Ayuna ukat demencia: Yatiñanakax kunas sapxi

Ayuna, kunjamtix jisk’a sapaki mä horas ukan manq’añ, jan ukax phisqa uru ukanakan wali jisk’a manq’añ, walja parlañanakan uñjasi, ukat khitinakatix uka ayunañ chuymanakan yatiñ jaytanipxi. Jumax jach’a mara jaqikstati jan ukax demenciampi jakasir jaqi uñjtati ukhax, jichhax kunsa yatiñanakax uñjapxi ukat kunatsa jan walt’añax wali wakiskiriwa uka yatiñ uñjasim. Uka tuqi jumax yatiñ mayjt’añaxa.

Kunanakas ch’ichhaqutanakax janiw yatiri jan ukax yatiña parlañ jaqinakan yatiñ utjkiti. Jumax janiw yatiri jilïru parlañamasa ayuna jan ukax jumax uñjtati jaqin manq’aparu umañaparu uñjañ jan lurañamawa. Mayt’asiñ jan jiwañ yatiñ.

¿Ayuna demencia jan puriñ ukat jan usuchañ ukanakax walt’arakiti?

Ayuna demencia jan puriñ ukat jan usuchañ ukanakax walt’arakiti sasa janiw walik yatiñanakax utjkiti. Estados Unidos uka Jaqinakan Chuymani Institutopax (NIA) sapki ukhamarak janiw yatiñanakax utjkiti manq’a jisk’achañ ayuna ukanakax askikiti sasa, ukat walja yatiñanakax mayt’añapawa, khithi jaqinakatakix askïki, ukat khithi jaqinakatakis ukanakax jan walt’aykiti, ukat jach’a mara jaqinakatakix (NIA ayuna ukat manq’a jisk’achañ yatiñanakan).

¿Kunatsa yatiñax jisk’a?

NIA sapki ukhamarak walja yatiñanakax:

• Walja yatiñanakax animalanakan lurasiwa. Qarwa, mosca, ratunaka ukat mono ukanakan yatiñanakax wali askinakampi utjapxi, ukampisa janiw jaqinakar mayjt’ayañ atinkiti. Animalanakanwa ukanakax jan ukhamakiti, jisk’a sarnaqat ukanakax jiwañ jisk’achapxi.
• Jaqinakan yatiñanakax jisk’a sarnaqatawa. Walja yatiñanakax phisqa uru jan ukax paq uru sarnaqatawa.
• Jaqinakan yatiñanakax manq’a jisk’achañ ukar utjapxi. Chuymani jaqinakax manq’a jisk’achañataki utjapxi, janiw amuyt’añ jan ukax demencia uka tuqi utjkiti.
• Jach’a mara jaqinakax jan yatiñ utjkiti. Walja yatiñanakax 60 maranïki ukanakan jaqinakampi lurapxi.

Jichha 2026 maranxa, yatiñ uñakipaña sapki ukhamarak ayuna horas sapa jach’a mara jaqinakan. Uka yatiñax sapki ukhamarak jisk’a yatiñanakax utjapxi, jisk’a uru ukat jan mayjt’ata jaqinakampi lurapxi. Amuyt’añanakax yatiñ ukat yatiñ sarnaqat jisk’a yatiñanakat utjapxi, janiw wali yatiñ sarnaqat utjkiti. Yatiñax sapki ukhamarak jisk’a horas manq’añ jan ukax wali jach’a ayuna ukanakax jan walik uñjatäpxi, ukat yatiñ luririnakax jach’a mara jaqinakatakix jan walt’añ sapki (2026 yatiñ Nutrients ukan).

Walja yatiri jaqinakax amuyapxi ayuna sarnaqat ukan janchix ch’ixi manq’a jan manq’añ ukat janchix luri ukhamaraki amuyañanakan jan jaktañ, ukampisa uka amuyuwix jichhürkama yatiñ sarnaqatawa. NIA sapki ukhamarak yatiñax jan sum amuytäñapa.

¿Kunas jan walt’añanakax utjapxi ayuna chuymani jaqinakatakix?

Ayuna walja chuymani jaqinakatakix janiw jan sum jan lurañ ukhamäkiti. Jan walt’añanakax:

• Jan amuyasa manq’añ. Janchix manq’a jisk’achañ ukat lurirì ch’amax jaktañ, ukatwa jaqix jan jiwañ jaktañ.
• Janchi ukat luri jaktañ. NIA yatiñ ukan phisqa mara ayunañ, ch’uxña ukat paq mara jaqinakan janchi jan usuchañ jaktañ ukat lurirì jan walik.
• Yuqallan uma ch’uxña. Insulina jan ukax yuqallan uma jaqinakax manq’a jaqi tuqu jan manq’añ, ukat wali jisk’a yuqallan uma jaktañ (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases). Yuqallan uma jisk’a ukax ch’iqtañ, amuyt’añ ch’iqtañ ukat chuyma ch’iqtañ.
• Umañ jaktañ. Umañ jan umañ ukat manq’añ jan manq’añ ukax jaqix umañ jaktañ.
• Ch’iqtañ ukat tuqutañ. Mayo Clinic yatiyi ukax, ayuna ukax jaqix wali ch’iqtañ ukat tuqutañ jaktañ, ukat jan walik janchi jan usuchañ ukat tuqutañ jaktañ jaqinakatakix (Mayo Clinic ayuna ukan).
• Yaqha lurañanakax. Mayo Clinic sapki ukhamarak jan walik umañ jaktañ, chuyma jan askïñ ukat luri ch’amax jaktañ, ukat ayuna 16 horas ukat 8 horas manq’añ ukax chuyma jan walik utjañ jaktañ. Uka yatiñax janiw walik sum uñjatäkiti.

