Аралаш ашамау һәм деменция: фәндәр нимә әйтә

Аралаш ашамау, мәҫәлән, тәүлектең бер ни тиклем сәғәт эсендә генә ашау йәки ике көндә ашауҙы бик кәметеү, күп иғтибар яулай, һәм кайһы мәҡәләләр уның мейене һаҡлай ала тип яҙа. Һеҙ өлкән кеше булһағыҙ йәки деменция менән йәшәгән кешегә ҡарайһығыҙ икән, фәндәр ысынлап нимә күрһәтә һәм ниңә иғтиятлелек кәрәк — шуны аңлатабыҙ.

Был умумилек мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел. Ашауҙы башламағыҙ йәки ҡараған кешеегеҙҙең ашауын үҙгәртмәгеҙ, табип йәки теркәлгән диетолог менән кәңәшләшмәйенсә. Беҙҙең медицина иҫкәртеүе менән танышығыҙ.

Аралаш ашамау деменцияны булдыра аламы?

Аралаш ашамаудың деменцияны булдырыуы йәки уның барышын әкренәйтеүе тураһында яҡшы дәлил юҡ. АҠШ-тың Картайыу буйынса милли институты (NIA) әйтеүенсә, ҡайһы генә калорияны сикләү йәки ашамау режимын тәҡдим итергә етерлек дәлил юҡ, һәм уның эффективлығы һәм хәүефһеҙлеге тураһында, айырыуса өлкән кешеләр өсөн, әле күп нәмә өйрәнергә кәрәк (NIA: калорияны сикләү һәм ашамау тураһында).

Дәлилдәр ни өсөн бик сикле

NIA бер нисә сәбәп килтерә:

• Тикшеренеүҙәрҙең күбеһе хайуандарҙа үткәрелгән. Тычҡандарҙа, сиғырсаҡтарҙа, маймылдарҙа һәм тағы башҡа хайуандарҙа һығымталар ҡыҙыҡлы булған, ләкин улар кешегә һис тә тап килмәүе мөмкин. Хайуандарҙа ла һөҙөмтәләр төрлө: кайһы тычҡан төрҙәрендә калорияны сикләү ғүмерҙе ҡыҫҡарткан.
• Кеше менән һынауҙар ҡыҫҡа булған. Күбеһе бер нисә аҙнанан бер нисә айға тиклем барған.
• Күпселек кеше менән һынауҙар артыҡ ауырлыҡлы кешеләрҙә ауырлыҡ кәметеүгә бағышланған, хәтер йәки деменцияға түгел.
• Өлкән кешеләр һирәк ҡатнаша. Күп һынауҙарға 60 йәш һәм унан кәм кешеләр алынған.

2026 йылда үткәрелгән системалы тикшеренеү айырыуса 60 йәш һәм уларҙан өлкән кешеләргә аралаш ашамауға бағышланған. Был йәштәге дәлилдәр әле сикле булып ҡала: кесе тикшеренеүҙәр, ҡыҫҡа күҙәтеү һәм төрлө булған дизайндар. Фекерләү һәм хәтер тураһындағы һығымталар айырым тикшеренеүҙәрҙән алынған, уртаҡ һөҙөмтә юҡ. Тикшеренеүҙә шулай уҡ кайһы тикшеренеүҙәр бик ҡыҫҡа ашау тәҙрәһен йәки оҙон ашамауҙы насар һөҙөмтәләр менән бәйләгән, һәм авторҙар өлкән кешеләр өсөн иғтиятлелекте кәңәш иткән (Nutrients журналындағы 2026 йыл тикшеренеүе).

Кайһы фәнсеҙҙәр ашамау ваҡытында тәндең ярҙар яғына, йәғни ағыҙ янығыуға күсеүе мейегә йоғонто яһағанын уйлай, ләкин был әле өйрәнелә торған фараз. NIA фәндең әле асыҡ түгеллеген билдәләй.

