Hlébönd og heilabilun: Hvað segja rannsóknirnar?

Hlébönd, eins og að borða aðeins á átta klukkustunda tímabili eða minnka kaloríainntöku verulega tvo daga í viku, fá mikla athygli og sumar greinar benda til þess að þau gætu hugsanlega verndað heilann. Ef þú ert eldri fullorðinn eða sinnir einhverjum sem lifir með heilabilun, þá er hér það sem rannsóknir sýna í raun og hvers vegna gætnin skiptir máli.

Þetta eru almennar upplýsingar, ekki læknisráð. Byrjið ekki á föstu og breytið ekki matarvenjum þess sem þið sinnið án þess að ræða við lækni eða skráðan næringarfræðing. Sjá yfirlýsingu um læknisfræðilegar upplýsingar.

Koma hlébönd í veg fyrir heilabilun?

Engar góðar sannanir eru fyrir því að hlébönd komi í veg fyrir eða hægi á heilabilun. National Institute on Aging (NIA) segir að ekki séu nægar sannanir til að mæla með neinni tegund kaloríutakmörkunar eða föstu og að mun meira þurfi að rannsaka um virkni og öryggi þeirra, sérstaklega hjá eldri fullorðnum (NIA um kaloríutakmörkun og föstu).

Hvers vegna eru sannanirnar svo takmarkaðar

NIA nefnir nokkrar ástæður:

• Flestar rannsóknir eru gerðar á dýrum. Rannsóknir á ormum, flugum, músum og öpum hafa leitt í ljós áhugaverðar niðurstöður, en þær eiga ekki endilega við um fólk. Jafnvel hjá dýrum eru niðurstöðurnar misvísandi; hjá sumum músastofnum styttist líftími við kaloríutakmörkun.
• Mannlegar rannsóknir hafa verið stuttar. Flestar stóðu í nokkrar vikur eða mánuði.
• Flestar mannlegar rannsóknir beindust að þyngdartapi hjá of þungu fólki, ekki að minni eða heilabilun.
• Eldra fólk er sjaldan með. Í mörgum rannsóknum voru þátttakendur 60 ára eða yngri.

Í yfirlitsrannsókn frá 2026 var sérstaklega litið á hlébönd hjá fullorðnum 60 ára og eldri. Hún leiddi í ljós að sannanir fyrir þessum aldurshópi eru enn takmarkaðar, með litlum rannsóknum, stuttri eftirfylgni og misvísandi uppsetningu. Niðurstöður um hugsun og minni komu úr einstökum rannsóknum frekar en samanlögðum niðurstöðum úr rannsóknum. Yfirlitsrannsóknin benti einnig á að sumar rannsóknir tengdu mjög stutt átartímabil eða langar föstur við verri útkomu og höfundar hvöttu til varúðar hjá eldri fullorðnum (yfirlitsrannsókn frá 2026 í Nutrients).

Sumir rannsakendur telja að breyting líkamans yfir í að brenna fitu í föstu geti haft áhrif á heilann, en þetta er enn kenning sem verið er að rannsaka. NIA bendir á að vísindin séu óljós.

Hver er áhættan af föstu fyrir eldra fólk?

Fasta er ekki skaðlaus tilraun fyrir margt eldra fólk. Möguleg áhætta er meðal annars:

• Óviljandi þyngdartap. Að borða minna en líkaminn þarfnast getur leitt til þyngdartaps og minni vöðvastyrks, sem getur gert einstakling veikbyggðari.
• Vöðva- og beintap. Í tveggja ára rannsókn með stuðningi NIA á kaloríutakmörkun hjá ungum og miðaldra fullorðnum varð lítilsháttar rýrnun á beinþéttleika og vöðvamassa hjá þátttakendum.
• Lágt blóðsykur með sykursýkislyfjum. Fólk sem tekur insúlín eða tiltekin önnur sykursýkislyf getur fengið of lágan blóðsykur ef það sleppir máltíðum eða seinkar þeim, samkvæmt National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Lágur blóðsykur getur valdið svima, rugli og pirringi.
• Ofþornun. Ef sleppt er að drekka ásamt máltíðum getur einstaklingur orðið ofþornaður.
• Svimi og byltur. Mayo Clinic bendir á að hlébönd geti valdið mikilli þreytu og svima og að þetta henti kannski ekki sem matarvenja fyrir fólk í mikilli áhættu á beinþynningu og byltum (Mayo Clinic um hlébönd).
• Önnur áhrif. Mayo Clinic nefnir einnig höfuðverk, skapsveiflur og hægðatregðu og bendir á að sumar vísbendingar séu um að 16 klukkustunda fasta með 8 klukkustunda átartímabili geti aukið hættu á hjartasjúkdómum samanborið við önnur átartímabil. Þær vísbendingar eru ekki fullsannaðar.

