Akissut naatsoq
Nipilersorneq dementiaqartumut amigaateqartarnerit annersaanerpaajussaavoq. Inuusuttunngornermini, upperisamini ilaqutariinnilu nipilersuutit asanerpaasai toqqakkit, aningaasarsiornernik takussutissiartartunillu akerlianik tusarnaartitsigit. Ataasiinnakkullu erinarsorlusi, patsittarlusi, aallarusuttarlusi imaluunniit tusarnaarlusi. Pissutsit naapertorlugit nipilersuutit eqqissisimanartut imaluunniit nuannersimasut toqqakkit, nipituussusaa qasallakkit, erinarsuutillu aliasuutigisaraat unitsikkuk.
- Nammineq nipilersuutit pitsaassusarput: inuusuttuaraangamik asanerpaasaat, upperisaminit, kulturiminit ilaquttaminillu pisut.
- Ataaseq ataatsimut tusarnaartitsiuk, suliffeqarfinnik marlunniakkaanillu takussutissiutinik ingerlatitseqqiilluni.
- Erinarsorneq, patsitsineq, aallarusunneq imaluunniit tusarnaarneq tamanut peqataasunutut pingaaruteqarsinnaavoq.
- Eqqissisitsiniarluni nipilersuutit eqqissisimanartut, nuannaartitsiniarlutillu nuannersimasut atoruk, inullu qanoq misigisimanera malinnaavigiuk.
- Misissueqqissaarnerit nipilersornerup aaqqissuussaanikkut atorneqarnera pillugit killinganik takorluuisarput; nipilersorneq peqatiginninniarnerusut nuannersumut siunnersuutigivarput, katsorsaanerinngilaq.
Quppernermi matumani (immikkoortut 6)
- Nipilersornerup dementiaqartunut qanoq suna peqqutissaaq?
- Qanoq nammineq nipilersuutinik toqqakkanik pilersitsisinnaavunga?
- Nipilersornerit 15-t misissavatit
- Nipilersuut piffissaq naleqqussarlugu
- Siunnersuutillit pissutsit pitsaasunngortinniarlugit
- Misissueqqissaarnerit nipilersornerup dementiaqarnermullu akornanni qanoq ingerlatillutik oqaatigaat?
Nipilersorneq dementiaqartumut peqatiginninniarnerit annersaanerpaajussaavoq. Akissuteqarnissaq piumasaqanngilaq: akissutit eqqortut pisariaqartinneqanngillat, malittarisassallu soqutigaanngillat. Erinarsuut familiarit qummut qungujulertitsisinnaavoq, isigisaanik patsitsisitsisinnaallutik imaluunniit oqaatsinik ikivallaatnik erinarsortitsisinnaallutik, ullunilu arlaanni oqaloqatigiinneq ajornakusoqartillugu. Tamanna pisinnaarlugu inummut tassunga nipilersuut eqqortoq pissutsimullu tassunga piffissaq nipaarlaarluinnartoq pisariaqartinneqarpoq.
Nipilersornerup dementiaqartunut qanoq suna peqqutissaaq?
Tusarnaarneq, erinarsorneq, patsitsineq, aallarusunneq nipilersornermullu pillugit oqaloqatigiinneq tamarmik pitsaasumik atornegarsinnaapput. National Institute on Aging siunnersuuteqarpoq nipilersuutinik tusarnaartitsinissaq, nipilersuutimik erinarsortimillu pillugit oqaloqatigiinneq, erinarsuut familiarinik erinarsorneq timmertarnerlu, aammalu najukkami tusarnaartitsinermut pisinissaq. Alzheimer’s Association erseqqissaqarpoq aallarusunnerup patsitsinerulluunniit nuannaarneq annerusisinnaagaat, nipilersornerlu attaveqaqatigiinnermik periuseqarsinnaavoq, oqaatsit ajornanngoraluartut.
Qanoq nammineq nipilersuutinik toqqakkanik pilersitsisinnaavunga?
Atussanerpaartat tassaasinnaavoq inummut tassunga isumassarsisunik nipilersuutinik toqqakkat. NHS-imilu erseqqissaavoq inummut pingaaruteqarnersoq nipilersuut. Ima pilersitsisinnaavat.
Inuunerannik aallaariarit
- Inuusuttuaraangat 20-nillu ukiullit missaani. Radiuni, qitittarfinni filmilinilu tusarnegartarsimasut eqqarsaatigisigit.
