Taphoota Yaadannoo Nama Dementia Qabuuf: Bifa Laafaa

“Taphoota yaadannoo maanguddootaaf” yoo barbaaddan, wanti argitan baay’een namoota sammuu isaanii shaakaluu barbaadaniif kan hojjetame dha: kaardii dhokataa, sa’aatii duubatti lakkaa’u, sadarkaa fi qabxii. Nama dementia wajjin jiraatuuf, amaloonni kun taphicha wanta ulfaate sana qormaata godha. Taphoonni wal-fakkaatan karaa laafaa ta’een taphatamuu danda’u. Fuulli kun akkamitti akka ta’e agarsiisa, taphoota sadarkaa hundaatti gaarii hojjetan tarreessa.

Maaliif taphoonni yaadannoo idilee nama dementia qabu aarsu?

Sababni isaas odeeffannoo haaraa yaadannoo keessa qabachuu irratti hirkatu, kunis yeroo baay’ee wanta Alzheimer, sababa dementia baay’ee beekamaa, dursee miidhu dha. Alzheimer’s Association mallattoon jalqabaa Alzheimer baay’ee beekamu odeeffannoo haaraa baratame yaadachuu ulfaachuu dha jedha. Concentration idilee keessatti, kaardii lama garagalchitu, eessa akka turan yaadattu, daqiiqaa tokko booda itti fayyadamta. Kun odeeffannoo haaraa, qabamee deebi’ee yaadatamu dha.

Sa’aatii, qabxii ykn sagalee deebii dogoggoraa dabalaa, nama sun wanta gochuu hin dandeenye nama isaan jaallatan duratti ni yaadachiifama. Namoonni baay’een callisanii taphachuu barbaaduu dhiisu.

Wanta ilaalan beekuun hojii adda ta’e fi yeroo baay’ee salphaa dha. Yeroo lamaanuu mul’atan kubbaayyaa shaayii lammaffaa tuquun gaarii dha. Kanaaf karaan wal-fakkeessuu qabachuu fi qormaata yaadannoo dhiisuu dha.

Taphni yaadannoo akkamitti laafaa godha?

Sirreeffamni kun taphoota kaardii, taphoota minjaalaa fi taphoota iskiriinii irratti ni hojjetu.

1. Suuraa ol akka jiru dhiisaa. Suuraa argitan wal-fakkeessuun ammallee tapha dhugaa, yeroo baay’ee immoo kan gammachiisu dha.
2. Kutaa xiqqaa fayyadamaa. Lamaa lama ykn sadii irraa jalqabaa. Yoo baay’ee salphaa ta’ee isaan dabalataa barbaadan qofa dabalaa.
3. Suuraa guddaa, beekamaa fi kan ga’eessaa filadhaa. Kubbaayyaa shaayii, daraaraa, doonii. Kartuunii fi bakka baay’ee hin turre.
4. Garee ta’aa taphadhaa. “Saroota barbaannaa” “Gara kee” jechuu irra. Tokko tokkoon agarsiisaa gargaaraa.
5. Qabxii dhiisaa. Namni tokko mo’achuu hin barbaachisu. Yoo namni tokko gaafate, “nuti goonee” jechuun gahaa dha.
6. Sa’aatii waliin hin dorgomiinaa. Sa’aatiin hin jiru, gidduu taphootaa ariifachuun hin jiru.
7. Waa’ee suuraawwanii haasa’aa. “Doonii sana ilaali. Yeroo tokko doonii irra deemtee beektaa?” Haasaan yeroo baay’ee kutaa gaarii dha.
8. Yeroo gaarii irratti dhaabaa. Erga wal-fakkaatu argamee booda, osoo yeroon gammachiisaa jiruu xumuraa.

National Institute on Aging gorsa waliigalaa ofii isaatiin hafuura wal-fakkaatu kenna: hojii wanta nama sun gochuu danda’u wajjin wal-simsiisaa, aariin akka hin dhufne ilaalaa, akka milkaa’e itti dhaga’amu mirkaneessaa.

Taphoota yaadannoo fi wal-fakkeessuu laafaa yaaluu

Lamaan suuraa (suuraan mul’atu wal-fakkeessuu)

Lamaan suuraa tapha wal-fakkeessuu suuraa guddaa fi tayiilii 4 hanga 12 wajjin dha. Suuraan mul’achuu danda’a, kanaaf wal-fakkaatu barbaaduu dha, iddoo itti turan yaadachuu miti. Tayiilii afurii jalqabaa. Nama sadarkaa jalqabaa irra jiru kan rakkoo xiqqoo dabalataa jaallatuuf, Suuraa dhoksaa irratti jijjiiruu dandeessu, garuu yeroo isaan hin gammachiifne battaluma suuraa agarsiisuutti deebi’aa.