Өлкән кешеләр өсөн ашамауҙың хәүефтәре нимә?

Күп өлкән кешеләр өсөн ашамау зарарһыҙ тәжрибә түгел. Мөмкин булған хәүефтәр:

• Ниәт итмәгән ауырлыҡ кәмеү. Тәнгә кәрәгенән аҙ ашау ауырлыҡтың кәмеүенә һәм мускул көсөнөң кәмеүенә килтерергә мөмкин, был кешене нығыраҡ ҡыҙғанысҡа ҡалдыра.
• Мускул һәм һөйәк юғалыуы. NIA ярҙам иткән, йәш һәм урта йәштәге кешеләр өҫтөндә ике йыллыҡ калорияны сикләү һынауында ҡатнашыусыларҙа һөйәк тығыҙлығы һәм тән мускулы бер аҙ кәмегән.
• Диабет дарыуҙары менән ҡан шикәре түбән төшөү. Инсулин йәки кайһы диабет дарыуҙарын эскән кешеләрҙә, ашауҙы ҡалдырһа йәки һуҙһа, ҡан шикәре бик түбән төшөргә мөмкин, тип иҫкәртә Диабет, эшкәртеү һәм бөйөр ауырыуҙары милли институты. Түбән ҡан шикәре баш әйләнеүгә, аңғармаҫлыҡҡа һәм асыуланыуға килтерергә мөмкин.
• Һыуһыҙланыу. Ашау менән бергә эсемлектәр ҡалдырылһа, кеше һыуһыҙлана ала.
• Баш әйләнеү һәм ҡолау. Mayo Clinic әйтеүенсә, аралаш ашамау кешене бик арыта һәм баш әйләндерә ала, һәм ул ҡойроҡ һөйәктәренең юғалыу һәм ҡолау хәүефе юғары кешеләр өсөн һаулыҡлы режим булмаҫҡа мөмкин (Mayo Clinic: аралаш ашамау тураһында).
• Башҡа эффекттар. Mayo Clinic шулай уҡ баш ауырыуын, кәйефтең үҙгәреүен һәм эсәк ҡаты булыуын атай, һәм 16 сәғәт ашамау менән 8 сәғәт ашау тәҙрәһенең йөрәк ауырыуы хәүефен башҡа ашау тәҙрәләренә ҡарағанда арттырыуы мөмкин тигән дәлилдәр бар тип яҙа. Был дәлил әле асыҡланмаған.

Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн ни өсөн еткән аш-һыу ашау мөһимерәк?

Деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн, ғәҙәттә, мәсьәлә күп ашау түгел, ә еткән аш-һыу ашау. Альцгеймер берләшмәһе (Alzheimer’s Association) аңлатыуынса, урта һәм һуңғы баҫҡыстағы кешеләр аш һайлауҙан ҡыйналырға, ашарға онотоп ҡуйырға йәки инде ашап бөткәндәрен уйларға мөмкин. Шулай уҡ насар туҡланыу тәртип симптомдарын көсәйтергә һәм ауырлыҡтың кәмеүенә килтерергә мөмкин, тип әйтә ул (Альцгеймер берләшмәһе: аш һәм ашау тураһында).

Альцгеймер йәмғиәте (Alzheimer’s Society) билдәләүенсә, еткәрелмәгән ашау ауырлыҡтың төшөүенә, мускул көсөнөң кәмеүенә, арыуға һәм көсһөҙлөккә килтерергә мөмкин, был кешене нығыраҡ ҡыҙғанысҡа ҡалдыра һәм инфекциянан тергеҙелеүен кыйындыра (Альцгеймер йәмғиәте: аппетит тураһында).

Был сәбәптәр арҡаһында деменция менән йәшәгән кеше өсөн ашамау яҡшы фекер түгел. Ҡалдырылған ашау һаман ашарға онотолған ашауға әйләнергә мөмкин. Деменциялы кешенең ашау ысулын үҙгәртеү уның табибы йәки теркәлгән диетологы менән килешелергә тейеш.

