Millumbils fasta og demens: Hvat granskingin vísir

Millumbils fasta, til dømis bert at eta innan fyri eitt átta tímar langt vindeyga ella at skera nógv niður á kaloríurnar tveir dagar um vikuna, fær nógv umrøðu. Summar greinar benda á, at tað kanska kann verja heilan. Um tú ert eldri, ella um tú hevur umsjón við einum, sum livir við demens, er her tað, sum granskingin veruliga vísir, og hví tað er gott at vera varin.

Hetta eru almennar upplýsingar, ikki læknafaklig ráðgeving. Byrja ikki at fasta, og broyt ikki, hvussu tann, tú hevur umsjón við, etur, uttan at tosa við lækna ella skrásettan kostráðgevara. Sí eisini okkara læknafakliga fráboðan.

Forðar millumbils fasta fyri demens?

Tað eru ikki góð prógv fyri, at millumbils fasta forðar fyri ella seinkar demens. National Institute on Aging (NIA) sigur, at tað ikki er nóg mikið vitan at tilmæla nakra føðiskipan við avmarkaðum kalorium ella føstu, og at nógv meira má læra um, hvussu væl hetta virkar og hvussu trygt tað er, serliga hjá eldri (NIA um avmarkaðar kaloríur og føstu).

Hví vitanin er so avmarkað

NIA nevnir fleiri orsøkir:

• Flestu kanningarnar eru gjørdar á dýrum. Gransking á maðkum, flugum, músum og apum hevur givið áhugaverd úrslit, men tey kunnu ikki altíð flytast til fólk. Sjálvt hjá dýrum eru úrslitini blandað; hjá summum músasløgum styttist lívið av avmarkaðum kalorium.
• Royndir við fólki hava verið stuttar. Flestu vardi í nakrar vikur ella mánaðir.
• Flestu royndir við fólki høvdu dent á vektartap hjá yvirvektigum vaksnum, ikki á minni ella demens.
• Eldri eru sjáldan tikin við. Í nógvum royndum vóru luttakararnir 60 ár ella yngri.

Ein skipað yvirlit frá 2026 hugdi serliga at millumbils føstu hjá vaksnum, sum vóru 60 ár og eldri. Tað vísti, at vitanin í hesum aldursbólki framvegis er avmarkað, við smáum kanningum, stuttari eftirfylging og ymiskum sniðum. Úrslit um hugsan og minni komu frá einstøkum kanningum heldur enn samanløgdum royndarúrslitum. Yvirlitið vísti eisini á, at summar kanningar knýttu heilt stutt eta-vindeygu ella langar føstur at verri úrslitum, og høvundarnir eggjaðu til varsemi hjá eldri (yvirlit frá 2026 í Nutrients).

Summir granskarar halda, at skiftið í kroppinum til at brenna feit, tá ið ein fastar, kanska kann ávirka heilan, men hetta er enn ein hugsan, sum verður kannað. NIA vísir á, at vísindin ikki er vís.

Hvørjir eru vandarnir við føstu fyri eldri?

Fasta er ikki ein vandaleysur roynd fyri nógv eldri. Møguligir vandar eru:

• Ótilætlað vektartap. Um ein etur minni, enn kroppurin tørvar, kann tað føra til vektartap og minni vøddastyrki, sum kann gera ein veikari.
• Vødda- og beintap. Í eini tveggja ára roynd, sum NIA stuðlaði, við avmarkaðum kalorium hjá ungum og miðaldra vaksnum, fingu luttakararnir eina smá minking í beinhurð og magurra kropsvekt.
• Lágt blóðsukur við diabetesheilivági. Fólk, sum taka insulin ella annan diabetesheilivág, kunnu fáa ov lágt blóðsukur, um tey loypa av máltíðum ella seinka teir, sambært National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Lágt blóðsukur kann elva til svimal, ørkymlan og órógv.
• Veskamangel. Um ein eisini drekkur minni, tá ið ein ikki etur, kann veskamangulin koma.
• Svimal og fall. Mayo Clinic vísir á, at millumbils fasta kann fáa fólk at kenna seg sera móð og svimandi, og at hetta møgulega ikki er eitt sunt mynstur fyri tey, sum hava stóran vanda fyri beinbrot og fall (Mayo Clinic um millumbils føstu).
• Aðrar ávirkanir. Mayo Clinic nevnir eisini høvuðpínu, lyndisbrigdi og tregðalívi, og vísir á nakrar ábendingar um, at 16 tímar við føstu og 8 tímar at eta í kanska kunnu økja um vandan fyri hjartasjúku samanborið við onnur eta-vindeygu. Henda vitanin er ikki avgjørd.