- Pisut pingaarutillit. Katissimaveqarfimmini erinarsuut, siullermik timmerneq asanerpaartorlu angalaqatigiinnerni nipilersuutit.
- Upperisaq kulturilu. Erinarsuutit uppernermut, gospel, erinarsuutit qutsinnerusumik ilisimaneqartut imaluunniit oqaluttuarisaanermi erinarsuutit.
- Suliffeqarfik kiffartuussinerlu. Sakkutuut nipilersuutaat, sulinermi erinarsuutit imaluunniit sakkutuuneranni atorneqartarsimasut.
- Ilaqutariit eqqaamavaat. Qatanngutit, meerartaat ikinngutaasallu aperikkit suut erinarsornegartarsimanersut imaluunniit tusarnegartarsimanersut.
Erinarsuutit assigiinngitsut immikkut ujartikkit, erinarsuutit ataasiakkaat pinnagit
Qanoq aallartissaanerit nalugukku, ataasiaannarlugit tamarmik sivisuumik ujartikkit inullu qanoq misigisimanera malinnaavigiuk: big band aamma swing, doo-wop, Motown aamma soul, rock and roll siulleq, country aamma western, bluegrass, gospel aamma erinarsuutit uppernermut, Broadway-mi erinarsuutit, jazz-mi erinarsuutit nalinginnaasut, Latin-mi nipilersuutit soorlu bolero imaluunniit mariachi, polka, folk aamma klassisk nipilersuutit. Qummut qungujulertitsisut patsitsisitsusulluunniit tammaruk; aliasuutigisartullu unitsikkit.
Atortuinnartumik ilusilersoruk
- Aningaasarsiornerit akerit. Alzheimer’s Association-imi mianersoqqussuteqarpoq aningaasarsiornerit paatsuungaqatigiissinnaasut. Nipilersuutit aaneqarsimanngitsut, CD-t, nipilersuutit savimmut sammiveqarsimanngitsut imaluunniit ingerlatsinermi aningaasarsiorneqanngitsumi atoruk.
- Atortussaq ataaseq annikitsumik. Nipilersuut mikisoq toortaat ataaseq annertooqarluartumik, imaluunniit nipilersuutit toqqakkat piareersimasut, kinaassutsiunersoq apeqqutaatinnagu aallartissinnaallugit.
- Toqqakkat marlunngortut sivisuunngitsut. Ataaseq eqqissisitsiniarluni, aappaalu nuannaartitsiniarluni.
- Ateq allaguk. Inup aqqa aammalu “nipilersuutit asanerpaat” atortussaq qulaanut allakkit, pulaartut ilaqutariit isumaginnittuillu atorsinnaaqqullugu.
Nipilersornerit 15-t misissavatit
- Peqatigalugu tusarnaarit. Saniani ingikkit allat sunillu anguniagaqarnatit. Tusarnaarneq suliniutaavoq naammassinninneqarsinnaasoq.
- Ilanngullugu erinarsorit. Iminngooq erinarsuuteqaatit. Nipituumik erinarsorneq imaluunniit qaavanit erinarsornerlu attaveqaqatigiinneq nalilerpoq.
- Patsitsigit imaluunniit patsikkiartorlutit. Serfanut patsikkiartorit, nerrivik patsikkiarlugu imaluunniit nipilersuut mikisoq atorlugu.
- Arrualaarlugit timmerneq. Igaffimmi assanik tigusillusi aallarusuttarit, imaluunniit ingilluni timmerneq, assanik aallarusuttarlusi.
- Aallarusunneq qalipaatinik. Qalipaatit oqimaassutsit nipilersuutip nalaani aallarussukkit, najorsimagallutillu ingisimagalluunniit.
- Nipilersuut pillugit oqaloqatigigit. Apeqqutaatillu misissueqqissaarniarnatit: “Uuma qitittarfeq eqqaamasaanngorsinnaavaa. Qitittarnerit pillugit oqaluttuulaariarit.” Taama aperiniarnak: “Una erinarsuut eqqaamaviuk?”
- Albumi ataatsimik tusarnaartitsiuk. Nipilersuut asagaa aallartinneranit naaneranut tusaqarfigiuk, kaffisorlutillu.