Ашау йәки эсеү еткәнһеҙлеге билдәләре нимә?

Күҙәтегеҙ:

• Ауырлыҡтың төшөүен, йәки кейемдең буш булып китеүен.
• Аш ҡалдырыуҙы йәки аш ашаудан баш тартыуҙы, йәки ауыҙҙа аш тотоуҙы.
• Арыуҙы йәки көсһөҙлөктө.
• Эсәк ҡаты булыуын, был аш һәм һыуһыҙланыу менән бәйле булырға мөмкин.
• Һыуһыҙланыу билдәләрен. NIA ауыҙ ҡороуын, баш әйләнеүен, йөрәк тибешенең тиҙләшеүен һәм күҙгә күренмәгән нәмәләрҙе күреүҙе атай; был билдәләр деменцияның үҙе арҡаһында ла булырға мөмкин (NIA: уртаҡ медицина проблемалары тураһында).

Аппетиттың кәмеүенең күп сәбәптәре бар: тештәр ауырта йәки протез бош, яңы дарыулар, депрессия, эсәк ҡаты булыуы, әҙерәк хәрәкәт, йәки тәм һәм еҫ тойғоһоноң үҙгәреүе. Был билдәләрҙең береһе булһа ла, кешенең табибына әйтегеҙ. Табип сәбәбен эҙләй ала һәм диетолог йәки туҡлыҡ өҫтәмәләре тәҡдим итергә мөмкин.

Кешенең еткән аш-һыу ашауына нисек ярҙам итергә мөмкин?

• Ешерәк кbecek һәм бәләкәй ашау итегеҙ, өс ҙур ашау урынына.
• Яратҡан аш-туҙын тәҡдим итегеҙ, һәм тәм үҙгәргәндә еңелсә булығыҙ. Аппетит кәм булһа, татлы аш-туҙын ҡабул ителергә мөмкин; ҡәнт сикләргә медицина сәбәптәре бар-юҡлығын табиптан һорағыҙ.
• Эсемлектәрҙе ҡулдан алыҫ түгел тотоғоҙ һәм көн буйы бәләкәй стакандарҙа тәҡдим итегеҙ. Шулай уҡ шыйыҡ аш, емеш, смузи һәм молочный коктейль дә иҫәпкә инә.
• Мөмкин булғанда бергә ашағыҙ. Ашау — компания өсөн мөмкинлек, ашыҡтырыла торған эш түгел.
• Ҡулдан ашарға еңел аш-туҙынан ҡулланығыҙ, мәҫәлән, бутерброд, емеш киҫәктәре йәки тауыҡ киҫәктәре, әгәр ашау әсбаптары ҡыйын булһа.

Беҙҙең диета буйынса ҡулланма ашау вакытына тағы ла фекерҙәр бирә. Аш әҙерләүгә ярҙам итеү ҙә бергәлләп уйнаған яҡшы эш була ала; ҡарағыҙ: өй эштәре.

Табип менән кәңәшләшегеҙ

Үҙегеҙ ашамау планын башлар алдынан табип йәки теркәлгән диетолог менән һөйләшегеҙ, айырыуса әгәр диабет йәки ҡан баҫымы дарыуҙары ҡабул итһәгеҙ, яҡында ауырлыҡ юғалтһағыҙ, йәки ҡолағанығыҙ булһа. Деменция менән йәшәгән кеше өсөн, ашамауҙан һуң, уның көнөнә нисә граммдың ашарға һәм эсергә тейешлеген табибынан һорағыҙ.

Ашыҡтыс медицина ярҙамы кәрәк булған осраҡ: кинәт аңғармаҫлыҡ, һуғылыу, йәки шәкәр бик түбән булыуҙың тиҙ уңмай торған билдәләре.