Salut i uriya

Koneksion Sosia yan Hinemlo' i Tiningo': Minaisa, Inaisao yan Demensia

Ma'aprueba 6 minutos na tinige'Ginen i gurupon Golden Moments · taimanu in tuge'

I åpmam na ineppe

Inestudia siha ha na'fanlihengan na i inaisao sosia yan i sininiente maisa gi edåt mas bihu umasosia yan mas takhilo' na risiku demensia. I 2024 Lancet Commission ha estotba na i inaisao ha afekta pot ma'å'ñao 5% na kåso, låo guaha na påtte gi koneksion siña ginen i tutuhon na demensia ni ha na'fanhuyong i taotao. I mantinieti koneksion, aktibidåt siha ni ma fa'tinas hamyo, yan ayudu para i hungok todo ha sostieni i koneksion. Para i taotao siha ni mañisiente yan demensia, i aktibidåt siha ni ma fa'tinas hamyo impottånte para i minagof yan i kualidåt lina'la'; i metgot, koneksion, ti hinemlo' gi cho'cho'.

  • I Lancet Commission ha lista i inaisao sosia gi edåt mas bihu komo unu gi 14 na faktot risiku demensia ni siña ma tulaika, pot ma'å'ñao 5% na kåso.
  • I abisu 2023 US Surgeon General ha na'asosia i króniku na minaisa yan inaisao yan pot ma'å'ñao 50% mas takhilo' na risiku demensia gi taotao manåmko'.
  • Mås na ebidensia guini ginen inestudia ni ma atan ha', yan i tutuhon na demensia siña ha na'i i taotao para u hanao ginen pumalu.
  • I prublema gi hungok yan atan, i lina'la' maisa, yan i kuidadu todo siña ha na'mas takhilo' i risiku inaisao.
  • Para i taotao siha ni mañisiente yan demensia, i aktibidåt ni ma fa'tinas hamyo yan magof ha sostieni i kualidåt lina'la'; i metgot, koneksion, ti hinemlo' gi cho'cho'.
Gi este na pahina (6 seksion siha)
  1. Kao i minaisa yan i inaisao umasosia yan demensia?
  2. Håfa na diferensia i minaisa yan i inaisao?
  3. Simpli na manera para u fan konekta hamyo
  4. Sa’ håfa impottånte i aktibidåt ni ma fa’titas hamyo gi demensia?
  5. I taotao ni ma kuidadu siña lokkue’ man maisa
  6. Kuentusi yan mediku

I taotao siha ma nesesita kumpañia, ya ti ha tulaika ennåo maseha manåmko’ i taotao. Inestudia siha ha na’fanlihengan na i minaisa yan inaisao sosia gi edåt mas bihu umasosia yan mas takhilo’ na risiku demensia, yan lokkue’ chetnot korason yan triniste. Ti siña ha sangåni klaru i inestudia på’go kuåntu gi koneksion ginen kåusa yan efektu. Este na påhina ha ekstetendi håfa ha fa’nu’i i ebidensia, simpli na manera para u fan konekta hamyo, yan sa’ håfa impottånte i aktibidåt ni ma fa’tinas hamyo para i taotao siha ni mañisiente yan demensia.

Kao i minaisa yan i inaisao umasosia yan demensia?

Hunggan, meggai na inestudia ha na’asosia siha, låo ti klaru ha’ i direksion. I 2024 Lancet Commission ha lista i inaisao sosia gi edåt mas bihu komo unu gi 14 na faktot risiku ni siña ma tulaika. I sinisedi UCL put i ripót ha pega gi ma’å’ñao 5% na kåso demensia gi enteru mundo.

Håfa ha fa’nu’i i ebidensia:

  • Menos konekta, mas risiku. I Commission ha deskribi dos na inatan ni ha na’asosia i menos na inagang sosia yan mas takhilo’ na risiku demensia. Unu ha sodda’ ma’å’ñao 57% mas takhilo’ na risiku yan i otru ma’å’ñao 18%.
  • Minaisa lokkue’. I minaisa, i sininiente na ma na’suha hao, umasosia lokkue’ yan mas takhilo’ na risiku demensia gi meggai na inatan.
  • I hinasson Surgeon General. Gi Måyu 2023, i US Surgeon General ha na’huyong un abisu put minaisa yan inaisao. Ha sangåni na i króniku na minaisa yan inaisao siña ha na’mas takhilo’ i risiku demensia pot ma’å’ñao 50% gi taotao manåmko’. Ha na’asosia lokkue’ i debi na koneksion sosia yan 29% mas takhilo’ na risiku chetnot korason yan 32% mas takhilo’ na risiku stroke.
  • Kuåntu na taotao inafekta. Un ripót National Academies ha sodda’ na ma’å’ñao 24% na taotao gi 65 åños yan mas ni mañisiente gi kumunidåt man maisa sosia.

