abe ŋkumedodokpɔ ƒe kuxi kple ameɖokui ɖeɖe ɖe aga ene, nye afɔku siwo le agbe ƒe akpa si va emegbe afisi nuwɔwɔ ate ŋu agasɔ kokoko.

Agbalẽa gblɔ be kpeɖodzi sesẽtɔwo li fifia be afɔku aɖe ƒe ɣeyiɣi didi naa ŋusẽkpɔkpɔ gãtɔ nɔa eŋu. Le kpɔɖeŋu me, sukli dɔléle si dzea egɔme le agbenɔnɔ titina dze abe ele vevie wu sukli dɔléle si dzea egɔme emegbe ene.

Ðe tagbɔdɔléle ƒe afɔku sɔ na amewo katãa?

Ao. Commission la kpɔ be amewo le dukɔ siwo me kesinɔnuwo mele fũu o kple esiwo le titina, amewo tso ƒuƒoƒo suewo me kple amewo siwo si ga mele o tsɔa afɔku siawo ƒe akpa gãtɔ, eya ta tagbɔdɔléle dzɔna na wo le ƒe siwo mebɔ o me. Afɔku geɖe do ƒome kple nɔnɔme siwo amewo metia o, abe sukudede ƒe nyonyo si wonɔ esi wole ɖevime, yame si le afisi wonɔna, kple ne nuɖuɖu nyuiwo ƒe asi bɔbɔ eye woate ŋu akpɔ wo le wo gbɔ o ene.

Esiae nye nu si tae Commission ƒe aɖaŋuɖoɖowo le dziƒodukɔwo ŋu abe ale si wole ame ɖekaɖekawo ŋu ene: sukudede nyui na ɖeviwo katã, yame si me kɔ wu, afɔɖeɖe siwo aɖe atamanono dzi akpɔtɔ, sukli kple dze siwo le nuɖuɖu siwo wodzrana le fiasewo kple nuɖuɖudzraƒewo me dzi ɖeɖe kpɔtɔ, kple toɖomɔ̃wo na ame sia ame si hiã wo. Ame ɖeka ƒe agbagbadzedze le vevie, gake xexe si me amewo le hã le vevie. Esia nye susu bubu aɖe si tae womele be woabu fɔ ame aɖeke ɖe dɔléle aɖe ta o.

Nu kawoe nye numekuku siawo ƒe seɖoƒe ŋutɔŋutɔwo?

• Tagbɔdɔléle xɔa ƒe bla nanewo hafi vaa dzina, gake dodokpɔ akpa gãtɔ xɔa ƒe eve va ɖo atɔ̃. Tagbɔdɔléle ŋutɔ dzidzedzedzidzedzi, menye dodokpɔ ƒe emetsonuwo ko o, bia numekuku didiwo kple gãwo ŋutɔ.
• Dodokpɔ akpa gãtɔ dzidzea susu ƒe dodokpɔwo. Ŋgɔyiyi sue aɖe le dodokpɔ aɖe me mefia kokoko be ame ʋɛ aɖewo ko ado go tagbɔdɔléle alo gbesiagbenɔnɔ anɔ bɔbɔe wu o.
• Ame siwo lɔ̃na faa be yewoawɔ akpa la nɔa lãmesẽ nyuie wu eye sukudede sɔ gbɔ wu le wo si wu dukɔ blibo. Lancet Commission gblɔ be kpeɖodzi akpa gãtɔ gakpɔtɔ tso dukɔ siwo me kesinɔnuwo le me, eye womekpɔ ƒuƒoƒo suewo teƒe nyuie o.
• Kadodo aɖewo trɔna ɖe akpa eveawo siaa. Ne ame aɖe mewɔa ʋuʋu o alo menɔa kadodo me kple amewo o la, ate ŋu anye tagbɔdɔléle ƒe ŋusẽkpɔkpɔ gbãtɔ, menye nu si nana wòdɔna ɖeɖe ko o.
• Nuɖuɖu ŋuti dodokpɔwo mena nu nyui geɖe haɖe o. Dodokpɔ si wowɔ ƒe etɔ̃ le MIND nuɖuɖu ƒe ɖoɖo ŋu mekpɔ vovototo gã aɖeke le susu ŋu ne wotsɔe sɔ kple nuɖuɖu ƒe ɖoɖo bubu o. Kpɔ míaƒe nuɖuɖu ŋuti mɔfiame.
• Womeɖo kpee be ahɔhɔ̃mefefewo xea mɔ na tagbɔdɔléle o. Kpɔ míaƒe mɔfiame tso ahɔhɔ̃mefefewo kple tagbɔdɔléle ŋu.
• Kpeɖodzi siwo le amegbetɔwo ŋu tso nuɖuɖuɖeɖe ŋu ʋɛ ŋutɔ, eye ate ŋu anye afɔku na amegãɖeɖiwo. Kpɔ míaƒe nuɖuɖuɖeɖe ŋuti mɔfiame.