- Albumip qalipaa takuniarlugu. Nipilersuutit savimmut sammisat pisoqaasussat atisanik, biilinik kinnaanillu oqaluttuarisaanermut pitsaapput.
- Musical takuniarlugu. Filmilersugaq musical imaluunniit tusarnaartitsineq inuusuttuaraangatit pissusilimmik unnukkut nuannersinnaavoq. Uninngatinniarlugit unitsikkit.
- Nipilersuutimmik ilisimasaannik nipilersoruk. Piano-mik guitarimilluunniit nipilersortarsimasup annikitsumik nipilersorneq nuannarisinnaavaa. Kingusinnerusukkut notaasa ikittuinnaat peqatigalugit naanersaapput.
- Suliarineq nipilersornerlu. Annoraat immikkuuartillugit imaluunniit nerrivik piareersarlugu nipilersuutit asanerpaat tusarnaartitsikkit.
- Ullaakkut erinarsuut. Ullut tamaasa erinarsuut nuannaartoq ataaseq ingerlataralugu aallartikkit.
- Uppernermut erinarsuutit erinarsukkit. Upperisaanni erinarsuutit tusarnaartitsikkit peqatigilugillu erinarsorlusi.
- Erinarsortartut peqatigiiffiat ilaariuk. NHS-ip erseqqissarpaa erinarsortartut peqatigiiffiat isumannut peqqissutsimullu iluaqutaasinnaasut. Najukkanni dementiaqartunut erinarsortartut peqatigiiffiat aperiakkit.
- Inuunermi tusarnaartitsinermut pisarit. Najukkami tusarnaartitsineq sivisuunngitsoq imaluunniit silami nipilersortartut. Anniarfimmut qanittumut ingikkit, pissutsillu naleqqussarlugit angerlarlutit.
Oqaatsinik nuannersumik suliaqarnissaq sunniuteqarniarukku misiliguk oqariartaat naammassiuk, tamaani naaneranik takutitsinissaq aatsaat tamanut periarfissaavoq.
Nipilersuut piffissaq naleqqussarlugu
Alzheimer’s Association-imi siunnersuuteqarpoq nipilersorneq pissutsit isumagisat naleqqussarlugit atorsinnaasoq: nipilersuutit eqqissisimanartut eqqissisitsiniarlutik, erinarsuullu nuannaartoq inuusuttuaraangamik tusarsimasaat isumamik kiffartitsisitsilluni.
| Piffissaq | Misiliguk | Siunnersuut |
|---|---|---|
| Makinneq | Erinarsuut familiarit nuannaartorlu | Ullut tamaasa erinarsuut ataaseq malittariaginnartussanngorsinnaavoq |
| Suliat najugaqartut | Nipilersuutit nuannersimasut asanerpaat | Nipilersorneq suliaqarnermi peqataanera misigissallugu ikiorpoq |
| Nerineq | Nipilersuutit sajuppallaanngitsut, nipilersuutitaqanngitsut | Nerisarnermi akerliunnginnissaanut nipituussusaa qasallakkit |
| Ullumikkut kingulliartulernerani | Nipilersuutit eqqissisimanartut familiarillu, qaammaqquttumi | Takutiguk ullumikkut kingulliartulernerani unitsinneq |
| Sininneq | Nipilersuutit arrualaat oqimaassutillu | Nipituussusaa qaamassusaalu ataatsikkut appariartikkit |
| Killilerneq kingulleq | Nipilersuutit asanerpaat, nipituumik | Qanittumut ingikkit assaalu tigoriarlugu |
Siunnersuutillit pissutsit pitsaasunngortinniarlugit
- Nipit allat unitsikkit. Alzheimer’s Association-imi siunnersuuteqarpoq igalaat matoqarfiisaallu matuneq, takussutissiatlu qaminneq, nipilersuut kisimik tusarnaassanngorlugu.
- Nipituussusaa qasallakkit. Nipilersuut nuannersutaasassaaq, nipitoqanngitsumik. Inuk tusarnaartitsisutinik atuisoqartillugu, attarsimammassuk atuuttullu pillugit qulakkeeruk; takutiguk tusilaarneq.
- Aliasuutigisinnaasut maluginiakkit. Erinarsuutit ilai aliasuutigisinnaapput, soorlu aliitsumik misigisitsineq, sorsunnerit annaasaqarnermilluunniit. Erinarsuut aliasuutigigukku, tuppallersariuk aammalu taarseruk.
