Chăm sóc chính mình khi chăm người sa sút trí tuệ: nghỉ ngơi, hỗ trợ và dấu hiệu kiệt sức

Nếu bạn đang chăm sóc một người sống chung với sa sút trí tuệ, có lẽ bạn đang đọc trang này vào lúc khuya, mệt mỏi, và với một danh sách những việc chưa làm. Điều đó rất bình thường. Chăm sóc bản thân không phải là xa xỉ hay phần thưởng sau khi làm xong mọi việc. Đó chính là điều giúp bạn đi tiếp được.

Trang này nói về các dấu hiệu cảnh báo của sự kiệt sức, cách có được một khoảng nghỉ thật sự, nơi tìm sự hỗ trợ, và các đường dây miễn phí của Mỹ mà bạn có thể gọi ngay hôm nay. Các số điện thoại và tổ chức dưới đây là ví dụ của Mỹ; nếu bạn ở nơi khác, hãy tìm hội Alzheimer, trung tâm y tế hoặc cơ quan công tác xã hội địa phương làm những việc tương tự.

Dấu hiệu kiệt sức của người chăm sóc là gì?

Sự kiệt sức thường đến từ từ, nên biết các dấu hiệu cảnh báo của riêng bạn sẽ có ích. National Institute on Aging (NIA) liệt kê các dấu hiệu căng thẳng của người chăm sóc, trong đó có:

• cảm thấy kiệt sức, choáng ngợp hoặc lo âu;
• dễ nổi giận hoặc mất kiên nhẫn;
• cảm thấy cô đơn hoặc tách biệt với mọi người;
• khó ngủ, hoặc ngủ không đủ;
• cảm thấy buồn bã hoặc tuyệt vọng, hoặc mất hứng thú với những điều trước đây mình thích;
• hay đau đầu, đau nhức hoặc có các vấn đề thể chất khác;
• không có thời gian tập thể dục hay nấu ăn lành mạnh cho mình;
• bỏ qua việc tắm rửa hoặc chăm sóc cá nhân khác;
• lạm dụng rượu bia hoặc thuốc, kể cả thuốc kê đơn.

Alzheimer’s Association bổ sung thêm các dấu hiệu như chối bỏ căn bệnh, giận người thân (“ông ấy chỉ bướng thôi”), lo lắng về tương lai, khó tập trung và sức khỏe bị ảnh hưởng. Tổ chức này khuyên bạn nên nói chuyện với bác sĩ nếu thường xuyên có những dấu hiệu như vậy.

Lời khuyên của NIA là đừng đợi đến khi hoàn toàn quá tải. Hãy nhận ra các dấu hiệu sớm và hành động.

Hôm nay tôi có thể làm gì trong năm phút?

Những khoảng nghỉ nhỏ cũng có giá trị. Không điều nào dưới đây chữa được tình trạng kiệt sức, nhưng chúng có thể giúp bạn qua một buổi chiều khó khăn.

• Bước ra ngoài. Ngồi ở hiên nhà hoặc đi ra đầu ngõ trong lúc người thân đang an toàn và ổn định.
• Thở chậm. Vài hơi thở chậm trước khi trả lời một câu hỏi khó. Bạn cũng có thể cùng người thân dừng lại một chút với Hít thở thư thái.
• Uống chút nước và ăn chút gì. Rất dễ quên bữa của chính mình.
• Nhắn tin cho một người bạn. Không phải để nhờ vả gì, chỉ để kết nối.
• Nói một lời tử tế với chính mình. Hướng dẫn tự chăm sóc của NIA gợi ý những câu như “Tôi đang làm hết sức mình”, “Tôi không hoàn hảo, và điều đó không sao”, và “Tôi sẽ trân trọng những lúc chúng tôi được ở bên nhau trong bình yên.”

Chăm sóc thay thế (respite care) là gì, và làm sao để có?