Ne ame aɖe wɔ nu sia nu “nyuie” la, nu ka tae tagbɔdɔléle gado edzi?

Elabena tagbɔdɔléle menye nuwɔna ƒe emetsonu ɖeɖe ko o. NIA gblɔ be ƒexɔxɔe nye afɔku ƒe nu gãtɔ si wonya tso Alzheimer ŋu, eye ame aɖeke mate ŋu atrɔe o. Dzɔdzɔmenunya kpɔa gome aɖe le eme. Eye dzɔdzɔmeŋutinunyalawo mese nu si nana Alzheimer dzɔna le ame akpa gãtɔ gome haɖe o. Ne woɖe afɔku ƒe nu 14 la katã ɖa gɔ̃ hã la, Lancet Commission ƒe akɔntabubu ŋutɔ gblẽa nudzɔdzɔwo ƒe afã wu ɖi.

Eya ta ne èle be kpɔm na ame aɖe si wɔ kamedede, ɖu nu nyuie, meno atama kpɔ o, gake tagbɔdɔléle va dze edzi la, naneke megblẽ le eƒe akpa dzi alo le wòwɔ akpa dzi o. Ne wò ŋutɔ nèle agbe nɔm kple tagbɔdɔléle la, menye wò vodadae o. Vodadatsɔtsɔ na ɖokui bɔ ɖe ƒomewo dome, gake medze o. Nu si le vevie fifia enye akɔfafa, kadodo kple ŋkeke nyuiwo, eye míaƒe nuwɔna ƒe aɖaŋuɖoɖowo kple ame siwo léa be na ame ŋuti ɖokui-beléle ƒe mɔfiame nye teƒe nyui aɖe si nàdze egɔme tsoe.

Afɔɖeɖe kawoe ŋu nàte ŋu aƒo nu tsoe kple ɖɔkta?

Esiawoe nye akpa siwo ŋu wowɔ numekuku zi geɖe. Enyo be nàtsɔ wo ado ɖe ŋgɔ le lãmesẽ ŋuti dodokpɔ me, elabena wo dometɔ akpa gãtɔ kpena ɖe dzi ƒe lãmesẽ, seselelãme kple ɖokuiɖoɖo ŋu hã, nu ka kee woƒe ŋusẽkpɔkpɔ ɖe tagbɔdɔléle ŋu anye.