Wal-fakkaatu argachuu

Wal-fakkaatu argachuu suuraa tokko gubbaatti fi filannoo lama hanga afur gadi agarsiisa. Kan wal-fakkaatu tuqaa. Taphoota siteen kana irra jiran keessaa isa baay’ee salphaa dha, namoota gabatee guutuun isaaniif baay’ee hammaate, sadarkaa boodaa keessa jiran baay’ees nama cinaa jiru wajjin, ni mijaa’a.

Lamaan suuraa maatii (tapha yaadannoo suuraa maatii)

Lamaan suuraa maatii suuraa isin filattan tapha wal-fakkeessuutti jijjiira: saree, iddoo biqiltuu, mana haroo cinaa. Fuulli fi iddoon beekaman yeroo baay’ee suuraa kuusaa kamiyyuu caalaa haasaa kaasu. Suuraawwan sunis biraawzarii keessan keessa turu, gonkumaa hin ol-fe’amu.

Waliin addaan baasuu

Waliin addaan baasuu suuraa tokko tokko saanduqa isaan itti ta’u keessa kaa’uu, akka mana nyaataa ykn iddoo biqiltuu, isin gaafata. Adda baasuun beekumsa yeroo dheeraadhaaf qabame akkamitti addunyaan akka hojjetu irratti hirkata, yaadannoo yeroo gabaabaa irratti miti.

Puzzle suuraa

Puzzle suuraa suuraa kutaa 4 ykn 9 tokko tokkoon qoqqoodda. Kutaa lama tuquun wal-jijjiiraa hanga suuraan guutu. Suuraan guutuun akka qajeelfamaatti iskiriinii irra turu.

Kaardii dhugaa minjaala irra

Iskiriinii hin barbaachisu. Kaardii wal-fakkaatan kaardii dhaabbataa lamaa ykn kaardii suuraa keessaa baasaa. Sarara lamatti ol akka jiran kaa’aa, wal-fakkaatu waliin barbaadaa. Booda halluu ykn bifaan adda baasaa. Alzheimer’s Foundation of America taphoota kaardii fi taphoota minjaalaa hojiiwwan sadarkaa jalqabaaf jala tarreessa.

Taphoonni yaadannoo sadarkaa hundaaf kamtu mijaa’a?

Sadarkaawwan mallattoo laafaa dha. Wanta nama sun har’a itti gammadu hordofaa.

Taphoonni yaadannoo dementiaaf ni gargaaruu?

Taphni yaadannoo tokko illee dementia yaaluu, suuta’isuu ykn dhaabuu isaa hin mul’isne. Sakatta’iinsi Cochrane leenjii dandeettii sammuu kompiitaraan namoota hir’ina sammuu laafaa qabaniif godhamu ilaale, dementia ittisuu isaa ykn dhiisuu isaa jechuuf ragaan baay’ee xiqqaa akka ta’e argate. Qajeelfamni keenya taphoota sammuu fi dementia qorannoon wanta mul’isu fi hin mul’isne ibsa.

Kun taphoota dhiisuuf sababa miti. Alzheimer’s Association gammachuu irratti xiyyeeffachuu, milkaa’ina irratti miti, gorsa. Daqiiqaa kudhan suuraa wal-fakkeessuu fi waa’ee isaanii haasa’uun guyyaa keessatti kutaa dhugumatti gaarii ta’uu danda’a.

Taphoota yaadannoo maanguddoota dementia hin qabneef hoo?

Yoo nama ga’eessa rakkoo yaadannoo hin qabne puzzle sa’aatii qabu, qabxii fi sadarkaa ulfaataa jaallate, wanti dogoggora ta’e hin jiru. Garuu dementia irraa isa tiksa jedhanii hin abdatinaa; taphni tokko illee kana hin mul’isne. Bifa laafaan armaan olitti jiru yeroo dhaloonni wal-fakkaatu waliin taphatan illee gaarii hojjeta: akaakayyuun dementia qabu fi ilma ilmaa xiqqaan suuraa garee ta’anii wal-fakkeessuu danda’u, namni tokko illee osoo hin qoramin.

Yoom dhaabdu ykn taphicha jijjiirta?

Gadda agarsiisuu, taabileetii ofirraa dhiibuu, “Kana gochuu hin danda’u” jechuu, ykn yaaddaa’uu mallattoo salphisuuf ykn dhaabuuf. Tayiilii xiqqaa yaalaa, suuraa ol garagalchaa, gara Wal-fakkaatu argachuu jijjiiraa, ykn suuraa ilaalaa haasa’aa qofa. Yoo taphachuu gonkumaa hin barbaanne, sanis rakkoo hin qabu. Akkamitti waliin akka taphattan qajeelfamni keenya saffisa fi gargaarsa irratti caalaa qaba.