Chăm sóc thay thế là dịch vụ chăm sóc ngắn hạn cho người bạn chăm sóc, để bạn được nghỉ ngơi. Trang về chăm sóc thay thế của NIA giải thích rằng dịch vụ này có thể kéo dài từ vài giờ đến vài tuần, và diễn ra tại nhà, ở một cơ sở y tế hoặc tại một trung tâm chăm sóc ban ngày cho người lớn tuổi.

Alzheimer’s Association mô tả các hình thức thường gặp:

Ai chi trả? Theo NIA, sự giúp đỡ từ gia đình, bạn bè hoặc tình nguyện viên có thể không tốn gì. Các dịch vụ chuyên nghiệp tính phí theo giờ hoặc theo ngày. Với người đang được chăm sóc giảm nhẹ cuối đời (hospice), Medicare chi trả phần lớn chi phí cho tối đa năm ngày liên tiếp chăm sóc thay thế tại bệnh viện hoặc cơ sở điều dưỡng chuyên môn. Medicaid có thể hỗ trợ. Hầu hết bảo hiểm y tế tư nhân không chi trả dịch vụ này, dù một số gói bảo hiểm chăm sóc dài hạn có chi trả. Đây là các chế độ của Mỹ; ở nơi khác, hãy hỏi cơ quan bảo hiểm y tế hoặc phúc lợi xã hội địa phương.

Mẹo: Alzheimer’s Association gợi ý nên thử các đơn vị chăm sóc thay thế khi chưa có tình huống khẩn cấp, để họ sẵn sàng khi bạn đột nhiên cần giúp.

Tôi có thể tìm sự giúp đỡ ở gần mình ở đâu?

Ở Mỹ, có một số dịch vụ miễn phí có thể chỉ cho bạn nguồn giúp đỡ tại địa phương.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Helpline này miễn phí và bảo mật, có nhân viên trực suốt ngày đêm mọi ngày trong năm, hỗ trợ hơn 200 ngôn ngữ thông qua nhân viên song ngữ hoặc phiên dịch viên. Hãy quay số 711 để dùng dịch vụ chuyển tiếp. Bạn có thể trao đổi về những thay đổi trong hành vi, căng thẳng của người chăm sóc, các lựa chọn chăm sóc thay thế, các chương trình địa phương và nhiều điều khác, và có thể xin một cuộc trò chuyện dài hơn với một chuyên viên tư vấn chăm sóc. Nhân viên không đưa ra lời khuyên y tế.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, một dịch vụ công của Administration for Community Living, kết nối bạn với các dịch vụ dành cho người lớn tuổi và gia đình của họ. Bạn có thể gọi điện, nhắn tin, trò chuyện trực tuyến hoặc gửi email cho nhân viên được đào tạo, hoặc tìm theo địa điểm. Dịch vụ này có thể chỉ cho bạn Area Agency on Aging ở địa phương.
• ARCH National Respite Locator Service. Công cụ tìm dịch vụ chăm sóc thay thế của ARCH giúp bạn tìm các đơn vị cung cấp dịch vụ theo tiểu bang, và gợi ý liên hệ State Respite Coalition hoặc chương trình Lifespan Respite của tiểu bang trước, nếu tiểu bang của bạn có. ARCH lưu ý rằng họ không kiểm tra các đơn vị này, vì vậy bạn nên tự xem xét kinh nghiệm và lý lịch của họ.

Làm sao tìm một nhóm hỗ trợ?

Hãy hỏi Helpline hoặc tìm trên mạng các nhóm gần bạn. Alzheimer’s Association tổ chức các nhóm hỗ trợ cho người chăm sóc và người sống chung với sa sút trí tuệ, trực tiếp và trực tuyến, do những điều phối viên được đào tạo dẫn dắt. Nhiều nơi còn có các nhóm chuyên biệt, chẳng hạn cho những người chăm sóc là con cái đã trưởng thành, hoặc cho người mắc bệnh Alzheimer khởi phát sớm hay ở giai đoạn đầu. Tổ chức này cũng điều hành ALZConnected, một cộng đồng trực tuyến miễn phí nơi những người chăm sóc chia sẻ lời khuyên cho nhau.

Nhóm hỗ trợ có thể là nơi để bạn thổ lộ mà không bị phán xét, học những mẹo thiết thực từ những người đã từng trải qua, và bớt cảm thấy cô đơn. Nếu nhóm đầu tiên không hợp, hãy thử nhóm khác.

Làm sao nhờ gia đình và bạn bè giúp?

Hãy nói cụ thể. Nhiều người muốn giúp nhưng không biết nên đề nghị gì. NIA gợi ý:

• Lập một danh sách những việc người khác có thể đảm nhận, và để mọi người tự chọn.
• Bắt đầu từ việc nhỏ nếu việc nhờ vả khiến bạn thấy khó.
• Chọn việc hợp với từng người. Người em họ thích nấu ăn mang bữa tối đến vào thứ Năm. Người hàng xóm giỏi giấy tờ giúp làm thủ tục.
• Nhắn tin hoặc gửi email nếu nói trực tiếp khiến bạn không thoải mái.
• Chuẩn bị sẵn một câu đáp khi ai đó ngỏ lời: “Cảm ơn bạn đã hỏi. Đây là việc bạn có thể giúp.”
• Chuẩn bị tinh thần cho vài lời từ chối và cố đừng để bụng.

Những ý khác: nhờ ai đó ngồi với người thân một buổi chiều mỗi tuần, đưa người thân đi chơi một đoạn ngắn, hoặc đến thăm và cùng chơi một trò. Hướng dẫn cùng chơi của chúng tôi rất dễ chia sẻ cho những người đến thăm.

Nếu tôi gặp chuyện thì sao?

Hãy lập một kế hoạch dự phòng đơn giản ngay từ bây giờ. NIA gợi ý cùng gia đình hoặc bạn bè thân quyết định ai sẽ thay thế, và giữ một cuốn sổ ghi các số khẩn cấp, thuốc men, những mẹo ứng xử có hiệu quả và các hoạt động người thân yêu thích. Alzheimer’s Association cũng khuyên nên để thông tin liên hệ y tế của người thân và danh sách thuốc cập nhật ở nơi dễ thấy.

Khi nào nên tìm sự giúp đỡ chuyên môn hoặc khẩn cấp?

Hãy nói chuyện với bác sĩ của bạn nếu các dấu hiệu căng thẳng xuất hiện thường xuyên, nếu bạn cảm thấy trầm cảm hoặc đang khó đối phó. Hãy cho bác sĩ biết bạn là người chăm sóc. NIA cho biết các chuyên viên tư vấn và nhân viên công tác xã hội có thể giúp bạn xử lý những cảm xúc khó khăn và lập kế hoạch, và Medicare, Medicaid cùng một số bảo hiểm tư nhân có thể chi trả một phần chi phí chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Nếu bạn cảm thấy đang khủng hoảng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, ở Mỹ hãy gọi hoặc nhắn tin tới 988 để liên hệ 988 Suicide & Crisis Lifeline, miễn phí và hoạt động 24/7. Ở nơi khác, hãy liên hệ đường dây hỗ trợ khủng hoảng tâm lý hoặc cơ sở y tế địa phương. Nếu có ai đang gặp nguy hiểm tức thì, hãy gọi số khẩn cấp địa phương (115 ở Việt Nam, 911 ở Mỹ).

Hoạt động chung có thể cho tôi một khoảng nghỉ không?

Đôi khi có. Một hoạt động êm dịu mà cả hai cùng thích có thể là một phần nhẹ nhàng hơn trong ngày, cho bạn cũng như cho người bạn chăm sóc: nghe những bài hát xưa, xem ảnh, hoặc một trò như Thẻ trò chuyện không cần câu trả lời đúng. Nếu người thân thích có bạn bên cạnh, một buổi chơi nhóm với Lô tô hình ảnh ở trung tâm người cao tuổi hoặc chương trình chăm sóc ban ngày có thể cho bạn một giờ nghỉ ngơi. Xem hoạt động cho nhóm ở viện dưỡng lão để biết thêm ý tưởng.