1. Ʋukawo ƒe nyaƒoɖeamenu. Bia wò xexlẽdzesiwo kple taɖodzinu si sɔ na wò. Lancet Commission ɖoa aɖaŋu be nàdi be xexlẽdzesi gbãtɔ nanɔ 130 alo esi bɔbɔ wu tso abe ƒe 40 ene, gake taɖodzinu nyuitɔ na amegãɖeɖi aɖe nɔ te ɖe eƒe lãmesẽ blibo dzi.
2. Toɖoɖo. Bia toɖoɖo ŋuti dodokpɔ, kple ne toɖomɔ̃wo akpe ɖe ŋuwò hã. Míaƒe toɖoɖo ŋuti mɔfiame ɖe numekukua me.
3. Ŋkumedodokpɔ. Na woado ŋkuwò edziedzi eye nàbia ne woate ŋu akpɔ ŋkumedodokpɔ ƒe kuxiwo abe ŋku ƒe tsizi ene gbɔ.
4. Cholesterol. Bia ne ele be woado wò LDL cholesterol kpɔ kple ne ele be naneke natrɔ hã.
5. Ʋu me sukli. Ne sukli dɔléle le ŋuwò la, bia ale si nàkpɔ edzi dedie.
6. Seselelãme. Nuxaxa bɔ eye woate ŋu adae. Gblɔ na wò ɖɔkta ne èse le ɖokuiwò me be yele anyi ɖe eme alo nuwo megadzɔa dzi na wò o wu kwasiɖa eve.
7. Atamanono kple aha nono. Bia kpekpeɖeŋu be nàdzudzɔ atamanono kple seɖoƒe siwo le dedie na aha.
8. Ʋuʋu. Bia ʋuʋu ƒomevi si le dedie na wò. Míaƒe kamedede ŋuti mɔfiame me aɖaŋuɖoɖowo le.
9. Ta takpɔkpɔ. Do gakuku ne èle gasɔ dom alo le kamedefefe siwo me wogbɔa ame ŋu wɔm, eye nàbia anyidzedze mɔxexe.
10. Kadodo me léle ɖe asi. Ɣeyiɣi si nàzã kple amewo nye agbe nyui ƒe akpa aɖe. Kpɔ míaƒe mɔfiame tso kadodo kple amewo ŋu, kple alɔ̃dɔdɔ hã.

Hafi nàtrɔ atike, nuɖuɖu, atikekui, nuɖuɖuɖeɖe alo kamedede la, ƒo nu kple wò ɖɔkta gbã, vevietɔ ne dzi dɔléle, sukli dɔléle, anyidzedze ƒe ŋutinya le ŋuwò, alo nèle agbe nɔm kple tagbɔdɔléle xoxo.

Ƒo nu kple ɖɔkta

Ne ède dzesii be ŋkuɖoɖo alo susu ƒe tɔtrɔwo le dzɔdzɔm siwo tsi dzi na wò, le wò ŋutɔ alo ame bubu gome la, wɔ ɖoɖo ɖe dodokpɔ ŋu. NIA gblɔ be ŋkuɖoɖo ƒe kuxiwo ate ŋu atso nu bubuwo gbɔ, abe atike ƒe ŋusẽkpɔkpɔ bubuwo, thyroid ƒe kuxiwo, nuxaxa alo vitamin B12 si mesɔ gbɔ o ene, eye kuxi siawo dometɔ aɖewo buna ne wokpɔ nu si na wogbɔ. Míaƒe dzesi siwo wòle be woalé ŋku ɖe wo ŋu ƒe mɔfiame ɖe nu siwo ŋu wòle be nàlé ŋku ɖo la me.

Di kpekpeɖeŋu kaba ne tɔtrɔ kpatawo dzɔ: tɔtɔ kpata, gbɔdzɔgbɔdzɔ alo numeɖeɖe le akpa ɖeka, nuƒoƒo sesẽ, alo taɖuame sesẽ ate ŋu anye ʋudɔ alo nudzɔdzɔ kpata bubu ƒe dzesi. Yɔ 112 (nudzɔdzɔ kpata ƒe xexlẽdzesi le Ghana).

Afisi Golden Moments sɔ ɖo

Golden Moments wɔa nuwɔna bɔbɔe siwo woawɔ ɖekae, abe dzeɖoɖo ƒe agbalẽviwo, nɔnɔmetata bingo kple gbɔɖeme fafɛ ƒe ɖiɖiɖeme. Wole dzidzɔ kple ɣeyiɣi ɖekawɔwɔ ta. Womenye atike o, eye womexea mɔ na tagbɔdɔléle alo ɖea eƒe zɔzɔme dzi kpɔtɔna o.