Un impottånte na avisu: i Lancet Commission ha nota na siña i taotao ma utot i aktibidåt sosia gi tutuhon na tiempon demensia, åntes di ma rekonosi. Kumekeilekña na guaha na påtte gi koneksion siña ginen demensia ni ha na’fan hanao, ti i hinanao ha’ ni ha na’mas risiku. Mås na ebidensia guini ginen inestudia ni ma atan ha’.

Håfa na diferensia i minaisa yan i inaisao?

I National Institute on Aging (NIA) ha eksplika taiguennao. Inaisao sosia kumekeilekña na taya’ meggai na konekta sosia pat taya’ meggai na taotao para u fan å’usa yan håo kada dia. Minaisa i mappot na sininiente na maisa hao pat ma na’suha hao. Siña maisa hao lao magof håo, yan siña un sininiente maisa gi un kåtkuet ni bula taotao.

I NIA ha lista faktot siha ni siña ha na’mas takhilo’ i risiku para i dos:

  • Prublema gi hungok pat atan
  • Chatsaga para u famokkat, pat taya’ transportasion
  • Lina’la’ maisa, pat un dångkulo na inafekta komu finatai asagua pat ritiro
  • Tinilaika gi hinasso pat tiningo’
  • Kuidadu para un taotao ni un guaiya ya malångu
  • Chatsaga pot salåppe’ pat barerå lengguåhi

I hungok impottånte. I NIA ha sangåni na i taotao ni ti ma hungok maolek siña ma suha maisa sa’ i kombetsasion siña mappot pat nina’mamahlao. I guia-måmi put hungok yan hinemlo’ i tiningo’ ha ekstetendi inchek hungok yan over-the-counter na hearing aids.

Simpli na manera para u fan konekta hamyo

I NIA ha ofresi meggai na ideha. Ayek unu pat dos ni maolek para hågu:

  • Na’guaha oråriu para inagang. Na’guaha tiempu kada ha’åni pat kada simåna para un ågang, text, email, pat un karta para familia, abog, pat bisinu.
  • Usa video call pat smart speaker. Yanggen nuebu i teknolohia, meggai na biblioteka públika yan sentro kumunidåt ma ofresi klas. Atan i guia-måmi put ågang gi tilifon yan video call.
  • Saoñao gi un aktibidåt. Un klas, kumunidåt hinengge, gurupu famokkat, pat boluntåriu ha na’i håo koneksion yan sentidu na guaha propósitu.
  • Tutuhon tåtte un guston-mu åntes pat ekkungok nuebu na aktibidåt yan pumalu.
  • Famokkat yan pumalu. Cho’gue ehersisiu yan abog pat gurupu. I guia-måmi put ehersisiu guaha simpli na opsion.
  • Konsidera un ga’ga’ yanggen siña un kuidadu.
  • Usa setbisiu gi lugåt. I sentro para taotao manåmko’, Area Agencies on Aging, yan i Eldercare Locator (800-677-1116) siña ma ayuda håo para un sodda’ prugråma yan transportasion.

Sa’ håfa impottånte i aktibidåt ni ma fa’titas hamyo gi demensia?

Para un taotao ni mañisiente yan demensia, i koneksion put minagof, kinomodåt, yan sininiente na ma aksepta, ti put para u na’libiånu i risiku. I Lancet Commission ha sangåni na i aktibidåt siha ha ayuda i taotao ni gaige gi demensia para u mantieni minagof yan propósitu. I Alzheimer’s Association ha nota na, fuera ki ha na’maolek i kualidåt lina’la’, i aktibidåt siha siña ha na’libiånu håfa taiguini i mappot na hinanao pat inestrés. I NIA ha po’lo lokkue’ na i taotao ni gaige gi Alzheimer’s nesesita u fan aktibu yan cho’gue håfa ni ma gof ya-ñiha.

Ideha siha ni maolek:

  1. Atan litråtu hamyo. Conversation Cards ha ofresi abiettu na pregunta, taya’ eksamen, komu “Sangåni yo’ put…” Atan i guia-måmi put reminiscence.
  2. Huegu gi fi’on-miyu. Picture Pairs ha na’fan annok i litråtu ya taya’ relos pat puntu, put ennao taya’ presiåo. I guia-måmi put håfa taimanu para en huegu hamyo guaha konsehu.
  3. Usa litråtu familia. Photo Pairs ha na’i i litråtu ni un ayek para un huegu, ya i litråtu mañåga gi divaisu-mu.
  4. Na’fan dánña’ taotao. Picture Bingo maolek para inetnon familia yan gurupu gi care home.
  5. Fa’tinas hamyo kånta, che’cho’ guma’, pat gi hatdin. Atan aktibidåt kånta, che’cho’ gi guma’, yan i enteru na lista put ideha aktibidåt.
  6. Na’libiånu i bisita. I guia-måmi put bisita ha ekstetendi kadada’ yan trankilu na bisita ni maolek para todu.