Hví hevur tað størri týdning, at ein fær nóg mikið, tá ein livir við demens?

Hjá fólki, sum livir við demens, er tað vanliga størri trupulleikin at fáa nóg mikið at eta og drekka, ikki ov nógv. Alzheimer’s Association greiðir frá, at fólk á mið- og seinni stigum kunnu kenna seg ovfarin av vali av mati, gloyma at eta ella halda, at tey longu hava etið. Felagið leggur afturat, at vánalig føði kann gera atburðarligar trupulleikar verri og elva til vektartap (Alzheimer’s Association um mat og at eta).

Alzheimer’s Society vísir á, at ov lítil føði kann føra til vektartap, minni vøddastyrki, móðuleika og veikleika, sum kann gera ein veikari og minni føran fyri at koma fyri seg aftur eftir smittur (Alzheimer’s Society um matarlyst).

Av hesum orsøkum er fasta ikki ein góð hugskot hjá einum, sum livir við demens. Ein máltíður, sum verður lopin av, kann lætt gerast til ein máltíð, sum heilt verður gloymdur. Allar broytingar í, hvussu ein persónur við demens etur, eiga at verða gjørdar í samráð við lækna ella skrásettan kostráðgevara.

Hvørji ávaringartekin skulu tú ansa eftir við vánaligari føði ella veskamangle?

Ansa eftir:

• Vektartap, ella at klæðini sita leysari.
• At matur verður latin eftir ella máltíðir verða noktaðar, ella at maturin verður hildin í munninum.
• Móðuleika ella veikleika.
• Tregðalívi, sum kann hanga saman við kosti og veskamangle.
• Tekin um veskamangel. NIA nevnir turran munn, svimal, skjótan hjartarút og hallusinatiónir, sum eisini kunnu standast av demensini sjálvari (NIA um vanligar heilsutrupulleikar).

Vánalig matarlyst kann hava nógvar orsøkir: pína í tonnum ella leysar gebissprotur, nýggjan heilivág, tunglyndi, tregðalívi, minni rørslu ella broytingar í smakki og ang. Sig læknanum hjá viðkomandi frá um slík tekin. Læknin kann leita eftir orsøkini og møguliga mæla til kostráðgevara ella ískoyti.

Hvussu kanst tú hjálpa einum at fáa nóg mikið at eta og drekka?

• Bjóða smáar máltíðir og millumbitar ofta, heldur enn tríggjar stórar máltíðir.
• Bjóða yndismat, og ver liðilig/ur, tá ið smakkurin broytist. Søtir rættir kunnu vera vælkomnir, um matarlystin er lítil; spyr læknan, um tað eru heilsugrundir at avmarka sukur.
• Hav drykk nærhendis og bjóða smáar koppir gjøgnum dagin. Súpan, frukt, smoothie og mjólkarroystarar telja eisini við.
• Etið saman, tá ið tað ber til. Máltíðir eru eitt høvi at vera saman, ikki eitt arbeiði, sum skal skundast.
• Royn fingramat, sum smurbrauð, fruktbitar ella kjúklingabitar, um bestikk er vorðið torført.

Okkara leiðbeining um kost hevur fleiri hugskot til máltíðir. At hjálpa til við at gera mat kann eisini vera ein hugnalig felags virksemi; sí arbeiði í húsinum.

Róðfør teg við lækna

Áðrenn tú roynir nakra skipan við føstu sjálv/ur, tosa við tín lækna ella ein skrásettan kostráðgevara, serliga um tú tekur heilivág móti diabetes ella høgum blóðtrýsti, hevur mist vekt nýliga ella hevur fallið. Hjá einum, sum livir við demens, skalt tú heldur spyrja læknan, hvussu nógv viðkomandi eigur at eta og drekka hvønn dag, enn um føstu.

Fá bráðfeingis læknahjálp, um ein knappliga gerst ørkymlaður, missir vitið, ella um tekin eru um sera lágt blóðsukur, sum ikki batna skjótt.