Hvers vegna skiptir næg næring meira máli við heilabilun?

Fyrir fólk sem lifir með heilabilun er vandamálið yfirleitt að fá nóga fæðu og drykk, ekki of mikinn. Alzheimer’s Association útskýrir að fólk á mið- og síðstigum heilabilunar geti fundið fyrir of miklu álagi vegna matarvals, gleymt að borða eða haldið að það hafi þegar borðað. Þeir bæta við að léleg næring geti aukið hegðunareinkenni og valdið þyngdartapi (Alzheimer’s Association um mat og máltíðir).

Alzheimer’s Society bendir á að ófullnægjandi næring geti leitt til þyngdartaps, minni vöðvastyrks, þreytu og máttleysis, sem gerir einstakling veikbyggðari og minna fær um að ná sér eftir sýkingar (Alzheimer’s Society um matarlyst).

Af þessum ástæðum er fasta ekki góð hugmynd fyrir einhvern sem lifir með heilabilun. Máltíð sem sleppt er getur auðveldlega orðið að fleiri máltíðum sem gleymast. Allar breytingar á matarvenjum einstaklings með heilabilun ættu að fara fram í samráði við lækni hans eða skráðan næringarfræðing.

Hver eru viðvörunarmerki um ófullnægjandi mat eða drykk?

Fylgist með:

• Þyngdartapi eða því að föt fari að sitja lausari.
• Því að matur sé skilinn eftir eða máltíðum hafnað, eða að matur sé geymdur í munni.
• Þreytu eða máttleysi.
• Hægðatregðu, sem getur tengst mataræði og ofþornun.
• Merkjum um ofþornun. NIA nefnir munnþurrk, svima, hraðan hjartslátt og ofskynjanir, sem geta einnig stafað af heilabiluninni sjálfri (NIA um algeng heilsufarsvandamál).

Léleg matarlyst getur haft margar mögulegar orsakir: sárir tennur eða lausar gervitennur, ný lyf, þunglyndi, hægðatregða, minni hreyfing eða breytingar á bragð- og lyktarskyni. Segið lækni viðkomandi frá þessum merkjum. Hægt er að leita að orsökum og læknirinn getur stungið upp á næringarfræðingi eða bætiefnum.

Hvernig getið þið hjálpað einhverjum að borða og drekka nóg?

• Bjóðið upp á litlar máltíðir og snarl oft í stað þriggja stórra máltíða.
• Bjóðið upp á uppáhaldsrétti og verið sveigjanleg þegar smekkur breytist. Sætur matur getur verið vel þeginn ef matarlyst er lítil; spyrjið lækninn hvort einhverjar heilsufarsástæður séu fyrir því að takmarka sykur.
• Hafið drykki innan seilingar og bjóðið upp á litla skammta yfir daginn. Súpur, ávextir, smoothie-drykkir og mjólkurhristingar teljast líka með.
• Borðið saman þegar hægt er. Máltíðir eru tækifæri til samveru, ekki verkefni sem flýta þarf.
• Prófið fingramat, eins og samlokur, ávaxtasneiðar eða kjúklingabita, ef erfitt er orðið að nota áhöld.

Í leiðbeiningunum okkar um mataræði eru fleiri hugmyndir um máltíðir. Að hjálpa til við matargerð getur líka verið notaleg sameiginleg athöfn; sjá heimilisverk.

Ræðið við lækni

Áður en þið prófið einhverja föstuáætlun sjálf, ræðið við lækni eða skráðan næringarfræðing, sérstaklega ef þið takið lyf við sykursýki eða háþrýstingi, hafið lést nýlega eða hafið dottið. Fyrir einhvern sem lifir með heilabilun, spyrjið lækni viðkomandi hversu mikið hann ætti að borða og drekka á hverjum degi, frekar en að spyrja um föstu.

Leitið tafarlausrar læknisaðstoðar ef einstaklingur verður skyndilega ruglaður, missir meðvitund eða sýnir merki um mjög lágan blóðsykur sem batna ekki fljótt.