Na’fan dikike’ yan rilaks. Un trankilu na kuåtto yan unu pat dos na taotao mas maolek ki un dångkulo na gurupu. Yanggen i taotao yayas pat ti ha gof ya-ña, maolek ha’ para u para. Maolek lokkue’ na risuttåo yanggen en tåga’ hamyo ya en gimen chå.

Para un taotao ni mañisiente yan demensia ya maisa mañisiente, i NIA ha rekomenda na u sodda’ un taotao ni siña ma konfiånsa para u bisita pat u ågang gi video kada dia, yan para u gå’ga’ komu kontakto gi emergencia. Ha mensiona lokkue’ un memory cafe gi lugåt, un rilaks na lugåt sosia para taotao ni guaha prublema gi hinasso yan i familia-ñiha.

I taotao ni ma kuidadu siña lokkue’ man maisa

I NIA ha lista i kuidadu para un taotao ni un guaiya komu faktot risiku para inaisao. Na’suha un tiempu para i abog-mu, gurupu supotte, yan deskånsa. I guia-måmi put kuidadu para i taotao ni ma kuidadu guaha pråktiku na ideha.

Kuentusi yan mediku

Yanggen hågu pat un taotao ni un kuidadu sininiente maisa pat inaisao sessu, sangåni i mediku. I NIA ha animu i taotao para u sangan i dångkulo na tinilaika gi lina’la’, komu finatai gi familia, para u komprende i mediku i enteru na estoria. Yanggen un sininiente triste gi meggai na simåna, siña depresión ennåo, ya siña ma amte. Yanggen un taotao manåmko’ ha tulaika ya ti ha bisita i abog-ña pat ti ha cho’gue i aktibidåt ni ha gof ya-ña åntes, maolek para u ma sangåni i mediku. Taitai i señåt gi tutuhon yan ngai’an para un hånao gi mediku.

Este na påhina infotmasion ha’ para todu, ti konsehun mediku. Atan i disclaimer mediku-måmi.

kuestion siha ni' ma'usa

Kao i minaisa ha na'fanhassuyi demensia?

Ti ma konfitma ennåo. Meggai na inestudia ha na'asosia i minaisa yan inaisao yan mas takhilo' na risiku demensia, låo i tinilaika gi tiningo' gi tutuhon siña lokkue' ha na'i i taotao para u hanao ginen pumalu. I mantinieti koneksion guaha meggai na otru na probecho para i sentimentu yan hinemlo', put ennao maolek ha' para u ma sostieni maseha håfa.

Håfa na diferensia i minaisa yan i inaisao sosia?

Inaisao sosia kumekeilekña na taya' meggai na taotao para u fan å'usa yan håo kada dia. Minaisa i mappot na sininiente na maisa hao pat ma na'suha hao. Siña maisa hao lao ti un sininiente maisa, pat siña un sininiente maisa maseha gaige hao gi meggai na taotao.

Håfa taimanu siña hu ayuda i tata-hu pat nana-hu ni mañisiente yan demensia para u fan konekta?

I kadada' na inagang, maseha kadada', maolek. Chagi un oråriu kada simåna para un ågang pat un video chat, un aktibidåt ni en fa'tinas hamyo gi lamasa, un memory cafe, pat un bisita yan ga'ga' pat nietu. Na'fan dikike' yan trankilu i gurupu, ya sedi i taotao para u na'i i paso-ña.

Månu nai siña hu sodda' ayudu gi lugåt para un taotao manåmko' ni maisa?

I Eldercare Locator, un setbisiu públiku, ha na'konekta i familia yan ofisina siha gi lugåt pot taotao manåmko' yan prugråma siha gi kumunidåt. Siña ma ågang gi 800-677-1116 pat ma bisita gi eldercare.acl.gov.

Fuente siha

Manma'a'agang ham para i organisasion yan i tinige' siha ni' ha dipende gi este na pahina. Kada unu ma chek annai ma na'fa'nu'i i pahina.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
  3. Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
  4. Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
  5. Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
  6. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  7. Activities · Alzheimer's Association

Listo para un gå'ga'?

Dañkulu na litråtu siha, taya' tiempo, taya' puntu yan taya' para un siña ma'ayek. Manmalago' ham gi i browser-miyu.

Na'i hao este na gå'ga' siha

I libre na app Golden Moments para iPhone, iPad yan Android: dangkolo na baldosa siha, gå'ga' siha ni' guaha litråton familia-mu, yan litråtu siha ni' siña ma cho'gue sin Wi‑Fi. Taya' kuenta, anunsio, timer pat puntos.