¿Kunatsa manq’añ ukat umañ amtañ wali wakiskiri demenciampi jakasirinakatakix?

Demenciampi jakasirinakatakix jan walt’añax jakasiñax manq’añ ukat umañ, janiw wali walja manq’añ ukat umañ. Alzheimer’s Association yatiyi ukax, jaqinakax madurez ukat jan walik phasñanakan ukhax manq’añ ukat umañ jan amuyasa, manq’a jan manq’añ jan ukax jan manq’añ amuyasa. Ukat sapki ukhamarak jan walik manq’añ ukax lurirì ch’amax jaktañ, ukat janchi jan usuchañ utjañ jaktañ (Alzheimer’s Association manq’añ ukat ayuna ukan).

Alzheimer’s Society yatiyi ukax, jan walik manq’añ ukax janchi jan usuchañ, lurirì ch’amax jaktañ, ch’iqtañ ukat jan walik jaqi tuqutañ jaktañ, jaqin jan wali jisk’a jan ukax jan walik janchi amuyasa jaktañ (Alzheimer’s Society manq’añ ukan).

Ukanakatakix ayuna janiw walik utjkiti demenciampi jakasir jaqinakatakix. Jan manq’añ ukax sapki ukhamarak jan manq’añ ukax jan wali jisk’achañ. Demenciampi jakasir jaqi manq’añ jan ukax umañ sarnaqat ukax yatiri jilïru parlañamawa, jan ukax manq’a jisk’achañ yatiri jilïru parlañamawa.

¿Kunas jan walik manq’añ ukat umañ jan amtañ uñjañanakax utjapxi?

Uñjañamawa:

• Janchi jan usuchañ, jan ukax janchi jisk’achañ.
• Manq’a jan manq’añ jan ukax manq’a jaytañ, jan ukax manq’a luk’añ.
• Lurirì ch’amax jaktañ.
• Ch’iqtañ ukat tuqutañ. Ch’iqtañ ukax ch’uxña jan ukax demencia uka tuqi utjañ jaktañ.
• Umañ jaktañ ukat jan umañ jaktañ. NIA yatiyi ukax chuyma jan walt’añ, umañ jaktañ, chuyma ch’iqtañ, ukat ch’uxña jan amuyasa, ukanakax demencia uka tuqi jakasiñ jaktañ (NIA jach’a mara jan walik uñjañanakan).

Manq’a jan manq’añ ukax walja mayjt’ayañanakax utjapxi: janchi jan askïñ jan ukax jan askï ch’iwiña, qala jan askï jan ukax walja jan walik manq’añ, jan askï uñjañanakax, janchi jan askïñ, ch’uxña jan jaktañ, ukat jaqi jan amuyasa. Jaqi yatiri jilïru parlañamawa uka uñjañanakar. Uka ukanakax yatiyapxi ukat yanapt’apxi.

¿Kunjamsa jumax yanapt’asma manq’añ ukat umañ amtañataki?

• Janchi jisk’a manq’anaka ukat wali manq’a, jan ukax kimsa jach’a manq’ana ukat.
• Wali munat manq’anaka, ukat jaqix munañanakax mayjt’ayañamawa. Uma ukat manq’a sayt’añ ukax wali wakiskiri jan ukax ukhama manq’añ jan puriñ.
• Umañ jaktañ, ukat janchi jisk’a qala umañ jaktañ uru ukanakan. Sopa, t’ant’a, jugo ukat leche ukax ukanakax umañ jaktañ.
• Chika manq’añ, kunapachas atinisa. Manq’a ukax jakasiñ ukat tuqutañ ukat, jan apuraña.
• Jan jaqi manq’añanakax, sandwich, t’ant’a, pollo ukanakax, cuchara jan ukax tenedor ukax wali jan askïñ ukhax.

Jumax manq’a yatiñ ukan walja yatiñanakax utjapxi. Manq’a lurañax sapki ukhamarak mä jakasiñ lurañ ukhamarakiwa; uñjaña jaqi uru lurañanakan.

Yatiri jilïru parlañ

Jumax janiw ayuna lurañ jan ukax yatiñ lurañ ukhamakiti. Jumax yatiri jilïru parlañamawa jan ukax manq’a yatiri jilïru parlañamawa, khithi jaqinakax yuqallan uma jaktañ, ukat yatiñ jan walt’añ ukat presión jan walik ukanakax utjki ukhax. Demenciampi jakasir jaqix yatiri jilïru parlañamawa, ayuna jan ukax ukhamarak jaqi manq’a ukat umañ kunjamsa walja ukax uru.

Ch’iqtañ ukat amuyañ jan askïñ, jan ukax ch’uxña jan askïñ ukanakax jan walt’asa, yatiri jilïru uñjañamawa.