- Inummut toqqaanissaq ingerlatikkit. Sapinngippat inuk nipilersuut toqqarniarliuk, akuerisinnaallugulu akerliunissaq.
- Piffissap qaavanit unitsissinnaavatit. Minutsit tallimat nipilersornerit iluaqutissaq pingaartuuvoq. Aamma unitsitsineq nipaarlaarlutillu inginneq iluaqutaavoq.
Misissueqqissaarnerit nipilersornerup dementiaqarnermullu akornanni qanoq ingerlatillutik oqaatigaat?
Paasissutissat killinganiipput. 2025-mi Cochrane-imut nalilersuineq misissuinernik 30-nik nipilersornerup aaqqissuussaanikkut atorneqarneranik sammivaat, amerlanertigut najugallit illuini ataatsimoorlutik. Tamanna takutippaa nipilersornerup aaqqissuussaanikkut atorneqarnerata aliasunnermik misigisaq annikitsumik ikilligisinnaagaa nalinginnaasumik isumaginninnermut sanilliullugu, kisianni erseqqissumik sunniuteqarani unitsitsinermut, pitsaanermullu isumaqarnerup peqqissusaannut, eqqarsartarnermullu eqqaasinnermullu, aammalu nipilersornerup unitsinnerata kingorna sunniuteqartoqarani.
Nipilersorneq aggersarparput nuannersutut, kimittuumik peqatiginninnermut periarfissaqalersinnaammat, katsorsaanerinngilaq. Ataatsimoortumik sulinermi atorneqarsinnaavoq najugallit illuini ataatsimoorluni suliaqarneq atuarlugu; nipilersornerlu assinik oqaluttuarisaanernillu atorlugu eqqaamasarnermik suliaqinerit takukkit.
Apeqqutit nalinginnaasut
Nipilersuutip qanoq ittup dementiaqartumut pitsaanerpaava?
Inuit sivisuumik asaasimasaasa ilagaat, amerlanertigut inuusuttuaraangamik marlunnik kulinnillu ukiulinni tusarsimasaat, upperisaminit, kulturiminit naggataatigullu ilaquttanut nipilersuutit. Sapinngilikkuk imminnut toqqartikkit. Kinnaqaa timaanilu qanoq misigisimanera malinnaavigiuk nuannarineranik paasiniaruit, aliasuutigisaraallu unitsikkuk.
Siutinit tusarnaartitsinerit atussavakka?
Ilaat siutinit tusarnaartitsinerit nuannaraat nipiluanngitsut akuerisinnaammagit, allalli akerlianik misigisinnaavaat. Siulleq tassaavoq nipilersuut atorlugu tusarnaartitsineq, assigiinngitsorli peqatiginninneqarsinnaallusi. Siutinit tusarnaartitsinerit atussagukku nipituussusaa qasallakkit, qanittumiluinneqarlutit.
Nipilersorneq unitsitsinermik aliasunnermilluunniit ikiornersuussinnaava?
Nipilersuutit eqqissisimanartut il familiarillu eqqissisitsisinnaapput, Alzheimer’s Association-imiullu siunnersuuteqartarput nipilersorneq isumavit pissusaa naleqqussarlugu atorsinnaallugu. Tamannali aalajangersimasunik iluatsissanngilaq. Inuk aliasuppat, annernarnermut, kaannersuunermut, nipiluanermut imaluunniit qasunnermullu maluginiassavat.
Dementiaqarfiusoq killilernerani nipilersornernik nuannaarneqarsinnaavoq?
Amerlasuut taamaattorujussuusinnaapput. Alzheimer’s Association-imi nassuiarneqarpoq inuk killilerneraniittoq meeqqat atuarfianni erinarsuutimut patsillattarsinnaasoq imaluunniit erinarsinnaasoq. Qanittumut ingikkit, nipilersuut qasallarlugu tusarnaartitsiuk, assaalu tigussallugu imaluunniit peqatigisigiuk aallarusuttarlutit.
Najoqqutat
Suliniaqatigiiffiit misissuinerillu quppernerup matuma toqqammavigisaasa innersuussutaat ilannguppavut. Quppernerup nutarterneqarnerani tamarmik misissorneqarput.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Does music-based therapy help people with dementia? · Cochrane
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS