ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်လို့ရလား။ သုတေသနက ဘာပြောသလဲ

ဒီမန်ရှားရှိသူကို စောင့်ရှောက်နေတယ်ဆိုရင် ဒါမှမဟုတ် မိဘတစ်ပါး ဒီရောဂါနဲ့ နေထိုင်တာကို မြင်ခဲ့ရရင် ဒါကို ရပ်တန့်လို့ရခဲ့မလားလို့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မဖြစ်အောင် တားလို့ရမလားလို့ တွေးမိခဲ့ဖူးမှာပါ။ ဒီစာမျက်နှာမှာ သုတေသနက တကယ်ဘာပြောလဲ ရိုးရှင်းတဲ့ စကားနဲ့ ဖော်ပြထားပါတယ်။ အတိုချုပ်အဖြေက: ဘယ်သူမှ ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်နိုင်မယ်လို့ ကတိမပေးနိုင်ပါဘူး၊ ဒါပေမယ့် အန္တရာယ်အချို့ကို လျှော့ချနိုင်ပြီး လူဦးရေတစ်ခုလုံးမှာ လျှော့ချရင် ဒီမန်ရှားဖြစ်သူ ပိုနည်းလာတာ ဒါမှမဟုတ် ပိုနောက်ကျမှ ဖြစ်တာ ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ သုတေသနက ညွှန်ပြပါတယ်။

ဒါက အထွေထွေအချက်အလက်ဖြစ်ပြီး ဆေးပညာအကြံပေးချက် မဟုတ်ပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဆေးပညာဆိုင်ရာ အသိပေးချက် ကို ဖတ်ပြီး သင့်ကိုယ်ပိုင်ကျန်းမာရေးအကြောင်း ဆရာဝန်နဲ့ ပြောပါ။

ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်လို့ရလား။

လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်တဲ့ သက်သေပြထားတဲ့ နည်းလမ်း မရှိပါဘူး။ National Institute on Aging (NIA) က အယ်လ်ဇိုင်းမားကို ကာကွယ်ဖို့ ဘာမှ မသက်သေပြရသေးဘူး ဆိုပေမယ့် သုတေသီတွေက မျှော်လင့်ချက်ရှိတဲ့ မဟာဗျူဟာတွေ တွေ့ထားပြီး ဘာတွေ အလုပ်ဖြစ်နိုင်၊ မဖြစ်နိုင်ဆိုတာ လေ့လာနေကြတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

သုတေသနက ပြသတာ ကတော့ ကျန်းမာရေးအခြေအနေနဲ့ အကျင့်အချို့က ဒီမန်ရှားဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်နေတာပါ။ လူဦးရေတစ်ခုလုံးမှာ အဲဒီအန္တရာယ်တွေ လျော့ကျရင် ဒီမန်ရှားဖြစ်သူ ပိုနည်းနိုင်တယ် ဒါမှမဟုတ် ဘဝနောက်ပိုင်းမှ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါက အာမခံချက်နဲ့ အတော်ကွာပါတယ်။

မျှော်လင့်ချက်ရှိတဲ့ လက္ခဏာတစ်ခု: 2024 Lancet Commission က အမေရိကန်နဲ့ ဗြိတိန်အပါအဝင် ဝင်ငွေမြင့်နိုင်ငံအချို့မှာ သက်ကြီးရွယ်အိုတွေထဲက ဒီမန်ရှားရှိသူအချိုး လျော့ကျလာတယ်လို့ ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ University College London ရဲ့ အစီရင်ခံစာအကျဉ်းချုပ် အရ ရေးသားသူတွေက ဒါဟာ ပိုကောင်းတဲ့ပညာရေး၊ ပိုကောင်းတဲ့ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနဲ့ ဘဝတစ်လျှောက် သွေးကြောပျက်စီးမှု လျော့နည်းလာတာတို့ကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ယူဆပါတယ်။

2024 Lancet Commission က ဘာတွေ တွေ့ခဲ့သလဲ။

ဒီမန်ရှားကာကွယ်ရေး၊ ကြားဝင်ကုသရေးနဲ့ စောင့်ရှောက်ရေးဆိုင်ရာ Lancet Commission ဟာ အထောက်အထားတွေကို နှစ်အနည်းငယ်တစ်ခါ ပြန်လည်သုံးသပ်တဲ့ ဒီမန်ရှားသုတေသီ 27 ဦးပါတဲ့ အဖွဲ့ပါ။ သူတို့ရဲ့ 2024 အစီရင်ခံစာက ပြောင်းလဲနိုင်ဖွယ်ရှိတဲ့ အန္တရာယ်အချက် 14 ခု ကို အမည်ပေးခဲ့ပြီး အတူတကွ ကမ္ဘာတဝန်း ဒီမန်ရှားအမှုရဲ့ ထက်ဝက်နီးပါး (45% ခန့်) ကို ရှင်းပြနိုင်တယ်လို့ ခန့်မှန်းခဲ့ပါတယ်။ ရေးသားသူတွေရဲ့ စကားအရ အန္တရာယ်တွေကို ဖယ်ရှားနိုင်ရင် ဒီအမှုတွေကို သီအိုရီအရ ကာကွယ်လို့ ဒါမှမဟုတ် နောက်ဆုတ်စေလို့ ရနိုင်ပါတယ် (2024 Lancet Commission အစီရင်ခံစာ)။

အန္တရာယ်အချက် 14 ခုကို အထောက်အထား အခိုင်မာဆုံး ဘဝအဆင့်အလိုက် အုပ်စုခွဲထားပါတယ်:

• ငယ်ရွယ်စဉ်ကာလ: ပညာရေး နည်းပါးခြင်း။
• လူလတ်ပိုင်း (အသက် 40 ကနေ 65 အထိ): အကြားအာရုံဆုံးရှုံးခြင်း၊ LDL (“ဆိုး”) ကိုလက်စထရောလ် မြင့်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ ဦးခေါင်းဒဏ်ရာ၊ ကိုယ်လက်မလှုပ်ရှားခြင်း၊ ဆီးချိုရောဂါ၊ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း၊ သွေးပေါင်ချိန်မြင့်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန်ပိုခြင်း နဲ့ အရက်အလွန်အကျွံသောက်ခြင်း။
• နောက်ပိုင်းဘဝ: လူမှုဆက်ဆံရေး အထီးကျန်ခြင်း၊ လေထုညစ်ညမ်းမှုနဲ့ ကုသမှုမခံယူထားတဲ့ အမြင်အာရုံဆုံးရှုံးခြင်း။

2024 မှာ အသစ်ဆုံး ထပ်ထည့်ခဲ့တာ နှစ်ခုက LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်းနဲ့ ကုသမှုမခံယူထားတဲ့ အမြင်အာရုံဆုံးရှုံးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ အမှုအများဆုံးအချိုးနဲ့ ဆက်စပ်တာက အကြားအာရုံဆုံးရှုံးခြင်းနဲ့ LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်း (တစ်ခုချင်း 7% ခန့်) ဖြစ်ပြီး ပညာရေးနည်းပါးခြင်းနဲ့ လူမှုအထီးကျန်ခြင်း (တစ်ခုချင်း 5% ခန့်) တို့က နောက်ကလိုက်ပါတယ်။

ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အန္တရာယ်အချက်များ လမ်းညွှန် မှာ အချက် 14 ခုလုံးကို သုတေသနက ဘာနဲ့ ဆက်စပ်လဲ၊ ဘာလုပ်နိုင်လဲဆိုတာနဲ့အတူ ဇယားနဲ့ ဖော်ပြထားပါတယ်။

45% ကိန်းဂဏန်းက မဆိုလိုတာ

ဒီကိန်းဂဏန်းကို လွယ်လွယ်နဲ့ အဓိပ္ပာယ်လွဲနိုင်လို့ တိတိကျကျ သိထားတာ အသုံးဝင်ပါတယ်:

• ဒါက လူဦးရေတစ်ခုလုံးအတွက် ခန့်မှန်းချက်ပါ။ ကမ္ဘာတဝန်း ဒီမန်ရှားအမှုတွေကို ဖော်ပြတာဖြစ်ပြီး သင့်ဖြစ်နိုင်ခြေ ဒါမှမဟုတ် သင့်မိဘရဲ့ ဖြစ်နိုင်ခြေ မဟုတ်ပါ။
• အကြောင်းနဲ့အကျိုး ရှိတယ်လို့ ယူဆထားပါတယ်။ ရေးသားသူတွေက ယုံကြည်စရာ အထောက်အထားရှိတဲ့ အန္တရာယ်အချက်တွေကိုသာ ထည့်ခဲ့ပေမယ့် ဆက်စပ်မှုတချို့က တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ အကြောင်းအကျိုးဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဥပမာ နောက်ပိုင်းဘဝ စိတ်ဓာတ်ကျတာက တခါတလေ ဒီမန်ရှားရဲ့ အကြောင်းရင်းမဟုတ်ဘဲ အစောပိုင်းလက္ခဏာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
• လူတစ်ဦးအတွက် ဘာကိုမှ အာမမခံပါ။ UCL အကျဉ်းချုပ်က အန္တရာယ်လျှော့ချတာက လူဦးရေအဆင့်မှာ အလုပ်လုပ်ပြီး ဘယ်လူတစ်ဦးချင်းမှ ဒီမန်ရှားကို ရှောင်နိုင်မယ်လို့ အာမမခံဘူးလို့ မှတ်ချက်ပြုပါတယ်။
• ကျန်တဲ့တစ်ဝက်ကို ဒီအချက်တွေက မရှင်းပြနိုင်ပါ။ အသက်၊ မျိုးရိုးဗီဇနဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ မသိရသေးတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေက ကျန်တာကို ဖွဲ့စည်းပါတယ်။

“အန္တရာယ်လျှော့ချခြင်း” နဲ့ “ကာကွယ်ခြင်း” ကြား ကွာခြားချက်က ဘာလဲ။

အန္တရာယ်လျှော့ချခြင်း ဆိုတာ ဖြစ်နိုင်ခြေကို လျှော့တာပါ။ လူအုပ်စုကြီးတစ်ခုက သွေးပေါင်ချိန်ကို လျှော့ချရင် နှစ်များစွာအတွင်း ဒီမန်ရှားဖြစ်သူတွေ လျှော့မလုပ်တဲ့အခါထက် ပိုနည်းနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအုပ်စုထဲက တချို့ကတော့ ဆက်ဖြစ်ဦးမှာပါ။

ကာကွယ်ခြင်း ဆိုတာ တစ်ခုခု လုံးဝမဖြစ်အောင် တားတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဒီမန်ရှားအတွက်ကတော့ ဒီနေ့ သုတေသနက ဘယ်သူ့ကိုမှ ကတိမပေးနိုင်ပါဘူး။

သုတေသီတွေက နောက်ဆုတ်စေခြင်း အကြောင်းလည်း ပြောကြပါတယ်။ Lancet Commission က အန္တရာယ်လျှော့ချတာက ဒီမန်ရှားစတင်ချိန်ကို နောက်ဆုတ်စေပြီး လူတစ်ယောက် ကျန်းမာရေးမကောင်းဘဲ နေထိုင်ရတဲ့ကာလကို တိုစေနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အထောက်အထားသစ် ဖော်ပြပါတယ်။ နှစ်အနည်းငယ် နောက်ကျတာတောင် ဒီမန်ရှားရှိသူနဲ့ မိသားစုအတွက် အလွန်အရေးကြီးနိုင်ပါတယ်။

ဒီဝဘ်ဆိုက်မှာ “အန္တရာယ်လျှော့ချ” နဲ့ “ဆက်စပ်နေ” ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သုံးပါတယ်။ “အယ်လ်ဇိုင်းမားကို ကာကွယ်မယ်” လို့ ကတိပေးတဲ့ ထုတ်ကုန်၊ ဖြည့်စွက်စာ ဒါမှမဟုတ် အစီအစဉ်ကို တွေ့ရင် သတိထားပါ။ NIA က အယ်လ်ဇိုင်းမားကို ကာကွယ်မယ်လို့ ကတိပေးတဲ့ ဆေးလုံး ဒါမှမဟုတ် ကုသမှုကို မစမ်းခင် ဆရာဝန်နဲ့ စစ်ဆေးဖို့ အကြံပြုပါတယ်၊ အဲဒီထုတ်ကုန်တွေက မလုံခြုံတာ၊ ငွေကုန်သက်သက်ဖြစ်တာ ဒါမှမဟုတ် နှစ်ခုလုံး ဖြစ်နိုင်လို့ပါ။

စမ်းသပ်မှုကြီးတွေက ဘာတွေ တွေ့ခဲ့သလဲ။

လေ့လာကြည့်ရှုမှုတွေ (လူတွေကို အချိန်ကြာကြာ ကြည့်ပြီး ဘာဖြစ်လဲ လေ့လာတာ) က ဆက်စပ်မှုကို ပြနိုင်ပါတယ်။ လူတွေကို အစီအစဉ်တစ်ခု ဒါမှမဟုတ် နှိုင်းယှဉ်အုပ်စုတစ်ခုထဲ ကျပန်း ခွဲထားတဲ့ ကျပန်းခွဲခြား စမ်းသပ်မှုတွေက ပိုခိုင်မာတဲ့ စမ်းသပ်မှုပါ။ အကျော်ကြားဆုံး စမ်းသပ်မှုတချို့ ဘာတွေ့ခဲ့လဲ ဒီမှာပါ။

FINGER (ဖင်လန်)

FINGER စမ်းသပ်မှုမှာ ဒီမန်ရှားအန္တရာယ် ပိုမြင့်တဲ့ အသက် 60 ကနေ 77 အတွင်း လူကြီး 1,260 ဦး ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ တစ်ဝက်က အစားအသောက်အကြံပေးချက်၊ လေ့ကျင့်ခန်း၊ ကွန်ပျူတာ ဦးနှောက်လေ့ကျင့်ခန်းတွေနဲ့ နှလုံးနဲ့ သွေးကြောကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုတွေပါတဲ့ နှစ်နှစ်အစီအစဉ်ကို ရခဲ့ပြီး ကျန်တစ်ဝက်က ယေဘုယျကျန်းမာရေးအကြံပေးချက်ကို ရခဲ့ပါတယ်။ အစီအစဉ်အုပ်စုက တွေးခေါ်မှုစစ်ဆေးမှုတစ်စုမှာ အနည်းငယ် ပိုကောင်းခဲ့ပြီး သေးငယ်ပေမယ့် ကိန်းဂဏန်းအရ သိသာတဲ့ ကွာခြားချက်ပါ (The Lancet မှာ FINGER စမ်းသပ်မှု)။ ဒီစမ်းသပ်မှုက ဒီမန်ရှားရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိမှုတွေကို မဟုတ်ဘဲ စစ်ဆေးမှုရလဒ်တွေကို တိုင်းတာခဲ့တာပါ။

US POINTER (အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု)

US POINTER မှာ ကိုယ်လက်မလှုပ်ရှားဘဲ၊ အစားအသောက် ပိုမကောင်းဘဲ တခြားအန္တရာယ်အချက်တွေလည်း ရှိတဲ့ အသက် 60 ကနေ 79 အတွင်း လူကြီး 2,111 ဦး ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ နှစ်အုပ်စုလုံးကို ကိုယ်ကာယနဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုလှုပ်ရှားဖို့၊ ပိုကောင်းကောင်းစားဖို့၊ လူမှုဆက်ဆံရေး ဆက်ရှိဖို့နဲ့ နှလုံးကျန်းမာရေးကို စောင့်ကြည့်ဖို့ အားပေးခဲ့ပါတယ်။ တစ်အုပ်စုက နည်းပြပါတဲ့ စနစ်တကျအစီအစဉ်ကို ရပြီး ကျန်တစ်အုပ်စုက ကိုယ့်ဘာသာ လမ်းညွှန်ခဲ့ပါတယ်။ နှစ်နှစ်အတွင်း တွေးခေါ်မှုစစ်ဆေးမှုရလဒ်တွေက နှစ်အုပ်စုလုံး မှာ တိုးတက်ခဲ့ပြီး စနစ်တကျအုပ်စုမှာ အနည်းငယ် ပိုတိုးတက်ပါတယ် (JAMA မှာ US POINTER စမ်းသပ်မှု)။ ရေးသားသူတွေက ကွာခြားချက်က နေ့စဉ်ဘဝမှာ အရေးပါလားဆိုတာ သိဖို့ နောက်ဆက်တွဲ လေ့လာမှု ပိုလိုတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ “ဘာမှမလုပ်” အုပ်စု မပါခဲ့တာကြောင့် ဘာမှမပြောင်းတာနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ရင် အစီအစဉ်တစ်ခုချင်းစီက ဘယ်လောက်ကူညီလဲဆိုတာ ဒီစမ်းသပ်မှုက မပြောနိုင်ပါဘူး။

SPRINT MIND (သွေးပေါင်ချိန်)

SPRINT MIND က သွေးပေါင်ချိန်မြင့်တဲ့ အသက် 50 နှစ်နဲ့အထက် အမေရိကန်လူကြီး 9,361 ဦးကို လေ့လာခဲ့ပါတယ်။ သူတို့ကို ပိုနိမ့်တဲ့ သွေးပေါင်ချိန်ပန်းတိုင် (အပေါ်ကိန်း 120 အောက်) ဒါမှမဟုတ် စံပန်းတိုင် (140 အောက်) အဖြစ် ခွဲထားခဲ့ပါတယ်။ ပိုနိမ့်တဲ့ပန်းတိုင်က ဒီမန်ရှားမတိုင်ခင် ဖြစ်နိုင်တဲ့ မှတ်ဉာဏ်နဲ့ တွေးခေါ်မှုပြဿနာအဆင့် ပေါ့ပါးတဲ့ သိမြင်မှုချို့ယွင်းခြင်း ကို သိသိသာသာ လျှော့ချခဲ့ပါတယ်။ ဖြစ်နိုင်ချေရှိတဲ့ ဒီမန်ရှား (probable dementia) အတွက်တော့ ပိုနိမ့်ပန်းတိုင်အုပ်စုမှာ အမှုနည်းခဲ့ပေမယ့် ကွာခြားချက်က ကိန်းဂဏန်းအရ သိသာတာ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ စမ်းသပ်မှုကို စောစောရပ်ခဲ့ပြီး မျှော်လင့်ထားတာထက် ဒီမန်ရှားအမှု နည်းခဲ့လို့ အဲဒီမေးခွန်းကို ဖြေဖို့ သေးလွန်းခဲ့နိုင်ပါတယ် (JAMA မှာ SPRINT MIND)။

စိစစ်ချက်တွေ ပေါင်းရင် ဘာဖြစ်သလဲ

2021 Cochrane စိစစ်ချက်တစ်ခုက အန္တရာယ်အများအပြားကို တစ်ပြိုင်နက် ဖြေရှင်းတဲ့ အစီအစဉ်များရဲ့ စမ်းသပ်မှုကြီး ကိုးခု၊ လူ 18,000 ကျော်ကို ပေါင်းစပ်ခဲ့ပါတယ်။ တွေးခေါ်မှုစစ်ဆေးမှုတွေမှာ သေးငယ်တဲ့အကျိုးကျေးဇူး တွေ့ခဲ့ပေမယ့် တိုင်းတာခဲ့တဲ့ စမ်းသပ်မှုနှစ်ခုမှာ ဒီမန်ရှားဖြစ်သူ အရေအတွက် ရှင်းလင်းတဲ့ ကွာခြားချက် မတွေ့ခဲ့ပါဘူး (ကွဲပြားတဲ့နယ်ပယ်စုံ ကြားဝင်မှုတွေရဲ့ Cochrane စိစစ်ချက်)။

NIA က အကျဉ်းချုပ်ပေးတဲ့ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine ရဲ့ 2017 စိစစ်ချက်က နည်းလမ်းသုံးခု ဖြစ်တဲ့ သွေးပေါင်ချိန်မြင့်တာကို စီမံခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု တိုးမြှင့်ခြင်းနဲ့ သိမြင်မှုလေ့ကျင့်ခြင်းတို့အတွက် “အားရစရာရှိပေမယ့် မဆုံးဖြတ်နိုင်သေး” တဲ့ အထောက်အထားကို တွေ့ခဲ့ပါတယ်။

ဘယ်အချိန်စတာ အရေးပါသလား။

Lancet Commission ရဲ့ အကြံက အန္တရာယ်တွေကို တတ်နိုင်သမျှ စောစော လျှော့ချပြီး တတ်နိုင်သမျှ ကြာကြာ နိမ့်အောင်ထားဖို့ပါ: “စောလေ ကောင်းလေ”၊ “ကြာလေ ကောင်းလေ”။ အန္တရာယ်ကို လျှော့ဖို့ စောလွန်းတာ ဒါမှမဟုတ် နောက်ကျလွန်းတာ ဘယ်တော့မှ မရှိဘူးလို့လည်း ဆိုပါတယ်။ အထောက်အထားအများစုက အသက် 40 ကနေ 65 ဝန်းကျင် လူလတ်ပိုင်းနဲ့ ဆိုင်ပေမယ့် အမြင်အာရုံဆုံးရှုံးခြင်းနဲ့ လူမှုအထီးကျန်ခြင်းလို အချက်အချို့က လုပ်ဆောင်ချက် ဆက်ယူသင့်တဲ့ နောက်ပိုင်းဘဝ အန္တရာယ်တွေပါ။

အစီရင်ခံစာအရ အန္တရာယ်ကို ကြာကြာထိတွေ့ရတာက ပိုသက်ရောက်တယ်ဆိုတဲ့ ပိုခိုင်မာတဲ့ အထောက်အထား ယခု ရှိနေပါတယ်။ ဥပမာ လူလတ်ပိုင်းမှာ စတဲ့ ဆီးချိုရောဂါက နောက်မှစတဲ့ ဆီးချိုရောဂါထက် ပိုအရေးပါပုံ ရပါတယ်။

ဒီမန်ရှားအန္တရာယ်က လူတိုင်းအတွက် တူသလား။

မတူပါဘူး။ ဝင်ငွေနိမ့်နဲ့ အလယ်အလတ်နိုင်ငံတွေက လူတွေ၊ လူနည်းစုအုပ်စုတွေက လူတွေနဲ့ ငွေရေးကြေးရေးနည်းတဲ့ လူတွေက ဒီအန္တရာယ်တွေကို ပိုများများ ကိုင်ထားရလေ့ရှိလို့ ဒီမန်ရှားက ပိုငယ်တဲ့အရွယ်မှာ ဖြစ်တတ်တယ်လို့ ကော်မရှင်က တွေ့ခဲ့ပါတယ်။ အန္တရာယ်အများစုက လူတွေ ကိုယ်တိုင်မရွေးခဲ့တဲ့ အခြေအနေတွေနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်၊ ဥပမာ ကလေးဘဝက ကျောင်းပညာရေး အရည်အသွေး၊ နေထိုင်ရာက လေထုနဲ့ ကျန်းမာတဲ့အစားအစာ ဈေးတတ်နိုင်ပြီး အနီးမှာ ရှိမရှိ။

အဲဒါကြောင့် ကော်မရှင်ရဲ့ အကြံပြုချက်တွေက လူတစ်ဦးချင်းအတွက်လောက် အစိုးရတွေအတွက်လည်း ရည်ရွယ်ပါတယ်: ကလေးအားလုံးအတွက် ကောင်းမွန်တဲ့ပညာရေး၊ သန့်ရှင်းတဲ့လေ၊ ဆေးလိပ်သောက်မှု လျှော့ချရေး အစီအမံများ၊ ဆိုင်တွေနဲ့ စားသောက်ဆိုင်တွေမှာ ရောင်းတဲ့အစားအစာထဲ သကြားနဲ့ ဆားလျှော့ခြင်းနဲ့ လိုအပ်သူတိုင်းအတွက် နားကြားကိရိယာ။ တစ်ဦးချင်းကြိုးစားမှုက အရေးပါသလို လူတွေ နေထိုင်ရတဲ့ ကမ္ဘာကလည်း အရေးပါပါတယ်။ ရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအတွက် ဘယ်သူ့ကိုမှ အပြစ်မတင်သင့်တဲ့ နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုပါ။

ဒီသုတေသနရဲ့ ရိုးသားတဲ့ ကန့်သတ်ချက်များက ဘာတွေလဲ။

• ဒီမန်ရှားက ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကြာမှ ဖြစ်ပေါ်လာပေမယ့် စမ်းသပ်မှုအများစုက နှစ်နှစ်ကနေ ငါးနှစ်အထိပဲ ကြာပါတယ်။ စစ်ဆေးမှုရလဒ်တွေသာမက ဒီမန်ရှားကိုယ်တိုင်ကို တိုင်းတာဖို့ အလွန်ကြာပြီး အလွန်ကြီးတဲ့ လေ့လာမှုတွေ လိုပါတယ်။
• စမ်းသပ်မှုအများစုက တွေးခေါ်မှုစစ်ဆေးမှုတွေကို တိုင်းတာပါတယ်။ စစ်ဆေးမှုတစ်ခုမှာ အနည်းငယ်တိုးတက်တာက ဒီမန်ရှားဖြစ်သူ ပိုနည်းမယ် ဒါမှမဟုတ် နေ့စဉ်ဘဝ ပိုလွယ်မယ်လို့ မဆိုလိုပါ။
• စေတနာ့ဝန်ထမ်းပါဝင်သူတွေက အများအားဖြင့် လူထုအနေနဲ့ထက် ပိုကျန်းမာပြီး ပညာတတ်ပါတယ်။ Lancet Commission က အထောက်အထားအများစုက ဝင်ငွေမြင့်နိုင်ငံတွေကနေ ဆက်လာနေပြီး လူနည်းစုအုပ်စုတွေ ကိုယ်စားပြုမှု နည်းတယ်လို့ မှတ်ချက်ပြုပါတယ်။
• ဆက်စပ်မှုတချို့က နှစ်ဘက်လုံး သွားပါတယ်။ လှုပ်ရှားမှုနည်းတာ ဒါမှမဟုတ် လူမှုဆက်ဆံမှုနည်းတာက အကြောင်းရင်းသက်သက်မက ဒီမန်ရှားရဲ့ အစောပိုင်းသက်ရောက်မှု ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
• အစားအသောက်စမ်းသပ်မှုတွေက အခုထိ စိတ်ပျက်စရာပါ။ MIND အစားအသောက်စနစ်ရဲ့ သုံးနှစ်စမ်းသပ်မှုက နှိုင်းယှဉ်အစားအသောက်စနစ်နဲ့ ယှဉ်ရင် တွေးခေါ်မှုမှာ သိသာတဲ့ကွာခြားချက် မတွေ့ခဲ့ပါဘူး။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အစားအသောက်လမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။
• ဦးနှောက်ဂိမ်းတွေက ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်တယ်လို့ သက်သေမပြထားပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဂိမ်းနဲ့ ဒီမန်ရှား လမ်းညွှန်ကို ကြည့်ပါ။
• အစာရှောင်ခြင်းအတွက် လူသားအထောက်အထားက အလွန်အကန့်အသတ်ရှိပြီး သက်ကြီးရွယ်အိုတွေအတွက် အန္တရာယ်ရှိနိုင်ပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အစာရှောင်ခြင်းလမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။

တစ်ယောက်က အားလုံး “မှန်ကန်စွာ” လုပ်ခဲ့ပါလျက် ဘာကြောင့် ဒီမန်ရှားဖြစ်ရသလဲ။

ဒီမန်ရှားက ရွေးချယ်မှုတွေရဲ့ ရလဒ်သက်သက် မဟုတ်လို့ပါ။ NIA က အသက်ရွယ်ကြီးရင့်ခြင်းက အယ်လ်ဇိုင်းမားအတွက် သိရှိထားတဲ့ အကြီးမားဆုံး အန္တရာယ်အချက် ဖြစ်ပြီး ဘယ်သူမှ ပြောင်းလို့မရဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ မျိုးရိုးဗီဇကလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ ပြီးတော့ လူအများစုမှာ အယ်လ်ဇိုင်းမားကို ဘာက ဖြစ်စေလဲဆိုတာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ အပြည့်အဝ မသိရသေးပါဘူး။ အန္တရာယ်အချက် 14 ခုစလုံးကို ဖယ်ရှားလိုက်တောင် Lancet Commission ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ခန့်မှန်းချက်အရ အမှုတွေရဲ့ တစ်ဝက်ကျော်က ရှင်းပြလို့မရဘဲ ကျန်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်၊ ကောင်းကောင်းစား၊ ဆေးလိပ်မသောက်ဘဲ ဒီမန်ရှားဖြစ်ခဲ့တဲ့သူကို စောင့်ရှောက်နေရင် သူ့ဘက်မှာရော သင့်ဘက်မှာပါ ဘာမှ မှားမသွားခဲ့ပါဘူး။ သင်ကိုယ်တိုင် ဒီမန်ရှားနဲ့ နေထိုင်နေရင်လည်း သင့်အပြစ် မဟုတ်ပါဘူး။ မိသားစုတွေကြားမှာ အပြစ်ရှိသလို ခံစားရတာ ပုံမှန်ပေမယ့် ထိုက်တန်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ အခုအရေးကြီးတာက သက်သာချောင်ချိရေး၊ ချိတ်ဆက်မှုနဲ့ ကောင်းတဲ့နေ့တွေဖြစ်ပြီး ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုစိတ်ကူးများ နဲ့ ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဂရုစိုက်ခြင်း လမ်းညွှန် က စတင်ဖို့ ကောင်းတဲ့နေရာပါ။

ဆရာဝန်နဲ့ ဘယ်အဆင့်တွေ ဆွေးနွေးနိုင်သလဲ။

ဒါတွေက အများဆုံးလေ့လာထားတဲ့ နယ်ပယ်တွေပါ။ ဒီမန်ရှားအပေါ် သက်ရောက်မှု ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ် အများစုက နှလုံးကျန်းမာရေး၊ စိတ်ခံစားမှုနဲ့ ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်မှုကိုလည်း ကူညီတာမို့ ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှုမှာ ပြောသင့်ပါတယ်။

1. သွေးပေါင်ချိန်။ သင့်ကိန်းဂဏန်းတွေ ဘယ်လောက်လဲ၊ ဘယ်ပန်းတိုင်က သင့်တော်လဲ မေးပါ။ Lancet Commission က အသက် 40 ဝန်းကျင်ကစပြီး အပေါ်ကိန်း 130 ဒါမှမဟုတ် ပိုနိမ့်အောင် ရည်ရွယ်ဖို့ အကြံပြုပေမယ့် သက်ကြီးရွယ်အိုတစ်ဦးအတွက် မှန်ကန်တဲ့ပန်းတိုင်က သူ့ကျန်းမာရေးအခြေအနေအလိုက် ကွာပါတယ်။
2. အကြားအာရုံ။ အကြားအာရုံစစ်ဆေးမှုနဲ့ နားကြားကိရိယာက အထောက်အကူဖြစ်မလား မေးပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အကြားအာရုံလမ်းညွှန် က သုတေသနကို ရှင်းပြထားပါတယ်။
3. အမြင်အာရုံ။ မျက်စိကို ပုံမှန်စစ်ပြီး မျက်ကြည်လွှာမှုန်ခြင်း (cataract) လို ပြဿနာတွေကို ကုသလို့ရလား မေးပါ။
4. ကိုလက်စထရောလ်။ သင့် LDL ကိုလက်စထရောလ်ကို စစ်သင့်လား၊ ဘာကိုမဆို ပြောင်းသင့်လား မေးပါ။
5. သွေးထဲ သကြားဓာတ်။ ဆီးချိုရောဂါရှိရင် ဘေးကင်းစွာ ဘယ်လိုစီမံမလဲ မေးပါ။
6. စိတ်အခြေအနေ။ စိတ်ဓာတ်ကျတာက အဖြစ်များပြီး ကုသလို့ရပါတယ်။ အပတ်နှစ်ပတ်ထက်ပိုပြီး စိတ်ကျနေတာ ဒါမှမဟုတ် အရာတွေကို စိတ်မဝင်စားတော့တာ ရှိရင် ဆရာဝန်ကို ပြောပါ။
7. ဆေးလိပ်နဲ့ အရက်။ ဆေးလိပ်ဖြတ်ဖို့ အကူအညီနဲ့ အရက်အတွက် ဘေးကင်းတဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေအကြောင်း မေးပါ။
8. လှုပ်ရှားမှု။ ဘယ်လိုလှုပ်ရှားမှုက သင့်အတွက် ဘေးကင်းလဲ မေးပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းလမ်းညွှန် မှာ စိတ်ကူးတွေ ရှိပါတယ်။
9. ဦးခေါင်းကာကွယ်ခြင်း။ စက်ဘီးစီးတာနဲ့ ထိတွေ့အားကစားမှာ အကာအကွယ်ဦးထုပ် (helmet) ဆောင်းပြီး လဲကျမှုကာကွယ်ရေးအကြောင်း မေးပါ။
10. ချိတ်ဆက်မှု ထိန်းထားခြင်း။ တခြားလူတွေနဲ့ အချိန်ဖြုန်းတာက ကျန်းမာတဲ့ဘဝရဲ့ အစိတ်အပိုင်းပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လူမှုဆက်သွယ်မှု လမ်းညွှန်နဲ့ အိပ်ရေး ကိုလည်း ကြည့်ပါ။

ဆေးဝါး၊ အစားအသောက်၊ ဖြည့်စွက်စာ၊ အစာရှောင်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် လေ့ကျင့်ခန်းကို မပြောင်းခင် ဆရာဝန်နဲ့ အရင်ပြောပါ၊ အထူးသဖြင့် နှလုံးရောဂါ၊ ဆီးချိုရောဂါ၊ လဲကျဖူးခြင်းရှိရင် ဒါမှမဟုတ် ဒီမန်ရှားနဲ့ နေထိုင်နေပြီးသားဆိုရင်ပါ။

ဆရာဝန်နဲ့ ပြောပါ

သင့်ကိုယ်တိုင် ဒါမှမဟုတ် တခြားလူတစ်ဦးမှာ စိတ်ပူစရာ မှတ်ဉာဏ် ဒါမှမဟုတ် တွေးခေါ်မှု ပြောင်းလဲမှုတွေ တွေ့ရရင် ရက်ချိန်းယူပါ။ NIA က မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာတွေမှာ တခြားအကြောင်းရင်းတွေ ရှိနိုင်တယ်၊ ဥပမာ ဆေးရဲ့ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး၊ သိုင်းရွိုက်ပြဿနာ၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း ဒါမှမဟုတ် ဗီတာမင် B12 နည်းခြင်းတို့ ဖြစ်ပြီး အဲဒီပြဿနာတချို့က အကြောင်းရင်းကို ကုသပြီးရင် ပျောက်သွားတတ်တယ်လို့ ဖော်ပြပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ သတိပေးလက္ခဏာများ လမ်းညွှန် က ဘာတွေ သတိထားရမလဲ ရှင်းပြထားပါတယ်။

ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲမှုတွေအတွက် အရေးပေါ်အကူအညီ ရယူပါ: ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးမှု၊ တစ်ဖက်တည်း အားနည်းခြင်း ဒါမှမဟုတ် ထုံကျင်ခြင်း၊ စကားပြောရခက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် ပြင်းထန်တဲ့ ခေါင်းကိုက်ခြင်းတို့က လေဖြတ်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် တခြားအရေးပေါ်အခြေအနေရဲ့ လက္ခဏာဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ သင့်ဒေသရဲ့ အရေးပေါ်နံပါတ်ကို ခေါ်ပါ။

Golden Moments က ဘယ်မှာ ကိုက်ညီသလဲ

Golden Moments က စကားဝိုင်းကတ်များ၊ ပုံဘင်ဂို နဲ့ ငြိမ်းချမ်းတဲ့ အသက်ရှူခြင်း ခဏနားချိန် လို ရိုးရှင်းတဲ့ အတူပြုလုပ်တဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေကို ပြုလုပ်ပါတယ်။ ဒါတွေက ပျော်ရွှင်ဖို့နဲ့ အတူရှိနေဖို့ပါ။ ကုသမှုမဟုတ်ပါဘူး၊ ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်တာ၊ နှေးကွေးစေတာလည်း မပြုလုပ်ပါဘူး။